Вільня

Сталіца Летувы

Ві́льня (лет. Vilnius) — сталіца і найбольшае места Летувы, на рацэ Вяльлі пры ўтоку ў яе ракі Вільні. Адміністрацыйны цэнтар Віленскага павету. Плошча 392 км². Насельніцтва 574 221 чал. (2017). Знаходзіцца за 33 км ад граніцы зь Беларусьсю. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Аэрапорт.

Вільня
лет. Vilnius
Вежа Гедыміна, Касьцёл Сьвятой Ганны, Вострая брама,  Замкавая вуліца, хмарачосы ў Сьніпішках, прэзыдэнцкі палац
Вежа Гедыміна, Касьцёл Сьвятой Ганны, Вострая брама, Замкавая вуліца, хмарачосы ў Сьніпішках, прэзыдэнцкі палац
Grand Coat of arms of Vilnius.svg Flag of Vilnius.svg
Герб Вільні Сьцяг Вільні
Дата заснаваньня: 13. century
Першыя згадкі: 1323
Магдэбурскае права: 1387
Краіна: Летува
Павет: Віленскі
Мэр: Рэмігіюс Шымашус
Плошча: 401 км²
Насельніцтва (2017)
колькасьць: 574 221 чал.
шчыльнасьць: 1431,97 чал./км²
Часавы пас: UTC+2
летні час: UTC+3
Тэлефонны код: +370 5
Паштовы індэкс: LT-01000
Геаграфічныя каардынаты: 54°41′ пн. ш. 25°17′ у. д. / 54.683° пн. ш. 25.283° у. д. / 54.683; 25.283Каардынаты: 54°41′ пн. ш. 25°17′ у. д. / 54.683° пн. ш. 25.283° у. д. / 54.683; 25.283
Вільня на мапе Летувы
Вільня
Вільня
Вільня
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
http://www.vilnius.lt/

Вільня — другая (пасьля Наваградку) сталіца Вялікага Княства Літоўскага, цэнтар гістарычнага рэгіёну. Даўняя сталіца беларусаў, якая мае вялізнае значэньне ў беларускай гісторыі і культуры. Скарбніца помнікаў архітэктуры самабытнага ў кантэксьце агульнааэўрапейскага мастацтва стылю віленскага барока. Тут захаваўся комплекс Старога Места, улучаны ў Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО. Дзейнічае найстарэйшы ў Беларусі і Летуве ўнівэрсытэт. У наш час палітычны, эканамічны, сацыяльны, культурны і навуковы цэнтар Летувы.

Зьмест

НазваРэдагаваць

Тапонім «Вільня» ўтварыўся ад назвы ракі Вільні, левага прытоку Вяльлі. У сваю чаргу гідронім «Вільня», паводле пашыранага меркаваньня, мае славянскае паходжаньне[1]. Некаторыя летувіскія дасьледнікі[2] зьвязваюць гідронім з балцкім vilnis — хваля, аднак географ В. Жучкевіч паказвае на тое, што падобная водная назва ня мела б ніякага сэнсу[3]. Пагатоў такога значэньня ня мае ніводная водная назва ні на адной зь вядомых моваў[3].

У старажытных пісьмовых крыніцах места ўпамінаецца пад назвай Вільня (Vilna, напрыклад, у лістах вялікага князя Гедыміна 1323 году «in civitate nostra regia Vilnia»). У помніках пісьменства канца XVI ст. пачынае выкарыстоўвацца форма Wilno. У жамойцкіх помніках пісьменства 1600 і 1653 гадоў, а таксама некаторых іншых сустракаецца варыянт Vilnius. З другой паловы XIX ст., па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньне 1863—1864 гадоў улады Расейскай імпэрыі пачалі надаваць вялікае значэньне напісаньню назвы места: форма Вильна лічылася расейскай, Вильно (польск. Wilno) — польскай. Цяперашнюю расейскую форму Вильнюс упершыню ўжылі ў 1940 годзе, калі ўлады СССР перадалі места Летуве, у гэты ж час у наркамаўцы ўсьлед за расейскай мовай пачалі прымусова ўжываць штучную форму Вільнюс замест традыцыйнай беларускай Вільні.

Традыцыйная гістарычная назва Вільня шырока ўжываецца ў беларускіх народных прыказках, прымаўках і фразэмах: «Не за дзень Вільня станавілася» (варыянты: «Не адразу Вільню пабудавалі», «Вільня не адразу збудавалася»), «Рабі пільна (пільня) — і тут будзе Вільня» (варыянт: «Рабі пільна — і будзе Вільня!»), «Круці жорны пільна, то й тут будзе Вільня», «Язык Вільні дапытае», «Языком у Вільні, а галавою за печчу», «За рубель жабу ў Вільню пагоніць»[4][5].

Вільня (лац. Vilna). Гравюра Т. Макоўскага, 1604

ГісторыяРэдагаваць

Асноўны артыкул: Гісторыя Вільні

Раньняе СярэднявеччаРэдагаваць

Згодна з археалягічнымі дасьледаваньнямі, у XI—XII стагодзьдзях каля падэшвы Замкавай гары існаваў горад, заснаваны крывічамі ў сутоцы рэкаў, які паводле славянскай традыцыі атрымаў назву ад меншай ракі Вільні. Не пазьней за другую палову XII ст. ён стаў сталіцаю ўдзельнага княства Полацкай зямлі. У ім валадарылі прадстаўнікі полацкай княскай дынастыі: у 1070 годзе — Расьціслаў Рагвалодавіч, а па 1129 годзе — ягоныя сыны[1].

Першапачаткова паселішча разьмяшчалася на Крывой (Лысай) гары, што дала яму назву Крывы горад (Крывы замак). Крывы горад упамінаецца ў гістарычных крыніцах яшчэ ў XIV ст. Нямецкія хронікі называюць Крывы горад таксама «горадам Русінскім» («civitas Ruthenica»). Пад аховай Крывога гораду на левым беразе ракі Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазьней узьнік Верхні замак, утварылася паселішча. Археолягі выявілі тут культурны пляст таўшчынёй каля 8 мэтраў, ніжні ярус якога датуецца XIII стагодзьдзем[1].

Некаторыя дасьледнікі бачаць ў рэштках мураваных пабудовах на паўднёвы захад ад Замкавай гары паганскае капішча і катэдральны касьцёл і датуюць іх XIII стагодзьдзем, што аднак патрабуе дадатковых аргумэнтаў[6].

Вялікае Княства ЛітоўскаеРэдагаваць

 
Мапа Вільні, 1576

Паводле легенды, што трапіла ў некаторыя хронікі, Вільню заснаваў вялікі князь Гедымін. Ён ўпаляваў на высокай гары тура, па чым спыніўся на начлег у даліне Сьвятога Рога, названай нібыта ў гонар пахаванага тут мітычнага князя Сьвінтарога (Сьвятарога). Уночы Гедымін сьніў вялізнага жалезнага воўка на гары, які выў як сотня ваўкоў. Уранку князь зьвярнуўся да паганскага вяшчуна Лідзейкі, каб той патлумачыў сон. Лідзейка сказаў, што воўк азначае замак і места, якія тут збудуе князь, а ягонае выцьцё — славу, якая пашырыцца на ўвесь сьвет дзякуючы жыхарам гэтага места. Паданьне сьцьвярджае, што Гедымін прыслухаўся да Лідзейкі і ў 1323 годзе збудаваў на гары замак і заснаваў места. У наш час летувіскія ўлады разглядаюць гэты год як афіцыйны час заснаваньня Вільні.

 
Панарама Вільні, гравюра XVII ст.

Назва Вільня ўпершыню сустракаецца ў грамаце да ганзейскіх местаў Любэку, Брэмэну, Магдэбургу і Кёльну ад 25 студзеня 1323 году, дзе гаворыцца што Вільня існавала з даўніх часоў[1]. З дакумэнта вынікае, што ўжо ў 1321 годзе тут былі касьцёлы дамініканаў (спалены прускімі крыжакамі) і францішканаў. Яшчэ раней у Вільні існавалі цэрквы, адну зь якіх — Сьвятога Мікалая збудавалі за часамі Гедыміна[1].

Вялікі князь Гедымін перанёс з Наваградку ў Вільню сталіцу Вялікага Княства Літоўскага. Як сталічнае места з замкам і вялікакняскім палацам Вільня ўпамінаецца ў мірнай дамове Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам і местам Рыгай ад 2 кастрычніка 1323 году[1].

 
Панарама, гравюра XVII ст.

За вялікім князем Альгердам (1345—1377) у Вільні збудавалі цэрквы Прачысьценскую, Пятніцкую, Траецкую, на Верхнім замку і, відаць, Духаўскую[1]. Пры вялікакняскай канцылярыі з XIV ст. дзейнічаў дзяржаўны архіў. У гэты час пачала фармавацца новая плянавальная структура места, абмежаваная рэкамі Вяльлёй, Вільняй і Качаргой. З канца XIV ст. пры манастырах і кляштарах пачалі стварацца школы і бібліятэкі. У 1383 годзе ў Вільні ўпамінаецца Рускі Горад як частка пасаду на ўсход ад пазьнейшых Замкавай і Вялікай вуліцаў. Да канца XVIII ст. гэтая мясцовасьць была юрыдыкай праваслаўных мітрапалітаў Канстантынопальскага патрыярхату, пазьней Кіеўскай, галіцкай і ўсяе Русі мітраполіі Сьвятога Пасаду[6].

 
Старая ратуша, 1763

22 сакавіка 1387 году Вільня першай у Вялікім Княстве Літоўскім атрымала Магдэбурскае права, што станоўча паўплывала на эканамічнае разьвіцьцё места. Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя зьвязкі зь местамі Ганзы і Каралеўства Польскага. Вільня пачала выкарыстоўваць герб з выявай Сьвятога Хрыстафора, які пераходзіць праз раку зь дзіцём-Ісусам на плячах. У гэтыя ж часы тут пачалі ўтварацца рамесныя цэхі, якія тады называліся брацтвамі. Пад 1392 годам упамінаецца войт пад прозьвішчам Вышка, хоць местам у тыя часы фактычна кіраваў вялікакняскі цівун.

Вільня моцна пацярпела ад набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 і іншыя гады. У 1377 годзе яны спалілі частку места. У 1390 годзе па 6-дзённай аблозе крыжакі пад камандаю Энгельгарта Рабэ атачылі і па штурме 4 жніўня захапілі Крывы замак, аднак ня здолелі ўзяць Ніжні замак. У зацятай разьні, пад мечамі крыжакоў і іхных хаўрусьнікаў — жамойтаў, загінула некалькі тысячаў абаронцаў[7]. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутыкненьня ў прадмесьці Вільні. У 1399 годзе гросмайстар Тэўтонскага ордэну Конрад Валенрод па трохмесячнай аблозе захапіў места і спаліў яго, але замак ня ўзяў. Ягонае войска, забіўшы больш за 14 000 жыхароў, адышло. У 1402 годзе захопнікі зноў падыйшлі пад Вільню, але на гэты раз іх ушчэнт разьбіў Вітаўт. У 1399 і 1419 гадох места моцна пацярпела ад пажараў.

 
Панарама Вільні, 1796

Паводле францускага падарожніка Жыльбэра дэ Лянуа, у 1413 годзе Вільня ня мела ўмацаваньняў. Места выцягнулася вузкай палосай уздоўж ракі Вільні і мела драўляную забудову, сярод якой трапляліся мураваныя цэрквы і касьцёлы. На высокай пясковай гары месьціўся замак, умацаваны «каменьнем, зямлёй і мурам». У гэты час у Вільні жыло шмат купцоў і рамесьнікаў. Тут дзейнічаў рачны порт. У 1440-я гады ў месьце два разы на год праводзіліся кірмашы. Тутэйшыя купцы мелі права бязмытнага гандлю на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага.

 
Ніжні замак, 1797

У 1401 годзе ў Вільні падпісалі Віленска-Радамскую унію, якая юрыдычна замацавала зьвяз Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага ў змаганьні зь нямецкай агрэсіяй. У 1413 годзе яна стала сталіцай ваяводзтва, з 1416 году тут знаходзілася рэзыдэнцыя праваслаўнага мітрапаліта Вялікага Княства Літоўскага. Паступова Вільня набыла статус важнага палітычнага цэнтру Ўсходняй Эўропы. У 1432 годзе вялікі князь афіцыйна прызначыў у Вільню войта, у гэты ж час утварылася меская рада. У яе склад уваходзілі 24 райцы і 12 бурмістраў, якія пароўну падзяляліся на «лавіцу рускую» (праваслаўных, пазьней уніятаў) і «лавіцу рымскую» (рыма-каталікоў)[6]. У 1533 годзе службовыя абавязкі ў магістраце выконвалі бурмітры і райцы Рыгор Мэка, Гаўрыла Аліфаровіч, Мікола Сяльковіч, Адашка Семяновіч, Юры Нястука і Васіль Фядкевіч. Усе яны мелі беларускае паходжаньне[8].

 
Палац Сапегаў. Я. Шолма, 1819

У ХV ст. у Вільні збудавалі пэрліну беларускай готыкі — касьцёл Сьвятой Ганны, фундатаркай якога была другая жонка Вітаўта — смаленская князёўна Ганна Сьвятаслаўна. 4 сакавіка 1484 году у Вільні памёр княжыч Казімер, пахаваны там. Ён лічыцца сьвятым і заступнікам Вялікага Княства Літоўскага. У 1492 годзе ў Вільні заснавалі мынцу і першую аптэку. З канца XV ст. у глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць набегі татары і маскавіты, што стварала небясьпеку для сталіцы. У зьвязку з гэтым магістрат пастанавіў збудаваць вакол места абарончы мур, урачыстая закладка якога адбылася 23 красавіка 1498 году. Сьпярша збудавалі 5 брамаў — Віленскую, Троцкую, Траецкую, Спаскую і Замкавую, пазьней зьявіліся яшчэ 5 брамаў — Татарская, Рудніцкая, Субач, Бэрнардынская і Мокрая. Будаваньне муру скончылася ў 1522 годзе, ягоная даўжыня склала 2,4 км.

У XVI ст. адбываўся далейшы росквіт Вільні: тут зьявіліся раскошныя палацы Радзівілаў, Хадкевічаў, Сапегаў, Астроскіх, Кішкаў і іншых магнатаў. На актывізацыю мураванага будаваньня паўплывалі таксама пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадох. У XVI ст. колькасьць 2- і 3-павярховых камяніцаў дасягнула сотні, сфармавалася радыяльная сыстэма вуліцаў. Паводле сьведчаньня сучасьнікаў, у 1517 годзе Вільня велічынёй раўнялася Кракаву з усімі ягонымі прадмесьцямі. Аднак дамы ў Вільні не прымыкалі адзін да аднаго ўшчыльную, як у польскіх местах, а аддзяляліся агародамі, садамі і прысадамі[8].

У 1511 годзе ў месьце дзейнічалі 14 цэркваў (у тым ліку Міколы Перанесенская, Міколы Ўсьпенская, Кацярынінская, Спаская, Прачысьценская, Міхайлаўская, Раства, Іванаўская, Пятніцкая, Казьмадзям’янаўская, Юр’еўская на Росах, саборная Петрапаўлаўская на Зарэччы, манастыр Сьвятой Тройцы) і 7 касьцёлаў. У 1514 годзе па пераможнай Аршанскай бітве ў Вільні зь вялікім трыюмфам сустрэлі князя Канстантына Астроскага. У падзяку Богу і ў гонар перамогі над маскоўскімі войскамі ён збудаваў на месцы старажытных драўляных Траецкай і Мікалаеўскай цэркваў мураваныя.

Каля 1522 году ў Вільні пачала працаваць першая ўва Ўсходняй Эўропе друкарня Францішка Скарыны, які выдаў тут «Малую падарожную кніжку» (каля 1522 году) і «Апостал» (1525). У 1569 годзе ягоны пасьлядоўнік П. Мсьціславец заснаваў ў Вільні друкарню з кірылічным шрыфтам. Дом, дзе яна знаходзілася, у 1582 годзе набылі браты Кузьма і Лукаш Мамонічы, якія выдалі тут Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году, Трыбунал абывацелям Вялікага Княства Літоўскага (1588) і іншыя помнікі беларускага пісьменства[9].

У 1536 годзе праз раку Вяльлю перакінулі першы мураваны мост, які пазьней атрымаў назву Зялёнага. З 1524 году пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 году — арсэнал і людвісарня, зь сярэдзіны XVI ст. — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную гуту. У 1596 годзе у Вільні было 15 цэркваў, 14 касьцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сынагогаў.

Яшчэ у 1397 годзе ўпамінаецца пра існаваньне школы для дзяцей месьцічаў, якая дзейнічала пры Катэдры. Пазьней невялікія школы існавалі пры манастырах. У 1413 годзе Вільню наведаў паплечнік Я. Гуса Геранім Праскі, якога прыняў пры сваім двары вялікі князь Вітаўт. За вялікім князем Аляксандрам (1492—1506) пры Ніжнім замку жылі астраном Войцех з Брудзева і публіцыст Эразм Вітэлі. За вялікім князем Жыгімонтам Аўгустам (1548—1572) у Вільні адкрылася першая карцінная галерэя і бібліятэка (налічвала больш за 1 тысячу кніг). У 1570 годзе ў Вільні заснавалі езуіцкі калегіюм, які ў 1579 годзе паводле прывілею караля і вялікага князя Стэфана Баторыя і на блаславеньне папы Рыгора XIII ператварылі ўва ўнівэрсытэт ((па-лацінску: Alma academia et universitas Vilnensis societatis JESU). У XV—XVI стагодзьдзях у месьце дзейнічалі 5 праваслаўных брацтваў, найбольшым зь якіх было Траецкае.

Апроч ліцьвінаў, у Вільні з часоў Альгерда пачалі сяліцца жыды і немцы, за Вітаўтам — крымскія татары, за Жыгімонтам Кейстутавічам — палякі і італьянцы. Неўзабаве места стала важным цэнтрам жыдоўскай культуры ўва Ўсходняй Эўропе. З прычыны свайго вялікага духоўнага значэньня Вільня атрымала назву Паўночны Ерусалім.

Моцны пажар у 1610 годзе зьнішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 сакральных будынкаў. Пры падтрымцы караля і вялікага князя Уладзіслава Вазы, а таксама канцлера Льва Сапегі места аднавілі. Цэнтар Вільні забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узьніклі новыя вуліцы і пляцы. На 1647 год у месьце было каля 839 крамаў, 37 сакральных будынкаў, 10 друкарняў.

За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай па працяглай аблозе 8 жніўня 1655 году маскоўскія войскі з вулічнымі баямі авалодалі местам, якое па захопе гарэла 17 дзён[10]. 11 ліпеня 1660 году войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з М. К. Пацам вызвалілі сталіцу. Кіраўніка маскоўскай залогі пакаралі сьмерцю ўласныя салдаты — за катаваньні і масавыя забойствы месьцічаў з асаблівай жорсткасьцю: «много людей невинно покарал и на части рассекши, из пушек ими стрелял, иных на кол сажал, беременных женщин на крюках за ребра вешал, и они вися на крюках, рождали младенцев»[11]. У выніку гэтай вайны Вільня страціла палову насельніцтва, захопнікі зруйнавалі і разрабавалі места. Толькі ў канцы XVII ст. Сапегі, Пацы і Слушкі пачалі адбудоўваць палацы і фундаваць цэрквы і касьцёлы.

У Вялікую Паўночную вайну Вільню двойчы руйнавалі швэдзкія войскі, у 1702 і 1707 гадох. Места моцна пацярпела ад мору у 1709—1711 гадох. Па вайне Вільня паступова адрадзілася. Тут пачалі выходзіць газэты «Кур’ер Літоўскі» («Kurier Litewski») і «Газэта Віленская» («Gazeta Wileńska»). У 1773 годзе па ліквідацыі ордэна езуітаў утварылася Адукацыйная камісія.

У 1788 годзе Расейская імпэрыя ўвяла свае войскі ў Вільню. У 1794 годзе места стала адным з галоўных цэнтраў паўстаньня Т. Касьцюшкі. У ноч на 23 красавіка паўстанцы на чале з Я. Ясінскім узялі ўладу ў свае рукі. Яны раззброілі расейскія войскі і арыштавалі афіцэраў на чале з генэрал-маёрам М. Арсеньевым. Утварылася Найвышэйшая Літоўская Рада. 19—20 ліпеня Вільні беспасьпяхова штурмавалі расейскія войскі, аднак 11 жніўня яны ўсё ж захапілі места і такім чынам здушылі паўстаньне ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Пад уладай Расейскай імпэрыіРэдагаваць

 
Адступленьне французаў празь Вільню. Я. Дамель, 1846

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Вільня апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стала цэнтрам сьпярша Літоўскай, потым Віленскай губэрні, Віленскага генэрал-губэрнатарства. У 1797 годзе пры Віленскім унівэрсытэце адкрылася школа прыгожых мастацтваў, пераўтвораная ў 1803 годзе ў факультэт малярства, скульптуры і гравюры. У пачатку XIX ст. Вільня была трэцім велічынёй местам у Расейскай імпэрыі (пасьля Масквы і Пецярбургу)[11], тут было больш за 700 мураваных і столькіх ж драўляных будынкаў, 25 касьцёлаў і цэркваў, 23 кляштары і манастыры.

У вайну 1812 году 16 чэрвеня Вільню занялі войскі Напалеона, які 1 ліпеня падпісаў дэкрэт аб стварэньні Часовага Ураду Вялікага Княства Літоўскага. 28 лістапада места зноў занялі расейскія войскі. Па вайне тут існавалі патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філяматаў, філярэтаў, «прамяністых».

 
Замкавая гара, 1870

За часамі вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў у Вільні дзейнічаў паўстанцкі камітэт, арганізоўваліся аддзелы для змаганьня з царскімі войскамі. Па здушэньні паўстаньня ўлады Расейскай імпэрыі зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт.

На 1835 год Вільня налічвала 10 прадмесьцяў: Антокаль, Папоўшчыну, Зарэчча, Паплавы, Росы, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянку, Лукішкі, Сьніпішкі. У месьце было 1552 дамы і 6 рынкаў, дзейнічалі 25 касьцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліцаў, 2 царквы і 2 манастыры, эвангельскія царква і капліца, мячэт і 4 сынагогі[12].

У час нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў у Вільні выдавалася газэта «Мужыцкая праўда», дзейнічаў Выканаўчы аддзел Літвы. Тут на Лукіскім пляцы 22 сакавіка 1864 году расейскія ўлады пакаралі сьмерцю Кастуся Каліноўскага.

Зь сярэдзіны XIX ст. у Вільні пачала разьвівацца прамысловасьць. У 1860—1862 гадох празь места прайшла чыгунка Пецярбург — Варшава, у 1874 годзе — Лібаўска-Роменская. У 1864 годзе ў Вільні адкрылася першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымэрмана. Найбольшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — утварылася ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыліся прадпрыемствы мэтала — і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасьці. У 1894—1895 гадох у месьце працавалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе ўтварылася акцыянэрнае таварыства бровара Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць мэталаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасьці газавай фабрыкі, цэнтральная частка месте асьвятлялася газай (з 1876 году — іншыя вуліцы). У 1879—1882 гадох замест драўлянага водаправоду праклалі жалезны. З 1893 году пачала працаваць конка, з 1896 году — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе зьявіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай[13].

У пачатку XX ст. у Вільні дзейнічалі 31 царква і 3 манастыры, 15 касьцёлаў і 3 кляштары, малельня старавераў, 2 лютэранскія і кальвінскі зборы, 5 сынагогаў і 90 малітоўных дамоў, мячэт. Існавала некалькі навучальных установаў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальная, меская, чыгуначная, клясычная, пяхотна-юнкерская, камэрцыйная і хіміка-тэхналагічная вучэльні, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая эпархіяльныя сэмінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш.

У канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзяў у Вільні дзейнічалі Першая беларуская трупа Ігната Буйніцкага і Беларускі музычны драматычны гурток. З 1906 году выдаваліся газэты Наша Ніва і Наша Доля, пазьней часопіс Саха. Працавалі Беларускае выдавецкае таварыства, выдавецтва Нашай Нівы, выдавецкае таварыства Наша Хата, друкарня Марціна Кухты, якая выдала многія беларускія кнігі, першая беларуская кнігарня[14]. 12 лютага 1910 году ў клюбе чыгуначнікаў адбылася Першая беларуская вечарынка ў Вільні.

Найноўшы часРэдагаваць

 
Рэдакцыя «Нашай Нівы» на Завальнай вуліцы, 1907

За часамі Першай сусьветнай вайны ў 1915 годзе Вільню занялі нямецкія войскі. У верасьні 1917 году ў месьце ўтварылася Летувіская Тарыба пранямецкай арыентацыі[14]. У гэты час у Вільні дзейнічалі Віленская беларуская рада, Беларускі нацыянальны камітэт, знаходзілася кіраўніцтва Беларускай сацыял-дэмакратычнай работніцкай групы, адбыліся Беларуская канфэрэнцыя 1918 году, Беларускі зьезд Віленшчыны і Гарадзеншчыны, выдаваліся газэта Гоман, распачало дзейнасьць Беларускае навуковае таварыства, з 1916 году працавала выдавецтва Вацлава Ластоўскага. Апроч адкрытых у 1915—1916 гадох першых беларускіх школаў, 1 студзеня 1919 году тут заснавалі Віленскую беларускую гімназію. У 1919 годзе Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны зладзіла ў Вільні беларускі прытулак Золак. Аднавіла спыненую вайной Беларускае выдавецкае таварыства. У канцы 1910-х гадоў у Вільні зьявіліся пэрыядычныя выданьні Грамадзянін, Беларуская думка, Беларускае жыцьцё, Незалежная Беларусь, Наша думка, Незалежная думка, аднавіла выхад Наша Ніва. Адкрыліся адмысловыя беларускія настаўніцкія курсы. У 1916—1920 гадох дзейнічаў беларускі клюб з драматычным гуртком, у 1916 годзе — беларускі дзіцячы тэатар на чале з С. Корф[14].

 
Сьвяткаваньне ўгодкаў абвяшчэньня БНР у Віленскай беларускай гімназіі, 1935

16 лютага 1918 году Летувіская Тарыба абвясьціла Вільню сталіцай адноўленай Летувіскай дзяржавы, хаця фактычнай сталіцай Летувы была Коўна. Адначасна 25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Вільня абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 14 жніўня 1918 году адбылася нарада прадстаўнікоў сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Летувы і Заходняй Беларусі, 1—3 кастрычніка 1918 году — першы зьезд Камуністычнай партыі Летувы і Заходняй Беларусі. У сьнежні 1918 году ў Вільні знаходзіўся ўрад БНР. Па адыходзе нямецкіх войскаў, 1 студзеня 1919 году польская мясцовая Самаахова заняла места і разьбіла бальшавікоў, аднак ужо 5 студзеня мусіла была адступіць, уцякаючы ад саветаў[15][16]. Па займаньні гэтай тэрыторыі Чырвонай арміяй 15 сьнежня 1918 году Вільню абвясьцілі сталіцай Савецкай Летувы. 27 лютага 1919 году Вільня стала сталіцай Літоўска-Беларускай ССР (ЛітБел). 19 красавіка 1919 году Вільню занялі польскія войскі[16]. Савецкія войскі зноў занялі Вільню 14 ліпеня 1920 году[17]. Як вынік «бунту» дывізіі Жалігоўскага, які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году Вільня на пэўны час стала цэнтрам Сярэдняй Літвы. 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Часовы Сойм Сярэдняй Літвы, які 20 лютага 1922 году пастанавіў далучыць Віленскую зямлю да міжваеннай Польскай Рэспублікі.

У складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі Вільня стала цэнтрам нацыянальна-вызвольнага руху ў Заходняй Беларусі. З 1921 году тут дзейнічала Таварыства беларускай школы, якое выдавала Бюлетэнь ТБШ, часопіс Беларускі летапіс і газэту Шлях) і Беларускі каапэратычны банк з аддзеламі ў Пінску і Глыбокім. Студэнты-беларусы стварылі Беларускі студэнцкі саюз, які выдаваў часопісы Наш Шлях і Студэнцкая думка. Дзейнічалі Беларускі народны тэатар, працаваў Беларускі музэй. Таварыства Беларуская хатка ў Вільні выдавала часопіс Беларуская хатка (1926), таварыства Радом — газэту Беларускі дзень (1927—1928). У 1927 годзе існавала арганізацыя маладых пісьменьнікаў і мастакоў Заходняй Беларусі Веснаход. У сярэдзіне 1920-х гадоў у Вільні знаходзілася кіраўніцтва Беларускай сялянска-работніцкай грамады, якая выдавала газэты Жыцьцё беларуса, Беларуская ніва, Беларуская справа, Наш голос, Наша воля, Народны звон, часопіс Маланка і іншыя. У 1925 годзе паслы сойму В. Рагуля і Ф. Ярэміч заснавалі ў Вільні Беларускі сялянскі саюз, які выдаваў газэту Сялянская Ніва, Я. Станкевіч — Беларускую сялянскую партыю і яе газэту Народ. Актывізавалася дзейнінасьць беларускіх каталікоў і праваслаўных, якія выдавалі часопісы і газэты Праваслаўны беларус, Беларуская зарніца, Сьветач Беларусі, Хрысьціянская Думка, выходзіла ўніяцкая газэта Да Злучэньня! Агулам выдаваліся больш за 100 беларускіх газэтаў і часопісаў.

У 1930-я гады польскія ўлады забаранілі дзейнасьць ТБШ і Беларускага інстытуту гаспадаркі і культуры, спынілі працу некалькі беларускіх выдавецтваў[18]..

Увосень 1939 году згодна з пактам Молатава-Рыбэнтропа міжваеннай Польская Рэспубліка трапіла пад савецкую акупацыю. 19 верасьня 1939 году ў Вільню ўвайшлі савецкія войскі, утварылася Віленская вобласьць. Меней чым празь месяц, 10 кастрычніка 1939 году зьявілася савецка-летувіская дамова аб перадачы Летуве Вільні і Віленскай вобласьці з мэтай заваяваць ляяльнасьць летувіскага ўраду. 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларуская Народнай Рэспублікі В. Захарка накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы А. Сьмятоне супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 22 кастрычніка 1939 году Молатаў заявіў Наткевічу, што СССР супраць зьмяненьняў граніцы, усталяваных дамовай ад 10 кастрычніка 1939 году, але не пярэчыць супраць таго, каб летувісы, якія жадаюць выехаць з Заходняй Беларусі ў Летуву, зрабілі гэта[19]. Пры гэтым падрыхтоўка, падпісаньне і ратыфікацыя дамовы ажыцьцяўляліся без удзелу ўпаўнаважаных прадстаўнікоў БССР, яна не абмяркоўваўся ў вышэйшых органах дзяржаўнай улады Беларусі, дамова парушала палажэньні Канстытуцыі СССР 1936 году і Канстытуцыі БССР 1937 году, якія патрабавалі згоды саюзнай рэспублікі на зьмяненьне яе граніц. З пункту гледжаньня міжнароднага права дамова ўяўляла сабой чарговы падзел тэрыторыі Беларусі[20]. 27 кастрычніка 1939 году летувіскія войскі ўвайшлі ў Вільню, а 28 кастрычніка адбылася афіцыйная цырымонія сустрэчы летувіскіх войскаў. Супраць далучэньня Вільні і Віленшчыны да Летувы выступіў урад Польшчы, не падтрымалі дамову Ангельшчына і Францыя. У сьнежні 1939 году прэм’ер-міністар Летувы заявіў, што «Вільня і Віленскі край хоць ускосна, заваяваныя нашай арміяй»[19]. 3 жніўня 1940 году Летува ўвайшла ў склад СССР, Вільня стала сталіцай Летувіскае ССР. Неўзабаве Віленскую беларускую гімназія пераўтварылі сьпярша ў прагімназію, а потым — у няпоўную сярэднюю школу, а Беларускі музэй далучылі да Акадэміі навук Летувіскай ССР. Савецкія ўлады амаль поўнасьцю спынілі ў Вільні беларускае культурнае і палітычнае жыцьцё, практычна ўсе беларускія дзеячы і іхныя сваякі трапілі пад арышты і дэпартацыю[21].

За часамі Другой Сусьветнай Вайны 24 чэрвеня 1941 году Вільню акупавалі нямецкія войскі, якія перадалі места пад уладу летувіскай адміністрацыі. Нацысты забілі ў Віленскім гета 95% усіх жыдоў Вільні. 13 ліпеня 1944 году места занялі савецкія войскі. Па вайне савецкія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, ліквідавалі Беларускі музэй. Да 10 жніўня 1946 году 86,9 тыс. жыхароў Вільні і Віленшчыны запісалася палякамі і выехала з СССР у Польшчу, пазьней — яшчэ каля 24 тысячаў. У 1944—1946 гадох у места перасялілі каля 100 тысячаў этнічных летувісаў, агулам да пачатку 1950-х гадоў — каля 150 тысячаў. Гэты працэс працягваўся і ў наступныя дзесяцігодзьдзі[22].

У студзені 1989 году ў Вільні прайшоў другі вальны сойм беларускіх суполак, у чэрвені таго ж году — першы зьезд Беларускага Народнага Фронту. Пытаньне аб законнасьці і правамоцнасьці перадачы Віленскай вобласьці і іншых беларускіх зямель Летуве зноў узьнікла ў канцы 1980 — пачатку 1990-х гадоў у зьвязку з дэзынтэграцыяй Савецкага Саюзу. 29 сакавіка 1990 году Прэзыдыюм Вярхоўнага савету БССР прыняў заяву, у якой гаварылася, што Беларусь у выпадку выхаду Летувы са складу СССР будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — места Вільню і Віленскую вобласьць, Сьвянцянскі і часткі тэрыторыі 5-і іншых раёнаў Летувы. Гэту заяву фактычна падтрымаў прэзыдэнт СССР М. Гарбачоў, якія адзначыў на прэс-канфэрэнцыі ў Вашынгтоне 3 чэрвеня 1990 году, што тэрыторыя Летувы ўлучае ў сябе некалькі рэгіёнаў, якія раней належалі Беларусі[19]. Аднак па распадзе СССР Вільня засталася сталіцай незалежнае Летувіскае Рэспублікі.

З 1993 году ў Вільні дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Францішка Скарыны. У чэрвені 2005 году зь Менску ў Вільню пераехаў Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт, які знаходзіцца ў летувіскай сталіцы на правах унівэрсытэту ў выгнаньні, адначасна маючы ўсе правы эўрапейскай вышэйшай навучальнай установы. У 2009 годзе Вільню абралі Эўрапейскай культурнай сталіцай. У 2015 годзе Рэмігіюс Шымашус стаў першым беспасярэдне абраным мэрам места[23].

Па атрыманьня незалежнасьці ў Вільні адрамантавалі многія з старых будынкаў, на беразе Вяльлі ў гістарычных Сьніпішках збудавалі новыя камэрцыйныя будынкі. Гэты раён, як чакаецца, стане асноўным адміністрацыйным і дзелавым цэнтрам места. Ён улучае ў сябе сучасныя жылыя і гандлёвыя плошчы з будынкам муніцыпалітэту і 129-мэтровы будынак Europa Tower. Будаваньне штаб-кватэры Swedbank стала сымбалем важнасьці скандынаўскіх банкаў у Вільні. У 2008 годзе ў месьце збудавалі комплекс «Віленскі бізнэсовы порт», адна зь ягоных вежаў у наш час зьяўляецца пятым вышынёй будынкам у Летуве. На сёньняшні дзень насельніцтва і эканоміка Вільні імкліва расьце.

ГеаграфіяРэдагаваць

Агульная характарыстыкаРэдагаваць

Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы Летувы. Ляжыць на сутоцы рэкаў Вільні і Вяльлі, за 33 км ад граніцы зь Беларусьсю. Плошча 392 км², 20,2% агульнай плошчы займае забудова, астатняя частку — зялёныя насаджэньні (43,9) і водныя аб’екты (2,1).

КліматРэдагаваць

Клімат Вільні ўмерана-кантынэнтальны з рысамі морскага, што тлумачыцца ўплывам Балтыйскага мора. Зіма ў Вільні адносна мяккая і сьнежная, лета кароткае і прахалоднае. Вясна і восень вельмі зацяжныя. Большую частку году дамінуе пахмурнае надвор’е. Ападкаў у сярэднім выпадае 688 мм у год, максымум — у ліпені. Моцная сьпёка ў летні пэрыяд і траскучыя маразы ўзімку бываюць, але рэдка.

  Кліматычныя зьвесткі для Вільні  
Паказьнік Сту Лют Сак Кра Тра Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сьн Год
Абсалютны максымум t, °C 10,9 14,4 19,8 29,0 31,8 33,4 35,4 34,9 32,0 24,5 14,9 10,5 35,4
Сярэдні максымум t, °C −1,8 −1,1 3,8 12,1 18,4 20,9 23,2 22,4 16,6 10,2 3,3 −0,7 10,6
Сярэдняя t, °C −4,1 −3,9 0,1 6,9 12,8 15,6 17,9 17,0 12,0 6,7 1,2 −2,8 6,6
Сярэдні мінімум t, °C −6,7 −6,9 −3,5 2,1 7,3 10,6 12,9 12,1 7,8 3,5 −1,1 −5,3 2,7
Абсалютны мінімум t, °C −37,2 −35,8 −29,6 −14,4 −4,4 0,1 3,5 1,0 −4,8 −14,4 −22,8 −30,5 −37,2
Норма ападкаў, мм 48 37 42 42 64 75 92 73 61 56 46 53 688

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзелРэдагаваць

Віленскае мясцовае самакіраваньне зьяўляецца адзіным у Летуве, якое аб’ядноўвае два месты: Вільню і Грэгарава.

Тэрыторыя муніцыпалітэту падзяляецца на 21 староства (лет. Seniūnija), межы якіх прыкладна адпавядаюць гістарычным мясцовасьцям і раёнам новай забудовы:

  1. Веркі
  2. Антокаль
  3. Пашылайчы
  4. Фабіёнішкі
  5. Замэчак
  6. Юстынішкі
  7. Віршулішкі
  8. Шышкі
  9. Сьніпішкі
  10. Жырмуны
  11. Каралінішкі
  1. Зьвярынец
  2. Грэгарава
  3. Ляшчыны
  4. Воўчая Лапа
  5. Новае Места
  6. Старое Места
  7. Новая Вільня
  8. Панары
  9. Навінкі
  10. Росы

НасельніцтваРэдагаваць

ДэмаграфіяРэдагаваць

  • XV стагодзьдзе: 1500 год — каля 10 тыс. чал.[8]
  • XVI стагодзьдзе: 1550 год — ад 20[8] да 100[24] тыс. чал.
  • XVIII стагодзьдзе: 1800 год — 60 тыс. чал.[25]
  • XIX стагодзьдзе: 1804 год — 35 тыс. чал., зь іх каля 22 тыс. каталікоў, 600 праваслаўных, 500 пратэстанаў, 100 рэфарматаў, 11 тыс. юдэяў і 60 магамэтанаў[12]; 1850 год — каля 50 тыс. чал., зь іх шляхты 6658, купцоў 272, мяшчанаў 4930, жыдоў 20 642; 1875 год — 82 668 чал; 1889 год — 109 329 чал.[26] ; 1897 год (расейскі перапіс) — 154 532 чал., зь іх 40% жыдоў, 30% палякаў, 20% расейцаў, 4,5% беларусаў, 2% летувісаў, 3,5% іншых нацыянальнасьцяў[13]
  • XX стагодзьдзе: 1911 год — 186 461 чал.; 1916 год — 140 800 чал.; 1941 год — 268 тыс. чал.; 1989 год — 291,5 тыс. летувісаў, 116,6 тыс. палякаў, 30,3 тыс. беларусаў, 13,3 тыс. украінцаў, 9,1 тыс. жыдоў
  • XXI стагодзьдзе: 2001 год (перапіс) — 542 287 чал., зь іх 57,8% пазначылі сябе як летувісы, 18,7% — як палякі, 14% — як расейцы, 4% — беларусы, 0,5% — жыды, 5% — як прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў; 2010 год — 560,2 тыс. чал.

РэлігіяРэдагаваць

Вільня ёсьць рэзыдэнцыяй каталіцкага біскупа і цэнтрам Літоўска-Віленскай япархіі Маскоўскага патрыярхату.

АдукацыяРэдагаваць

У Вільні ёсьць некалькі ўнівэрсытэтаў, найбольшы зь якіх — Віленскі ўнівэрсытэт.

  • Унівэрсытэт імя М. Ромэра
  • Віленскі Гедымінаўскі Тэхнічны ўнівжрсытэт
  • Віленскі пэдагагічны ўнівэрсытэт
  • Вайсковая акадэмія Летувы
  • Віленская акадэмія мастацтваў
  • Нацыянальная школа мастацтваў
  • Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт
  • Віленская акадэмія бізнэсу

КультураРэдагаваць

Нацыянальная бібліятэка імя Мартынаса Мажвідаса, названая ў гонар аўтара першай друкаванай кнігі на летувіскай мове, налічыае каля 7 млн папяровых кніг. Найбольшы кніжны кірмаш у краінах Балтыі штогод праводзіцца ў Вільні ў Litexpo, які зьяўляецца найбуйнейшым выстаўным цэнтрам краінаў Балтыі.

Дзейнічаюць Нацыянальна тэатар опэры і балету Летувы, Нацыянальны драматычны тэатар Летувы, Дзяржаўны моладзевы тэатар Летувы і Расейскі драматычны тэатар Летувы.

У 1995 годзе ў Вільні, у раёне Новага Места паставілі першы ў сьвеце помнік вядомаму гітарысту Фрэнку Запе.

ЭканомікаРэдагаваць

Вільня зьяўляецца галоўным эканамічным цэнтрам Летувы і адным з найбольшых фінансавых цэнтраў краінаў Балтыі. Нягледзячы на ​​тое, што ў месьце пражывае толькі 20% насельніцтва Летувы, яно стварае каля адной траціны СУП краіны[27]. Намінальны СУП на душу насельніцтва ў Віленскім павеце на 2014 год складаў каля 18 100 эўра[28], што робіць яго найбольш заможным рэгіёнам Летувы. У 2008 годзе ўнёсак Вільні ў бюджэт краіны склаў амаль 3 млрд эўра, што складае каля 40% агульнага бюджэту. На 2015 год сярэдняя гадавая зарплата да спагнаньня падаткаў у Вільні складае каля 10 000 эўра.

У наш час у Вільні актыўна разьвіваюцца сучасныя сонечныя і лазэрныя тэхналёгіі, дзякуючы такім вытворцам, як «Arginta», «Precizika», «Baltic Solar», а таксама «Ekspla» і «Eksma». Апроч таго, пасьпяхова пастаўляюць на сусьветныя рынкі сваю прадукцыю біятэхналягічныя вытворцы «Fermentas Thermo Fisher», «Sicor Biotech». У 2009 годзе ў Вільні ўтварыўся тэхналягічны цэнтар Баркліс, які зьяўляецца адным з чатырох глябальных стратэгічных інжынэрных цэнтраў банку.

ТранспартРэдагаваць

 
Сучасная Вільня

Агульныя зьвесткіРэдагаваць

Вільня знаходзіцца блізка да граніцы ЭЗ зь Беларусьсю ў пэўным «мёртвым куце» з боку транспартных шляхоў. Празь места ідуць транзытныя цягнікі з Расеі празь Беларусь у Каралявец. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Летувы — Коўна. Да яе зь Вільні ідзе хуткасная магістраль.

Вільня мае міжнародны аэрапорт.

Аўтамабільныя дарогі вядуць праз Коўна да Балтыйскага мора да паромаў Клайпеды і ў Панявеж з выхадам на Via Baltica. Таксама важная аўтамагістраль ідзе на Менск.

Грамадзкі транспартРэдагаваць

У грамадзкім транспарце Вільні дамінуюць аўтобусы і тралейбусы. Плянуецца пабудова трамвайных лініяў. Прылеглыя да Вільні населеныя пункты злучаюцца зь местам з дапамогай чыгункі (электрацягнікі). Існуе праект Віленскага мэтрапалітэну.

Турыстычная інфармацыяРэдагаваць

ІнфраструктураРэдагаваць

 
Панарама Старога Места

Замкі, некаторыя палацы і касьцёлы Вільні зьяўляюцца часткай Нацыянальнага музэю Летувы. Найбольшая калекцыя мастацтва знаходзіцца ў Мастацкім музэі Летувы. Дзейнічае Музэй ахвяраў генацыду, прысьвечаны ахвярам савецкай рэпрэсіяў. На іншым беразе ракі Вяльлі, Нацыянальная мастацкая галерэя праводзіць сталую экспазыцыю летувіскага мастацтва XX стагодзьдзя, а таксама шматлікія выставы сучаснага мастацтва.

Штогод у Вільні праходзіць кірмаш Казюкі.

Выдатныя мясьціныРэдагаваць

 
Верхні замак

Старое Места, гістарычны цэнтар Вільні, зьяўляецца адным з найбольшых ува Ўсходянй Эўропе і займае тэрыторыю ў 3,6 км². Тут канцэнтруюцца найвядомейшыя гістарычныя і культурныя славутасьці. Дамы ў Старым Месьце будаваліся на працягу некалькіх стагодзьдзяў, што стварыла сумесь самых розных архітэктурных стыляў. Хоць Вільня лічыцца местам эпохі барока, тут таксама ёсьць прыклады гатычнай архітэктуры (Касьцёл Сьвятой Ганны), а таксама архітэктуры эпохі Рэнэсансу і іншых стыляў. Дзякуючы сваёй унікальнасьці, Старое Места Вільні ў 1994 годзе ўлучылі ў Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

Страчаная спадчынаРэдагаваць

  • Капліца на Сьніпішках
  • Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Езуса (1913)
  • Касьцёл Сьвятога Язэпа Рамесьніка (1638)
  • Палац Аскеркаў
  • Сынагога Вялікая (1630)

ГалерэяРэдагаваць

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ а б в г д е ё Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 293.
  2. ^ Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos istorija. T. 3: Senųjų raštų kalba. — Vilnius, 1988. P. 108.
  3. ^ а б Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 51.
  4. ^ Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем. — Менск: Навука і тэхніка, 1991.
  5. ^ Хатэнка А. Не за дзень Вільня станавілася // Радыё Свабода, 19 красавіка 2005 г.
  6. ^ а б в Пазднякоў В. Вільня // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С 441.
  7. ^ Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Менск: «Полымя», 1998. С. 133.
  8. ^ а б в г Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 294.
  9. ^ Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 295.
  10. ^ Пазднякоў В. Вільня // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С 441.
  11. ^ а б Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 296.
  12. ^ а б Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 297.
  13. ^ а б Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 298.
  14. ^ а б в Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 299.
  15. ^ Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, 1994. S. 345.
  16. ^ а б Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. S. 82.
  17. ^ Wilno. Przewodnik krajoznawczy Juljusza Kłosa Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione. — Wilno: Wydawnictwo Wileńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, 1937. S. 41.
  18. ^ Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 300.
  19. ^ а б в Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8. С. 195.
  20. ^ Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8. С. 197.
  21. ^ Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 301.
  22. ^ Ткачоў М., Таляронак С., Ліс А., Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 302.
  23. ^ Balsavimo rezultatai, 2013.vrk.lt.
  24. ^ Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Менск: «Полымя», 1998. С. 134.
  25. ^ Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Менск: «Полымя», 1998. С. 135.
  26. ^ Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Менск: «Полымя», 1998. С. 136.
  27. ^ Investment, City of Vilnius
  28. ^ Regioninis BVP vienam gyventojui, to meto kainomis, Statistics Lithuania.

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць