Запыт «Гародня» перанакіроўваецца сюды. Глядзіце таксама «Гародня (неадназначнасьць)».

Го́радня — места ў Беларусі, на рацэ Нёмане. Адміністрацыйны цэнтар Гарадзенскай вобласьці і Гарадзенскага раёну. Насельніцтва на 2016 год — 365 610 чалавек[2]. Знаходзіцца за 300 км ад Менску. Вузел чыгунак на Вільню, Масты і Беласток, аўтамабільных дарог на Вільню, Ліду і Ваўкавыск. Рачны порт, аэрапорт.

Горадня
трансьліт. Horadnia[a]
Віды Горадні
Віды Горадні
Coat of arms of Hrodna.svg Flag of Hrodna.svg
Герб Горадні Сьцяг Горадні
Дата заснаваньня: 1128
Першыя згадкі: 1005
Магдэбурскае права: 1391
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Гарадзенская
Старшыня гарвыканкаму: Мечыслаў Гой
Плошча: 143,74 км² [1]
Вышыня: 90—147 м н. у. м.
Насельніцтва (2016)
колькасьць: 365 610 чал.[2]
шчыльнасьць: 2543,55 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 15 2
Паштовыя індэксы: 230000—230030, 231700[3]
Нумарны знак: 4
Геаграфічныя каардынаты: 53°41′ пн. ш. 23°50′ у. д. / 53.683° пн. ш. 23.833° у. д. / 53.683; 23.833Каардынаты: 53°41′ пн. ш. 23°50′ у. д. / 53.683° пн. ш. 23.833° у. д. / 53.683; 23.833
Горадня на мапе Беларусі ±
Горадня
Горадня
Горадня
Горадня
Горадня
Горадня
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
Афіцыйны сайт

Горадня — даўняе магдэбурскае места і цэнтар гістарычнага рэгіёну. Мела неафіцыйны статус другой (пасьля Вільні) сталіцы Вялікага Княства Літоўскага і трэцяй сталіцы Рэчы Паспалітай. У наш час найбагацейшае на гістарычна-архітэктурныя каштоўнасьці места Беларусі[4]. Тут захаваліся Стары і Новы замкі, Калоская царква, комплексы манастыра базылянак з царквой Раства Багародзіцы, езуіцкага калегіюму з касьцёлам Сьвятога Францішка Ксавэрыя, кляштараў бэрнардынаў з касьцёлам Адшуканьня Сьвятога Крыжа, брыгітак з касьцёлам Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і францішканаў з касьцёлам Маці Божай Анёльскай, касьцёл Сьвятога Духа, кляштарныя карпусы дамініканаў і кармэлітаў, палацы Валіцкіх, Масальскіх, Сапегаў і Храптовічаў, фрагмэнты ансаблю Гарадніцы, дамы-музэі Элізы Ажэшкі і Максіма Багдановіча. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаліся дамініканскі і кармэліцкі касьцёлы, помнікі архітэктуры XVIII ст., зруйнаваныя расейскімі ўладамі, а таксама меская ратуша, Фара Вітаўта, комплекс кляштару бэрнардынак з касьцёлам Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі, палацы Агінскіх, Радзівілаў і Тызэнгаўзаў, помнікі архітэктуры XVI—XVIII стагодзьдзяў, зруйнаваныя савецкімі ўладамі.

Зьмест

НазваРэдагаваць

Паводле пашыранага меркаваньня ў аснове тапоніму «Го́радня»[5][6][7] славянскі тэрмін «горад», «гарадзьба»[8].

Варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах: Городен, Городень, пазьней Городно, Городня[8][9]. Каля 1560-х гадоў (напрыклад, у грамаце Жыгімонта Аўгуста, 23 лістапада 1562 году)[10] зьявілася палянізаваная форма Гро́дно (польск. Grodno). Лацінская форма Grodna (атляс Браўна, 1575 год), відаць, зьяўляецца вытворнай ад польскай назвы места. Раней у сярэднявечных лаціна- і нямецкамоўных хроніках ужываліся назвы Garthen, Garten (таксама Garto). Гэтыя назвы часта блыталіся з Garthe (на правым беразе ракі Нарвы каля сутокі Пісы і Вінцэнты), Garden (колішні замак на дарозе з Мэмэля ў Юрбарк), Garsden (колішні замак на правым беразе ракі Мінгі, недалёка да Мэмэля)[11]. У XX ст. за часамі нямецкіх акупацыяў Горадні афіцыйна выкарыстоўвалася менавіта ням. Garten.

У сучаснай беларускай мове (клясычны правапіс) старадаўні тапонім замацаваўся ў форме Го́радня, што адпавядае традыцыйнаму беларускаму вымаўленьню. Гэтая форма (побач з Го́радна) здаўна ўжываецца мясцовымі жыхарамі і працягвае выкарыстоўвацца ў наш час[9]. Таксама часам можна сустрэць паэтычна-літаратурную форму Гаро́дня, якая паходзіць з твораў М. Багдановіча і У. Караткевіча. Прычынай яе зьяўленьня стала невядомасьць пазыцыі націску ў старабеларускіх тэкстах.

Цяперашняя афіцыйная форма Гро́дна ўтварылася не ў выніку натуральнай трансфармацыі тапоніма[12], а праз мэханічны перанос[9] польск. Grodno сьпярша (па 1795 годзе) у рас. Гродно, і толькі потым (па 1933 годзе) — у русіфікаваны савецкі моўны стандарт.

ГісторыяРэдагаваць

Раньняе СярэднявеччаРэдагаваць

Да ўзьнікненьня дзяржаваў тэрыторыю Гарадзеншчыны засялялі плямёны крывічоў, яцьвягаў, літвы. Археалягічныя раскопкі паказваюць, што першыя славянскія паселішчы на высокім беразе Нёмана зьявіліся яшчэ ў X ст.. У XII ст. на месцы гэтых паселішчаў узьнік горад, які разьмяшчаўся на скрыжаваньні гандлёвых шляхоў і першапачаткова ўяўляў сабою невялікую крэпасьць з умацаваным гандлёвым местам.

Першыя зьвесткі пра Горадню зьмяшчаюцца ў Іпацьеўскім, Лаўрэнцьеўскім і Радзівілаўскім і датуюцца 1127 годам (у савецкай гістарыяграфіі з прычыны няправільнага пераводу летазьлічэньня памылкова замацавалася дата 1128[13]; менавіта ад яе паводле інэрцыі лічацца і адзначаюцца юбілеі гораду[14]), калі яна была сталіцай Гарадзенскага княства. У другой палове ХІІ ст. князі Барыс і Глеб збудавалі царкву, вядомую цяпер як Калоская. У 1241 годзе, за часамі княжаньня Юрыя Глебавіча, горад спустошылі татары, а ў 1284 годзе — нямецкія рыцары.

У XIII ст. мясцовыя княствы пачалі кансалідавацца вакол Наваградку, беручы ўдзел у стварэньні новай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага. З 1270 году Гарадзенскае княства канчаткова ўвайшло ў склад Вялікага Княства Літоўскага.

Вялікае Княства ЛітоўскаеРэдагаваць

 
Пячатка зь мескім гербам, XVII ст.

Па далучэньні да Вялікага Княства Літоўскага Горадня была ў валоданьні вялікага князя Трайдзеня, які ў 1276 годзе пасяліў тут прусаў, што ўцяклі ад крыжакоў[15].

 
Панарама места. Н. Орда, 1861 г.

У XIIIXIV стагодзьдзях Горадня вяла ўпартую барацьбу з Тэўтонскім Ордэнам. Прыкладна ў 1300 годзе кашталянам Гарадзенскага замка стаў знакаміты Давыд Гарадзенскі, сын Даўмонта і найбліжэйшы паплечнік Гедыміна. У 1305 годзе ён разам з Гедымінам каля Горадні разьбіў ушчэнт войска крыжацкага комтура Конрада Ліхтэнхагена. На працягу наступных гадоў ён ня толькі пасьпяхова адбіваў варожыя напады, але і сам наносіў папярэднія ўдары. У 1326 годзе Давыда Гарадзенскага па-здрадніцку забіў мазавецкі шляхціч А. Гост.

У 1376 годзе Горадня перайшла ў валоданьне князя Вітаўта, які зрабіў места ў 1392 годзе другой сваёй сталіцай (агулам у 1386—1430 гадох вялікі князь наведаў Горадню 31 раз[16]). У канцы XIV ст. Вітаўт заснаваў у месьце Фарны касьцёл. Неўзабаве Горадня стала найслаўнейшым, пасьля Вільні, местам краіны. Гарадзенская харугва ў складзе войска Вялікага Княства Літоўскага ўдзельнічала пад камандай Вітаўта ў Грунвальдзкай бітве.

З скасаваньнем у 1413 годзе княстваў, Горадня стала павятовым местам Троцкага ваяводзтва. У 1391 яна атрымала няпоўнае, а ў 1496 — поўнае Магдэбурскае права. У Горадні ўтварылася магістратура, а ў 1540 места атрымала ўласны герб «у блакітным полі алень сьвятога Губэрта з залатым крыжам паміж рагамі»[17]. У 1543—1601 гадох у Горадні дзейнічала «Літоўская капэла» — адзін з найбольш раньніх музычных калектываў на Беларусі.

 
Панарама места, 1862 г.

У 1560—1561 гадох Горадня займала вялікую тэрыторыю, складалася з права- і левабярэжнай частак, трох пляцаў (старадаўніх «Нямецкага» і «Занёманскага» рынкаў), 32 вуліцаў і 5 трактаў[16]. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі Стэфан Баторы ў 1576 годзе перабудаваў палац, вядомы як Стары Замак, у якім да 1586 году разьмяшчалася ягоная рэзыдэнцыя. Па сьмерці Стэфана Баторыя ў зьвязку з тым, што паміж прыдворнымі мэдыкамі ўзьнікла спрэчка 14 сьнежня 1586 году ў Горадні правялі першае на тэрыторыі Ўсходняй Эўропы анатамаваньне ягоных парэшткаў. На 1588 год у месьце было больш за 700 будынкаў, 31 вуліца, цэхі рамесьнікаў-мэталістаў, цагельнікаў, ганчароў, цельляроў і інш. У 1589—1795 гадох Горадня — цэнтар эканоміі. У 1633 годзе ў месьце прымалі Вэнэцыянскае пасольства.

У гэтыя часы ў Горадні распачалі сваю дзейнасьць манаскія ордэны езуітаў, дамініканаў, францішканаў, бэрнардынак, брыгітак, кармэлітаў і баніфратаў (першы каталіцкі аўгустынскі кляштар зьявіўся ў месьце яшчэ ў XV ст.). Па Берасьцейскай уніі ў Горадні імкліва пашыраецца вуніяцтва. Да канца XVIII стагодзьдзя тут было 9 касьцёлаў і 2 грэцка-каталіцкія манастыры.

 
Павятовая харугва

З 2-й паловы XVII ст. пачаўся час эканамічнага заняпаду ў разьвіцьці Горадні, што было наступствам шляхецкай анархіі і шматлікіх спусташальных войнаў.

 
Панарама места, 1891 г.

У вайну паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай (1654—1667) Горадню ў 1655—1657 захапілі і спустошылі маскоўскія войскі. У 1673 годзе пачала дзейнічаць соймавая канстытуцыя, паводле якой у месьце мусіў праводзіцца кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай. У 1678 годзе тут адбыўся першы генэральны сойм, на якім зацьвердзілі Андрусаўскую дамову аб замірэньні паміж Масковіяй і Рэччу Паспалітай і склалі хаўрус паміж дзьвюмі дзяржавамі супраць Турэччыны.

У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) у 1702—1708 гадох Горадня некалькі разоў пераходзіла з рук у рукі, яе разбурылі і разрабавалі расейскія і швэдзкія войскі, а ў 1709—1710 гадох места перажыла эпідэмію чумы, у выніку якой загінула значная частка насельніцтва.

У 1705 годзе ў Горадні, у Фарным Касьцёле, адбылася сустрэча паміж каралём польскім і вялікім князем літоўскім Аўгустам Моцным і маскоўскім гаспадаром Пятром I, якія выпрацоўвалі супольную палітыку супраць швэдзкага караля Карла ХІІ. Вялікую шкоду месту нанесьлі пажары 1675, 1720, 1750 і 1782 гадоў.

У другой палове XVIII ст. у Горадні працавалі дзяржаўныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага — Скарбовая камісія, Вайсковая камісія, асэсарскі суд. У 1775 годзе ў Горадню зь Менску і Наваградку перанесьлі паседжаньні вярхоўнага суду Вялікага Княства Літоўскага — Галоўнага трыбуналу. У 1793 годзе места атрымала статус сталіцы Гарадзенскага ваяводзтва.

У 1760—1770-я[18] гады гарадзенскі староста, падскарбі надворны літоўскі Антоні Тызэнгаўз заснаваў у месьце і ягоных ваколіцах некалькі мануфактураў: суконную, збройную, панчошную, карэтную і г. д. Ён жа адкрыў першы ў Горадні тэатар. У 1775—1781 гадох у месьце існавала мэдычная акадэмія, якую ў 1781 годзе перанесьлі ў Вільню на правах мэдычнага факультэту Віленскага ўнівэрсытэту. Створаная на сродкі Антонія Тызэнгаўза Гарадзенская музычная трупа па пераводзе ў Варшаву запачаткавала Варшаўскую опэру.

19 красавіка 1776 году ў Горадні заснавалі камісію добрага парадку, якая займалася ўпарадкаваньнем места, паляпшэньнем ягонага гаспадарча-фінансавага становішча. У кампэтэнцыю камісіі таксама ўваходзілі пытаньні ўпарадкаваньня мескага архіву, складаньня інвэнтароў і плянаў, супрацьпажарная бясьпека, будаўніцтва, санітарна-гігіенічныя мерапрыемствы, рэвізія шпіталяў і інш. Адным з вынікаў дзейнасьці камісіі была адбудова ў 1784 годзе мескай ратушы[18].

27 траўня 1793 году ў Горадні ў будынку Новага Замка адбыўся апошні сойм Рэчы Паспалітай (г. зв. «нямы сойм»), які зацьвердзіў другі падзел Рэчы Паспалітай. Горадня была адным з цэнтраў паўстаньня 1794 году пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касьцюшкі (сюды перавялі зь Вільні Цэнтральную дэпутацыю Вялікага Княства Літоўскага). У 1795 годзе ў выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай места апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі. 25 лістапада таго ж году ў Горадні адбылося адрачэньне ад стальцу апошняга караля польскага і вялікага князя літоўскага — Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Пад уладай Расейскай імпэрыіРэдагаваць

З 1801 году Горадня стала цэнтрам губэрні. У гэты час усе мескія прывілеі вывезьлі ў Санкт-Пецярбург і Вільню. Расейскія ўлады пазбавілі Горадню ранейшых правоў, што замарудзіла разьвіцьцё эканомікі і культуры места.

 
Паўстанцы з Горадні, 1863 г.

За часамі вайны 1812 году 2 ліпеня ў Горадню ўвайшлі войскі Напалеона. Горадня стала цэнтрам аднайменнага дэпартамэнту Вялікага Княства Літоўскага, адноўленага Напалеонам. У месьце сфармаваўся аддзел Нацыянальнай гвардыі Вялікага Княства Літоўскага з 290 чалавек, жандармэрыя з 856 чалавек. Таксама тут ішоў набор рэкрутаў у літоўскія пяхотныя і кавалерыйскія часткі. З губэрні ў войска Вялікага Княства сышло каля 6400 чалавек, зь іх паводле загадаў аб мабілізацыі 2495 пяхотнікаў і 1103 кавалерысты. Літоўскія часткі ўдзельнічалі ў баях супраць расейскага войска на канцавым этапе вайны, а таксама ў кампаніях 1813 і 1814 гадоў. Расейскія войскі ізноў занялі места 8 сьнежня.

Горадня была адным з цэнтраў нацыянальна-вызвольнага руху Польшчы, Беларусі й Летувы ў 1830 годзе. У 1863 годзе Гарадзенская губэрня стала эпіцэнтрам нацыянальна-вызвольнага паўстаньня пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага. Перад паўстаньнем К. Каліноўскі і В. Урублеўскі ўтварылі ў месьце рэвалюцыйную арганізацыю.

У 1862 праз Горадню прайшла Пецярбурска-Варшаўская чыгунка, якая паспрыяла разьвіцьцю рамесных майстэрняў, дрэваапрацоўчай і тытунёвай прамысловасьці. У 1885 годзе адбыўся вялікі пажар, які значна пашкодзіў гістарычны цэнтар. У канцы XIX ст. у месьце працавалі 73 прамысловыя прадпрыемствы.

Найноўшы часРэдагаваць

Першая сусьветная вайнаРэдагаваць

У Першую сусьветную вайну 21 жніўня 1915 году Горадню занялі войскі кайзэраўскай Нямеччыны і ўлучылі яе ў склад нямецкай адміністрацыйнай адзінкі «Ober-Ost».

На думку польскіх гісторыкаў, у канцы вайны нямецкія ўлады праводзілі ў Горадні палітыку аслабленьня польскіх уплываў: места аддзялілі ад Царства Польскага демаркацыйнай мяжой, што перашкаджала кантактам паміж мясцовымі палякамі і ўладамі ў Варшаве. Паводле гэтага ж меркаваньня, немцы падтрымлівалі беларускія і летувіскія арганізацыі, якія ў той час фармаваліся ў Горадні, і адначасна зьнішчалі польскія[19]. Апроч таго, яны не дазвалялі фармавацца польскай адміністрацыі[19].

Беларуская Народная РэспублікаРэдагаваць

 
Беларуская камэндатура, пачатак 1919 г.

25 сакавіка 1918 году Рада БНР абвясьціла Гарадзеншчыну (разам зь местам Беластокам) тэрыторыяй Беларускай Народнай Рэспублікі. Нямецкія войскі не перашкаджалі ўтварэньню ўстановаў БНР[19]. У лістападзе ў Горадні пачаў дзейнічаць беларускі камітэт культурна-нацыянальнай сувязі[20]. 19 лістапада таго ж году ў месьце ўтварылася Беларуская Рада, у сьнежні сюды пераехаў урад БНР на чале з Антонам Луцкевічам, пачалося фармаваньне беларускага войска: арганізаваны 1-ы Беларускі полк пяхоты, асобны батальён Гарадзенскай камэндатуры і Беларускі гусарскі эскадрон.

 
Ганаровая варта Першага беларускага палка каля вайсковай камэндатуры, 1919 г.

У 1919—1921 гадох беларускую культурна-асьветніцкую працу ў Горадні праводзіла Грамада беларускай моладзі: утварылася 1-я Гарадзенская агульная беларуская школа, Фарштацкая (Занёманская) школа, Гарадзенская беларуская прытулкавая школа; дзейнічалі Беларуская школьная рада і Гарадзенская цэнтральная Беларуская вучыцельская рада, выдавалася газэта «Беларускае слова».

Пад уладай Польскай РэспублікіРэдагаваць

10 красавіка 1919 году Горадню занялі польскія войскі, па чым яна ўвайшла ў склад часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі — Грамадзкага кіраваньня ўсходніх земляў (ГКУЗ). З 7 чэрвеня 1919 году места стала цэнтарам павету Віленскай акругі ГКУЗ.

У польска-савецкую вайну ў 1920 годзе бальшавікі захапілі Горадню і ўтрымлівалі яе дзесяць тыдняў. У выніку савецка-летувіскіх перамоваў, у часе якіх тэрыторыя Беларусі разглядалася як расейская, яны далі згоду на максымальнае задавальненьне тэрытарыяльных патрабаваньняў летувісаў (у тым ліку фармальна перадалі ім Горадню). Летувіскі бок забавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў БНР i польскіх арганізацыяў. Па адбіцьці Горадні польскімі войскамі, структураў ГКУЗ ужо не аднаўлялі. 20 сьнежня места ўлучылі ў Наваградзкую акругу Польскай Рэспублікі.

Згодна з умовамі Рыскай мірнай дамовы 1921 году Горадня афіцыйна стала часткай Польскай дзяржавы, дзе 19 лютага 1921 году ўвайшла ў склад Беластоцкага ваяводзтва як цэнтар павету. За польскім часам насельніцтва места павялічылася з 40 тыс. чал. (1926 год) да 49 тыс. (1931 год). У Горадні дзейнічалі меская рада, акруговы камітэт і мескія аддзелы Таварыства беларускай школы, беларускія палітычныя арганізацыі, працавала Гарадзенская беларуская гімназія. Аднак у 1930-я гады польскія ўлады зачынілі ўсе беларускія школы[21].

У 1927 годзе Ян Каханоўскі заснаваў Гарадзенскі заапарк, у 1920 годзе з ініцыятывы Юзэфа Ядкоўскага ўтварыўся Гарадзенскі гістарычна-археалягічны музэй. Польскія ўлады праводзілі археалягічныя дасьледаваньні Старога Замку, пачалі яго рэстаўрацыю.

Другая сусьветная вайнаРэдагаваць

З пачаткам Другой сусьветнай вайны 20—22 верасьня 1939 году польскія войскі трымалі абарону Горадні ад Чырвонай Арміі[22]. У выніку падзелу Польскай Рэспублікі паміж Трэцім Райхам і СССР места апынулася пад савецкай уладай і ў лістападзе 1939 стала часткай Беларускай ССР.

23 чэрвеня 1941 году на другі дзень па нападзе Трэцяга Райху на СССР Горадню захапілі гітлераўскія войскі. Нацысты ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Яны забілі і закатавалі ў лягеры сьмерці пад Фолюшам каля 33 тысячаў чалавек. У канцэнтрацыйных лягерах зьнішчылі большую частку жыдоўскага насельніцтва места. Горадня стала цэнтрам партызанскага і падпольнага руху, у ваколіцах места дзейнічала каля 17 тыс. партызан.

16 ліпеня 1944 году ў час Віленскай і Беластоцкай апэрацыі Горадню занялі войскі 3-га Беларускага фронту.

Беларуская ССР і Рэспублікі БелараусьРэдагаваць

Зь верасьня 1944 году Горадня стала абласным цэнтар Беларускай ССР. У выніку вайны места значна пацярпела. Хоць большую частку помнікаў архітэктуры і атрымалася захаваць, аднак савецкія ўлады зьнішчылі некалькі значных славутасьцяў: Фару Вітаўта, ратушу, некаторыя кляштары, у тым ліку базылянаў, кварталы старой забудовы ўздоўж вуліцы Падольнай.

Даваеннага ўзроўню насельніцтва Горадні дасягнула толькі ў сярэдзіне 1950-х гадоў. У гэты пэрыяд места пачало ператварацца ў буйны цэнтар прамысловасьці на захадзе Беларусі, колькасьць жыхароў да 1988 году павялічыўся ў 5 разоў у параўнаньні з 1939 годам.

У 2005 годзе пачалася перабудова гістарычнага цэнтру места. У 2008 годзе Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры заявіла пра парушэньні Закону аб ахове гістарычна-культурнай спадчыны пры яе правядзеньні[23]: праводзіцца руйнаваньне культурнага пласту на гістарычным Старым Рынку, плянуецца знос 28 будынкаў у стылі канструктывізму на вуліцах Міцкевіча, Горкага і 17-га верасьня і пабудова там сучаснага гатэльнага комплексу, асноўная транспартная плынь накіроўваецца ў небясьпечнай блізкасьці ад Новага і Старога замкаў; пляны аднаўленьня ратушы і Фары Вітаўта не рэалізоўваюцца.

ГеаграфіяРэдагаваць

Горадня разьмяшчаецца на Гарадзенскім узвышшы, паверхня палогахвалістая. Вышыня над узроўнем мора вагаецца ў межах 90—147 м.

Пераважны кірунак вятроў — заходні.

Рака Нёман цячэ праз цэнтар места з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і, прыняўшы ў сябе Ласасянку, строма паварочвае на поўнач. Даліна Нёмана вузкая. У цэнтры места і ніжэй вышыні правага берагу пераважаюць над левымі. Берагі складаюцца з асобных ўзвышшаў, парэзаных стромкімі ярамі і пакрытых пералескамі (Румлёва вышэй па плыні, лесапарк Пышкі — ніжэй). Нёман суднаходны ўніз па плыні. Прытокі Нёмана ў гістарычным цэнтры — рэчкі Гараднічанка і Юрысдыка, на ўскраіне — рака Ласосна i рэчка Зарніца.

Азёры: Юбілейнае вадасховішча, кар’ер «Зялёнка».

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзелРэдагаваць

Горадня падзяляецца на 2 раёны — Ленінскі і Кастрычніцкі.

НасельніцтваРэдагаваць

ДэмаграфіяРэдагаваць

Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Горадні

  • XVI стагодзьдзе: 1588 год — ~4 тыс. чал.
  • XVIII стагодзьдзе: 1789 год — 5653 чал.[18]; 1794 год — 6431 чал.[18]
  • XIX стагодзьдзе: 1817 год — 5,1 тыс. чал.[24]; 1860 год — 20,1 тыс. чал.[24]; 1887 год — 46,9 тыс. чал.; 1891 год — 49 952 чал. (25 885 муж. і 24 067 жан.), у тым ліку: шляхты нашчадкавай 1353, асабістай 676; духавенства праваслаўнага белага 36, манахаў 39, рымска-каталіцкага 21, эвангелісцка-лютэранскага 1, юдэйскага 2; грамадзянаў нашчадкавых і асабістых 166, купцоў 335, мяшчанаў 37 328, цэхавых 316, сялянаў 189, рэгулярнага войска 6737, бестэрміноваадпускных 1843, адстаўных ніжніх чыноў 520, салдацкіх дзяцей 133, замежных падданак 307; праваслаўных было 11 497, каталікоў 8243, пратэстантаў 281, юдэяў 29 779, магамэтанаў 152; колькасьць шлюбаў 243; нарадзілася 1057, памерла 786 чал.[25]
  • XX стагодзьдзе: 1910 год — 63 тыс. чал.; 1913 год — 65,5 тыс. чал.[26]; 1939 год — 49 тыс. чал.[27]; 1956 год — 65 тыс. чал.; 1959 год — 73 тыс. чал.[26]; 1965 год — 98 тыс. чал.; 1971 год — 139 тыс. чал.[27]; 1980 год — 202 тыс. чал.; 1988 год — 272 тыс. чал.; 1991 год — 284 тыс. чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2005 год — 317,3 тыс. чал.; 2008 год — 337,4 тыс. чал.; 2009 год — 327 540 чал.[28] (перапіс); 2014 год — 356 571 чал.[29]; 2015 год — 361 352 чал.[30]; 2016 год — 365 610 чал.[2]

Жыдоўская грамада ГорадніРэдагаваць

 
Будынак былой сынагогі ў Занёманскім прадмесьці, 1948 г. Мастак А. Наліваеў.
Асноўны артыкул: Гарадзенскія габрэі

Будучы ў межах мяжы аселасьці Горадня налічвала вялікую жыдоўскую грамаду. Тут нарадзіліся Лявон Бакст, Сара Розэнбэрг и Эйтан Ліўні — бацькі Цыпі Ліўні, Мэер Ланскі — вядомы амэрыканскі гангстэр і канкурэнт Аль Капонэ.

АдукацыяРэдагаваць

У Горадні працуе 91 ўстанова дашкольнай адукацыі, 43 установы агульнай сярэдняй адукацыі, у тым ліку 10 гімназіяў, 1 кадэцкая вучэльня і 1 ліцэй, дзе навучаецца больш за 37 тысячаў навучэнцаў. Таксама працуе 5 установаў спэцыяльнай адукацыі, 2 сацыяльна-пэдагагічныя ўстановы, 3 установы дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі і 2 міжшкольныя навучальна-вытворчыя камбінаты працоўнага навучаньня і прафэсійнай арыентацыі. У месьце 4 школы мастацтваў (дзьве зь іх — музычныя, дзьве — шматпрофільныя школы мастацтваў).

У Горадні функцыянуюць тры дзяржаўныя ўнівэрсытэты і 5 філіялаў недзяржаўных вышэйшых навучальных установаў:

  • Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя Янкі Купалы заснаваны 22 лютага 1940 году — галоўны цэнтар навукі, культуры і адукацыі Гарадзеншчыны. У складзе ўнівэрсытэту 11 клясычных факультэтаў, дзе па 59 спэцыяльнасьцях навучаюцца больш за 10 000 студэнтаў. Ва ўнівэрсытэце працуюць больш за 2000 штатных выкладчыкаў і супрацоўнікаў (50 прафэсараў і дактароў навук, больш 250 дацэнтаў і кандыдатаў навук).
  • Гарадзенскі дзяржаўны мэдыцынскі ўнівэрсытэт. Структура мэдыцынскага ўнівэрсытэту ўключае 42 кафэдры, 6 факультэтаў. За гэтыя гады падрыхтаваныя 12 тысячаў спэцыялістаў. У ВНУ навучаецца каля 2000 студэнтаў. У мэдыцынскім унівэрсытэце працуюць 306 чалавек прафэсарска-выкладчыцкага складу, у тым ліку 44 дактары навук і 159 кандыдатаў навук.
  • Гарадзенскі дзяржаўны аграрны ўнівэрсытэт заснаваны ў 1951 годзе як сельскагаспадарчы інстытут. З моманту арганізацыі ВНУ падрыхтаваныя больш за 20 000 адмыслоўцаў. Сёньня ў складзе ўнівэрсытэту 8 факультэтаў, 24 кафэдры з навучальнымі і навуковымі лябараторыямі. Пэдагагічнай працай занятыя 247 выкладчыкаў, у тым ліку 6 прафэсараў і 11 дактароў навук.

МэдыцынаРэдагаваць

Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць Гарадзенская цэнтральная меская паліклініка, у склад якой уваходзяць 9 філіяў: мескія паліклінікі нумар 1, 3, 4, 5, 6; дзіцячыя паліклінікі нумар 1 і 2, а таксама Скідзельская меская лякарня. У 2008 годзе адкрылася новая паліклініка (№ 6) на 400 наведваньняў у мікрараёне Дзевятоўцы, а ў кастрычніку 2009 году на базе Гарадзенскай клінічнай лякарні № 1 адкрыўся блёк аднаўленчага лекаваньня.

У Горадні працуюць 9 лякарняў:

  • Меская клінічная лякарня № 1
  • Меская клінічная лякарня № 2
  • Меская клінічная лякарня № 3
  • Меская клінічная лякарня № 4
  • Лякарня хуткай мадэычнай дапамогі
  • Гарадзенская абласная дзіцячая клінічная лякарня
  • Гарадзенская абласная клінічная лякарня
  • Гарадзенская абласная інфэкцыйная клінічная лякарня
  • Гарадзенскі абласны кардыялягічны дыспансэр

Гарадзенскі абласны клінічны пэрынатальны цэнтар адкрыў першы ў Беларусі музэй разьвіцьця акушэрства.

КультураРэдагаваць

Дзейнічаюць Гарадзенскі абласны драматычны тэатар[31], Гарадзенскі тэатар лялек, Гарадзенская абласная філярмонія, 8 музэў, галоўнымі зь якіх зьяўляюцца Гарадзенскі гісторыка-археалягічны музэй і Гарадзенскі дзяржаўны музэй гісторыі рэлігіі. Выяўленчае мастацтва прадсталяюць мастацкія галерэі «Тызэнгаўз»[32], «У Майстра», «Раскоша», а таксама найстарэйшы ў месьце выстаўная заля на вуліцы Элізы Ажэшкі.

Мас-мэдыяРэдагаваць

У месьце выдаецца некалькі газэт, у іх ліку: «Гродзенская праўда»[33], «Вечерний Гродно»[34], «Милицейский вестник» і інш., працуе тэлерадыёкампанія «Гродна»[35], абласное радыё, тэлеканал «Гродна Плюс», тэлеканал «Наш ГОРАД +», вузел тэлеграфный сувязі, станцыя міжгароднай тэлефонный сувязі. Ёсьць сетка кабэльнага тэлебачаньня «ГАРАНТ»[36].

ЗабудоваРэдагаваць

Вуліцы і пляцыРэдагаваць

Афіцыйная назва Гістарычная назва Былыя назвы
1 мая вуліца Кірхавая вуліца
11 ліпеня завулак Архірэйскі завулак
Сьвятога Мікалая завулак
17 верасьня вуліца Новы Сьвет вуліца
Антонава вуліца Ерусалімская вуліца
Будзённага вуліца Вакзальная вуліца
Горкага вуліца Грандзіцкая вуліца
Заводзкая вуліца Кармэліцкая вуліца
Зярнова вуліца Вапнавая вуліца
Камсамольская вуліца Баніфратэрская вуліца
Камунальная вуліца Рэзьніцкая вуліца Мясьніцкая вуліца
Карбышава вуліца Банкавая вуліца Напалеона вуліца
Кастрычніцкая вуліца Плябанская вуліца
Рынкавая вуліца
Касманаўтаў вуліца Скідзельская вуліца
Кірава вуліца Рэзьніцкая вуліца
Мірсьніцкая вуліца
Паліцэйская вуліца
Леніна вуліца Сафійская вуліца
Лермантава вуліца Базылянская вуліца
Маладзёжная вуліца Брыгіцкая вуліца
Карла Маркса вуліца Азёрская вуліца
Брыгіцкая вуліца
Купецкая вуліца
Кутузаўская вуліца
Мінаева вуліца Касінерская вуліца
Найдуса вуліца Сьвятадухаўская вуліца
Парыскай Камуны вуліца Бэрнардынская вуліца
Паўлоўскага вуліца Пясковы завулак
Рэпіна вуліца Аўгустовак вуліца
Савецкая вуліца Віленская вуліца
Дамініканская вуліца
Саборная вуліца
Савецкая плошча Рынак пляц
Стары Рынак пляц
Стэфана Баторыя пляц
Савецкіх Пагранічнікаў вуліца Ласасьнянская вуліца
Саўхозная вуліца Жураўліная вуліца
Сацыялістычная вуліца Басьняцкая вуліца
Аліскоўская вуліца
Паштовая вуліца
Гарохавая вуліца
Суворава вуліца Беластоцкая вуліца
Сьвярдлова вуліца Дзям’янаўская вуліца
Урыцкага вуліца Златарская вуліца
Ціміразева вуліца Станіславоўская вуліца
Чырвонапартызанская вуліца Млынарская вуліца[37]

З каштоўнай урбананімічнай спадчыны цэнтральнай часткі Горадні да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Замкавая, Маставая і Падольная. У 1990-я мескія ўлады вярнулі гістарычныя назвы вуліцам Вялікай Траецкай, Гараднічанскай і Дамініканскай.

ТранспартРэдагаваць

 
Чыгуначная станцыя

Горадня — буйны транспартны вузел. У горадзе дзейнічае аэрапорт «Гродна», чыгуначны вакзал і аўтавакзал. З аўтавакзалу штодня выпраўляюцца 88 міжгародных аўтобусаў. Чыгуначны вакзал штодзень прымае і адпраўляе да 60 цягнікоў. Ад гораду адыходзяць чыгуначныя лініі на Вільню, Масты і Беласток. Зь іх электрыфікаваная толькі лінія ў бок Польшчы, на якой маецца сумешчаная каляіна (1435 мм і 1520 мм). Дзейнічае чыгуначны мост празь Нёман.

Існуе разьвітая сетка гарадзкога грамадзкага транспарту. Аўтобусныя маршруты запушчаныя ў 1940 годзе, Аснову парку складаюць аўтобусы маркі «Ікарус», «МАЗ» і «Нёман». Тралейбусныя маршруты адкрытыя 10 лістапада 1974 году, яны пралягаюць да вынесенага за межы гораду завода «АЗОТ». Усяго ў горадзе дзейнічае 34 аўтобусныя і 12 тралейбусных маршрутаў агульнай даўжынёй 596,9 км, штодзённа працуюць 131 аўтобус і 137 тралейбусаў. У сярэднім за дзень транспартуецца да 428 700 пасажыраў. На 39 экспрэсных маршрутах курсуюць 212 мікрааўтобусаў. У індывідуальным карыстаньні гарадзенцаў знаходзіцца 66 848 аўтамабіляў і 6901 ровар.

ПрамысловасьцьРэдагаваць

У Горадні 70 прамысловых прадпрыемстваў. Прадукцыя экспартуецца ў 47 краінаў сьвету, імпарт зьдзяйсьняецца з 42. У горадзе выпускаюцца мінэральныя ўгнаеньні, сынтэтычныя валокны, абутак, вопратка, запчасткі да аўтамабіляў, ніткі, вырабы са скуры і поўсьці, будматэрыялы, мэдтэхніка, мэбля, шкло, прадукты харчаваньня, цыгарэты, алькагольныя і безалькагольныя напоі і іншыя віды прадукцыі. Вядучае становішча ў эканоміцы Горадні займаюць такія галіны, як: хімічная — найбуйнейшымі прадпрыемствамі гэтай галіны зьяўляюцца ААТ «АЗОТ», ААТ «Горадня Хімвалакно», харчовая — адкрытыя акцыянэрныя таварыствы «Гарадзенскі мясакамбінат» і «Горадня Малакокамбінат», Гарадзенскі піваварны завод, машынабудаваньне і мэталаапрацоўка — ААТ «Белкард», ГРУП «Радыёхваля», Гарадзенскі завод аўтамабільных агрэгатаў.

Турыстычная інфармацыяРэдагаваць

 
На гістарычным Старым Рынку

ІнфраструктураРэдагаваць

Горадня — пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня. Старую частку места ў 1988 годзе абвясьцілі помнікам архітэктуры і культуры. Аднак у наш час пад выглядам узнаўленьня гістарычнага цэнтру Горадні ўлады праводзяць працы, якія часам руйнуюць ягонае гістарычнае аблічча[38].

Выдатныя мясьціныРэдагаваць

 
Катэдра ўночы

У Горадні захавалася больш за 400 помнікаў гісторыі і культуры, якія знаходзяцца пад аховай дзяржавы[39].

Помнікі сакральнай архітэктуры:

 
Дом лекара

Помнікі абарончай і грамадзянскай архітэктуры:

Дамы-музэі:

Старыя нэкропалі:

 
Фарныя могілкі

Іншыя аб’екты:

  • Гарадніца Тызэнгаўза
  • Парк імя Жылібера
  • Першая аптэка на тэрыторыі Ўсходняй Эўропы (адкрытая ў 1687 годзе)
  • Стары дзейсны вежавы гадзіньнік, мэханізм якога выраблены ў канцы XV стагодзьдзя. Першапачаткова гадзіньнік былі ўсталяваныя на вежы ратушы, дзе праводзіліся паседжаньні магістрата, захоўваўся архіў, разьмяшчалася канцылярыя і мескі скарб. Ратуша пацярпела ў час ваенных дзеяньняў і ў XVIII ст. гадзіньнік перанесьлі на вежу касьцёла Сьвятога Францішка Ксаверыя (Стары Рынак)
  • Першы і калісьці адзіны ў Беларусі заапарк. Заснаваны ў 1927 годзе прафэсарам біялёгіі Янам Каханоўскім у якасьці жывога кутка. У 1941 годзе афіцыйна атрымаў статус заапарка. Сёньня ў заапарку жыве больш за 320 відаў жывёл
  • Будынак драмтэатра (1980-я гады)
  • Прадмесьце Новы Сьвет

Страчаная спадчынаРэдагаваць

Помнікі сакральнай архітэктуры:

 
Палац Радзівілаў

Помнікі грамадзянскай архітэктуры:

  • Палац Агінскіх
  • Палац Радзівілаў
  • Палац Тызэнгаўзаў
  • Ратуша
  • Сядзіба Чацьвярцінскіх

ГалерэяРэдагаваць

Помнікі сакральнай архітэктурыРэдагаваць

Помнікі грамадзянскай архітэктурыРэдагаваць

Месты-сябрыРэдагаваць

АсобыРэдагаваць

УраджэнцыРэдагаваць

ЖыхарыРэдагаваць

Дадатковыя зьвесткіРэдагаваць

  • 16 верасьня 1705 году маскоўскі гаспадар Пётар I прыбыў у Горадню, дзе засяродзілася вялікая частка яго войска дзеля вядзеньня баявых дзеяньняў супраць Карла XII (Вялікая Паўночная вайна). У тым жа годзе Пётар I разам з каралём і вялікім князем Аўгустам Моцным прысутнічалі на асьвячэньні касьцёла Сьвятога Францішка Ксавэрыя
  • 9 сьнежня 1812 году, без адзінага стрэлу, Горадню захапіў невялікі расейскі аддзел гусара Дзяніса Давыдава
  • У мікрараёне Дзевятоўцы здымаўся фільм «Белыя росы» (1983)
  • У Горадні таксама здымаліся: 4-сэрыйны мастацкі фільм «Смерш» (2007); сэрыялы «Застава Жыліна» (2009) і «Покушение» (2009)
  • Дні гораду сьвяткавалі 15 ліпеня 2007 году[41], 15 верасьня 2007 году[42], 13 верасьня 2008 году[43][44]
  • Зь 17 верасьня 2017 году Горадня - сталіца выдуманай дзяржавы Вейшнорыя[45].

ЗаўвагіРэдагаваць

  1. ^ Паводле афіцыйнага напісаньня — Hrodna

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ Государственный земельный кадастр Республики Беларусь(рас.) (на 1 студзеня 2012 г.)
  2. ^ а б в Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  3. ^ Белпочта: Почтовые индексы по Гродно
  4. ^ Страчаная спадчына / Т. Габрусь. — Менск, 2003. С. 314.
  5. ^ Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя. — Вільня—Менск, 2005. С. 24.
  6. ^ Горадня // Беларуска-расійскі слоўнік / Укладальнікі: М. Байкоў, С. Некрашэвіч. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925. Факсімільнае выданьне: Менск: Народная асвета, 1993. ISBN 5-341-00918-5
  7. ^ Горадня // Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс) / Уклад. калектыў супрацоўнікаў выдавецтва «Наша Ніва». — Наша Ніва, 2001.
  8. ^ а б Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 87.
  9. ^ а б в Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Брэсцкая вобласць: нарматыўны даведнік / І. Гапоненка і інш.; пад рэд. В. Лемцюговай. — Менск: Тэхналогія, 2010.
  10. ^ Госцеў А., Швед В. Летапіс горада на Нёмане (1116—1990). — Гродна: НВК «Пергамент», 1993. С. 23.
  11. ^ Narbutt T. Dzieje starozytne narodu Litewskiego. Tom siódmy. — Wilno: Nakładem i drukiem A. Marcinowskiego. 1840.
  12. ^ Сацукевіч І. Уклад М. М. Улашчыка ў развіццѐ беларускай тапанімікі // Крыніцазнаўства, археаграфія, архівазнаўства ў XX—XXI ст. у Беларусі: зб. навук. артыкулаў, прысвечаных 100-годдзю з дня нараджэння М. М. Улашчыка / рэдкал. : С. Ходзін (адк. рэд.) і інш. — Менск: БДУ, 2007. С. 49. [1]
  13. ^ Госцеў А., Швед В. Летапіс горада на Нёмане (1116—1990). — Гродна: НВК «Пергамент», 1993. С. 11.
  14. ^ Нашы гарады: грамадска-палітычнае даведачнае выданне / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мн.: Народная асвета, 1991.
  15. ^ Госцеў А. Гродна // ЭГБ. Т. 3. — Менск, 1996. С. 148.
  16. ^ а б Гардзееў Ю. Гародня // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 514.
  17. ^ Цітоў А. Геральдыка Беларускіх местаў. — Менск, 1998.
  18. ^ а б в г Гардзееў Ю. Гародня // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 515.
  19. ^ а б в Gierowska-Kałłaur J. Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 — 9 września 1920). Wyd. 1. — Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, 2003. S. 31—32.
  20. ^ Госцеў А. Гродна // ЭГБ. Т. 3. — Менск, 1996. С. 151.
  21. ^ Госцеў А. Гродна // ЭГБ. Т. 3. — Менск, 1996. С. 152.
  22. ^ Гардзіенка А. Невядомыя старонкі беларускага паходу // «Наша Ніва» № 38 (195), 18—25 верасьня 2000.
  23. ^ Астаповіч А. (14 красавіка 2008) Прэс-рэліз Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры. Беларуская асацыяцыя журналістаў. Праверана 26 жніўня 2010 г.
  24. ^ а б Sulistrowski F. Grodno // Słownik geograficzny... T. II. — Warszawa, 1881. S. 831.
  25. ^ Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  26. ^ а б Историческая энциклопедия. В 16 т. — М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1973—1982.
  27. ^ а б Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  28. ^ Перепись населения — 2009. Гродненская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  29. ^ Численность населения на 1 января 2014 г.(рас.) Афіцыйная ацэнка Белстату
  30. ^ Численность населения на 1 января 2015 г. и среднегодовая численность населения за 2014 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  31. ^ Гарадзенскі абласны драматычны тэатар
  32. ^ Галерэя «Тызэнгаўз
  33. ^ Гродзенская праўда
  34. ^ Вечерний Гродно
  35. ^ Тэлерадыёкампанія «Гродна»
  36. ^ Сетка кабэльнага тэлебачаньня «ГАРАНТ»
  37. ^ Прапануецца праект перайменавання вуліцаў і плошчаў Горадні, Harodnia.com
  38. ^ Горадня заўтра Праверана 6 сакавіка 2011 г.
  39. ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн., 2007.
  40. ^ Катерина Чаровская. Возвращение доктора Заменгофа // «Советская Белоруссия», 15 траўня 2007.
  41. ^ Горадня сьвяткуе Дзень горада
  42. ^ Горадні спаўняецца 879 год
  43. ^ Новыя скульптуры будуць усталяваныя ў Горадні да імпрэзы 880-годзьдзя горада
  44. ^ Праграма VII Рэспубліканскага фэстывалю нацыянальных культур у Горадні
  45. ^ Вейшнорыя падарвала беларускі інтэрнэт

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць