Радзіві́лы (Radziviły[a]) — магнацкі род гербу «Трубы», найбуйнейшы ў Вялікім Княстве Літоўскім. Прадстаўнікі роду займалі найвышэйшыя дзяржаўныя адміністрацыйныя і вайсковыя пасады. Па падзелах Рэчы Паспалітай увайшлі ў шэрагі арыстакратыі Расейскай імпэрыі, Прусіі, Аўстра-Вугоршчыны[1].

Радзівілы
Герб Радзівілаў
Радавы герб Радзівілаў «Трубы»
Дэвіз: «Бог нам радзіць!»
Краіна паходжаньня: Вялікае Княства Літоўскае
Тытул: князі
Прызнаныя ў: Сьвятая Рымская імпэрыя

Род Радзівілаў быў у сваяцтве з арыстакратычнымі радзінамі Эўропы, кіроўнымі дамамі Прусіі, Ангальта, Нойнбургу, Курляндыі, Малдовы. У наш час прадстаўнікі роду жывуць у Польшчы, Францыі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе і іншых краінах[2]. Большасьць Радзівілаў па Рэфармацыі засталася каталікамі[3]

У час перапісу 1917 году некалькі прадстаўнікоў роду Радзівілаў, што валодалі маёнткамі на Случчыне, назвалі сябе беларусамі паводле нацыянальнасьці[4]. Па стварэньні ўраду Беларускай Народнай Рэспублікі ўладальнік Нясьвіжу Альбрэхт Радзівіл згадзіўся прадстаўляць яго ў розных эўрапейскіх краінах[4]. Яшчэ раней у 1912 годзе Марыя Магдалена з Завішаў, жонка Вацлава Мікалая Радзівіла, публічна абвясьціла на старонках прэсы: «Лічу сябе беларускай, паходжаньня літоўскага. Як і муж мой, за польку сябе не лічу[5]».

ПрозьвішчаРэдагаваць

 
Генэалёгія Радзівілаў, 1699 г.

Пра паходжаньне прозьвішча «Радзівіл» у сучасным навуковым асяродзьдзі няма адзінай думкі[6]. Адныя дасьледнікі вызначаюць яго як славянскае, другія — як балцкае. У славянскіх мовах даволі часта сустракаюцца складаныя імёны з кампанэнтам Рад, які літаральна пазначае старажытнае слова радети «клапаціцца пра штосьці». Існуюць такія старажытныя імёны, як Радамір (той, хто клапоціцца пра мір), Радаслаў (той, хто дбае пра славу) і г. д. Дасьледнікі знаходзяць падставы для таго, каб і другі кампанэнт імя «віл» лічыць славянскім, беспасярэдне зьвязаным з словам «воля». Пацьверджаньнем гэтага зьяўляецца ўкраінскае слова вільний (вольны). Такім чынам, беручы пад увагу славянскую вэрсію паходжаньня, імя Радзівіл азначае «той, хто клапоціцца пра волю». Тым часам гісторык Павал Урбан тлумачыць яго як «Валявы ў парадзе» або «Добрай волі»[7]. На думку летувіскіх дасьледнікаў, прозьвішча «Радзівіл» зьяўляецца адаптацыяй летувіскага складанага імя Rаdіvіlаs — Rаdvіlаs. Першая частка імя Рад, імаверна, мае зьвязкі з словамі rаstі, rаdо, што азначае «знаходзіць, знайшоў». У якасьці пацьверджаньня прыводзяцца летувіскія словы rаdvіlа, rаdvіlаs — «той, каго знайшлі — падкідыш». Другі кампанэнт імя — «віл», на думку навукоўцаў-лінгвістаў, мае зьвязкі з генэтычна роднаснымі словамі: старажытнаіндыйскім vіrаs «жаданьне, выбар», верхненямецкім wаlа «выбар», летувіскім vаlіа «воля», vіtіs «надзея». Такім чынам, мяркуецца, што ад пачатку імя Радзівіл літаральна зьмяшчала пажаданьне або загад: няхай ён знойдзе, здабудзе волю.

Найбольш імаверна, што прозьвішча «Радзівіл» прыйшло ў спадчыну з імянной базы праіндаэўрапейскай эпохі. Таму на яго ў аднолькавай ступені могуць прэтэндаваць і балты, і славяне[6].

УладаньніРэдагаваць

Радзівілы — буйныя землеўладальнікі, якія сваім эканамічным значэньнем у сярэдзіне XVI — 1-й палове XVIII стагодзьдзяў займалі 1-е месца сярод магнатаў Вялікага Княства Літоўскага. Ужо ў 2-й палове XVI ст. яны валодалі на тэрыторыі сучаснай Беларусі местамі і мястэчкамі: Геранёны, Давыд-Гарадок, Клецак, Койданаў, Копысь, Лахва, Мір, Нясьвіж, Чарнаўчыцы, Шчучын, мноствам вёсак; на тэрыторыі сучаснай Украіны — местам Алыкай зь дзясяткамі вёсак (Валынскае ваяводзтва); на тэрыторыі сучаснай Польшчы — местам Шыдлоўцам зь вёскамі (Сандамірскае ваяводзтва), на тэрыторым сучаснай Летувы — Біржамі, Дубінкамі (Віленскае ваяводзтва), Кейданамі (Жамойць) і інш. Пэўны час у XV—XVI стагодзьдзях адна з галінаў роду мела маёнткі зь местамі Гонядзю і Райгорадам на Падляшшы. У XVII—XVIII стагодзьдзях мелі шэраг іншых маёнткаў. У 1612 годзе атрымалі Слуцкае княства зь местамі Слуцкам і Капылём. Таксама валодалі маёнткамі ў Францыі і Італіі.

Апрача гэтых уласных спадчынных маёнткаў рэгулярна атрымлівалі ў пажыцьцёвае карыстаньне дзяржаўныя маёнткі (староствы) разам з пасадамі старостаў: Ашмяны, Барысаў, Берасьце, Крычаў, Ліда, Мазыр і інш.

У 1586 годзе браты Мікалай Крыштап, Альбрэхт і Станіслаў склалі пагадненьне пра стварэньне Нясьвіскай, Клецкай і Алыцкай ардынацыяў (непадзельных уласных маёнткаў, што перадаваліся ў спадчыну толькі паводле мужчынскай лініі, пазьней — толькі старэйшаму сыну). Іншыя маёнткі Радзівілаў знаходзіліся на аляідальным праве (маглі перадавацца ў спадчыну жанчынам, свабодна адчужацца). У XIX ст. утварылася Давыд-Гарадоцкая ардынацыя.

Радзівілы мелі ўласныя фартэцыі з залогамі — Нясьвіж, Біржы, Кейданы, Мір, Любчу і іншыя.

ПаходжаньнеРэдагаваць

 
Мікалай Радзівіл «Чорны» атрымлівае тытул князя ад імпэратара Карла V

Пра паходжаньне Радзівілаў існуе некалькі легендарных паданьняў: паводле некаторых зьвестак, род мае зьвязкі з найвышэйшым жрэцкім станам паганскай Літвы, а ягоным пачынальнікам быў Лізьдзейка. Гэтыя паданьні, а таксама характэрны канчатак слова (аднагучныя — Эрдзівіл, Манцівіл і інш.) сьведчаць пра глыбокую старажытнасьць роду.

Сучасная навука лічыць заснавальнікам роду Радзівіла Осьцікавіча (?—1477), сына кашталяна віленскага Осьціка. Сын Радзівіла Осьцікавіча Мікалай «Стары» (?—1509) меў 4 сыноў, ад якіх пайшлі 3 галіны роду:

Упершыню тытул князя Сьвятой Рымскай імпэрыі для ўласнай гонядзка-мядзельскай галіны атрымаў 25 лютага 1518 году Мікалай (каля 1470—1521). Для ўсіх прадстаўнікоў роду імпэрскі княскі тытул 10 сьнежня 1547 году здабыў Мікалай «Чорны» (1515—1565).

Нашчадак роду і апошні ардынат на Нясьвіжы Альбрэхт Антоні Вільгельм валодаў Палацава-замкавым комплексам у Нясьвіжы у часы Польскай Рэспублікі, а ў 1935 годзе эміграваў на Захад. У траўні 2009 ягоная дачка Альжбета Радзівіл наведала Нясьвіж[8].

Найбольш вядомыя прадстаўнікіРэдагаваць

Пакаленьне 1Рэдагаваць

Пакаленьне 2Рэдагаваць

Пакаленьне 3Рэдагаваць

Пакаленьне 4Рэдагаваць

Пакаленьне 5Рэдагаваць

Пакаленьне 6Рэдагаваць

Пакаленьне 7Рэдагаваць

Пакаленьне 8Рэдагаваць

Пакаленьне 9Рэдагаваць

Пакаленьне 10Рэдагаваць

Пакаленьне 11Рэдагаваць

Пакаленьне 15Рэдагаваць

Пакаленьне 17Рэдагаваць

ГалерэяРэдагаваць

У наш час іканаграфія роду Радзівілаў захоўваецца ў зборах Аўстрыі, Беларусі, Летувы, Нямеччыны, Польшчы, Расеі, Украіны, Францыі.

У 1950 годзе савецкія ўлады падаравалі Польшчы абсалютную большасьць партрэтаў (63 адзінкі) зь Нясьвіскай галерэі[9].

ЗаўвагіРэдагаваць

  1. ^ У гістарычных дакумэнтах на лаціне (у адз. ліку): Radzivil, Radziwil; польская форма прозьвішча: Radziwiłłowie

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ Грыцкевіч А. Радзівілы // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 503.
  2. ^ Грыцкевіч А. Радзівілы // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 504.
  3. ^ Грыцкевич А. Радзівілы // ЭГБ. Т. 6. Кн. 1. — Менск, 2001. С. 216.
  4. ^ а б Абламейка С. У 1917 годзе нашчадак Рурыка і іншыя магнаты Меншчыны абвясьцілі сябе беларусамі, Радыё Свабода, 19 верасьня 2019 г.
  5. ^ Багадзяж М. Я — беларуска… (Марыя Магдалена Радзівіл) // Беларуская мінуўшчына. № 1, 1996.
  6. ^ а б Капылоў І. Радзівілы // Звязда. № 47 (27162), 13 сакавіка 2012 г.
  7. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: Мова. Паходжаньне. Этнічная прыналежнасьць. — Мн.: Тэхналёгія, 2003. С. 188.
  8. ^ Валянціна Аксак (25.05.2009) Нашчадкі Радзівілаў вандруюць па былых уладаньнях. Радыё СвабодаПраверана 18 ліпеня 2011 г.
  9. ^ Кірпа С. Скарбы Нясвіжа: гісторыя стварэння і рабавання // Туризм и отдых. № 39 (724), 8 кастрычніка 2009 г.

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Радзівілысховішча мультымэдыйных матэрыялаў