Клайпеда

места ў Летуве

Кла́йпеда (лет. Klaipėda, ням. Memel, мянушка: Uostamiestis — «партовы горад») — трэці па велічыні горад Летувы пасьля Вільні і Коўна, знаходзіцца на ўзьбярэжжы Балтыйскага мора ў Курскай затоцы. Зьяўляецца адміністрацыйным цэнтрам Клайпедзкага павету і Клайпедзкага гарадзкога раёну. Горад зьяўляецца найбуйнейшым незамярзаючым портам Летувы і адным з найбуйнейшых у Балтыйскім моры.

Клайпеда
лет. Klaipėda
Клайпеда
Klaipeda City Arms.svg
Герб Клайпеды
Першыя згадкі: 1252
Горад з: 1254
Краіна: Летува
Павет: Клайпедзкі
Раён: Клайпедзкі гарадзкі
Мэр: Вітаўтас Грубляўскас[d]
Плошча: 98 км²
Насельніцтва (2018)
колькасьць: 164 310 чал.
шчыльнасьць: 1676,63 чал./км²
Часавы пас: UTC+2
летні час: UTC+3
Тэлефонны код: 846
Паштовы індэкс: LT-91001
Геаграфічныя каардынаты: 55°42′ пн. ш. 21°8′ у. д. / 55.7° пн. ш. 21.133° у. д. / 55.7; 21.133Каардынаты: 55°42′ пн. ш. 21°8′ у. д. / 55.7° пн. ш. 21.133° у. д. / 55.7; 21.133
Клайпеда на мапе Летувы
Клайпеда
Клайпеда
Клайпеда
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
www.klaipeda.lt

Клайпеда і прылягаючыя землі маюць асобную ад Летувы гісторыю. Зьвесткі археалягічных дасьледаваньняў сьведчаць аб тым, што ён быў заселены яшчэ ў першыя стагодзьдзі нашай эры. Да 1525 году Мэмэль належыў рыцарам Тэўтонскага ордэна. Да 1923 году — Нямецкай імпэрыі, што адбілася на архітэктурным абліччы Клайпеды. У сілу сваёй гісторыі, этнічнае і моўнае аблічча гораду насіў і носіць шматнацыянальны характар. Акрамя летувісаў, у ім пражывае значная колькасьць расейцаў.

Насельніцтва гораду скарацілася, у значнай ступені з-за перамяшчэньня часткі жыхароў у прадмесьці. Гарадзкое насельніцтва скарацілася з 207100 чалавек у 1992 годзе да 157350 ў 2014 годзе, але апошнім часам насельніцтва гораду зноўку расьце. Каля Клайпеды знаходзяцца папулярныя курорты, як то Ніда на поўдзені ад гораду, і Паланга на поўначы ад Клайпеды.

НазваРэдагаваць

Назва Клайпеда ўпершыню ўпамінаецца ў 1413 годзе ў форме Caloypede: лац. «Item castrum Memel est intra prefatos limites terre Samaytharum que sic alio antiquo vocabulo Caloypede nuncupatur Item procurator protestator quod»[1]. У тэксьце Мельнскага міру 1422 году пры апісаньні межаў Прусіі адзначалася, што «…замак Мэмэль па-жамойцку завецца Клайпеда» (лац. «...castrum Memel in Samogitico Glaupeda appelatum»), тое ж паўтаралася ў тэксьце дамовы 1436 году (лац. «...castrum Memel in Samogitico Clupeda appellatum»)[2]. Аднак дагэтуль няма агульнапрынятага тлумачэньня назвы места з балтыйскіх моваў.

Паводле вэрсіі, агучанай яшчэ ў 1864 годзе (аўтар — Людвік Юцэвіч), тапонім Клайпеда ўтварыўся ад «пруска-летувіскіх» словаў «клайсьці» («клайці») 'гразнуць, тануць' і pėda 'нага, ступня'[3]. У 1870 годзе Канстантын Грэвінгк(ru) зьвязаў назву места з klaips або klepas 'хлеб'[4], пазьней летувіскі мовазнаўца Казімерас Буга вытлумачыў яе з куршаўскіх словаў klaips 'бохан' і êdu 'есьці'[5]. Тым часам, на думку летувіскага гісторыка Ёнаса Таторыса, назва места ўтварылася ад латыскіх словаў klais (klait) 'роўны, пляскаты' і peda 'зямля, край, глеба' або ад латыскай назвы вандроўнай дзюны[6]. У «Энцыкляпэдыі Малой Летувы» (2003 год), апроч памянёнай вэрсіі Казімераса Бугі, выкладаецца яшчэ чатыры: што ў аснове тапоніму — адно слова, якім можа быць латыскае klaips 'бохан' або летувіскае «клайп» 'крывы', што ў аснове тапоніму — два латыскія словы «клая» 'роўны' і peda 'зямля' (сам аўтар энцыкляпэдычнага артыкула Вілюс Пецерайціс лічыць гэтую вэрсію неверагоднай, раней клайпедзкі гісторык Ёганэс Зебрыцкі крытыкаваў блізкую вэрсію — ад латыскага «клайс» 'нізкая, роўная' і «педа» або «падас» 'фундамэнт, аснова, найніжэйшы пункт чагосьці' на той падставе, што ўся мясцовасьць вакол Клайпеды роўная і нізкая, таму падобная назва ня мела б ніякага сэнсу, апроч таго, зычная «с» не магла зьнікнуць з назвы), апошняя пададзеная ў энцыкляпэдыі вэрсія зьвязвае назву Клайпеды з магчымай мянушкай мясцовых жыхароў Клайпеджус (Клайпедайціс), утворанай ад летувіскіх pėda 'ступня' і «клайпа» 'крывіцца'[7]. Клайпедзкі гісторык Васіліюс Сафронавас (2020 год) выводзіць назву места ад летувіскага «клайпа» («клайпус») 'дрыгва' або ад латыскага klajš 'адкрыты, пусты, парожні'[8].

Тым часам у эстонскай мове (фінска-вугорская сям’я моваў) ёсьць слова kalapüüdja — 'рыбак' (ад kala 'рыба' і püüdja 'лавіць', даслоўна рыбалоў), пагатоў Мэмэльскае комтурства было асноўным пастаўніком рыбы ў землі Тэўтонскага ордэну[9].

ГісторыяРэдагаваць

 
Гістарычная ілюстрацыя Мэмэлю
 
Драўляна-каркасны будынак у гістарычным цэнтры Клайпеды

Першыя паселішчы куршаў на тэрыторыі сучаснага гораду вядомыя зь першых стагодзьдзяў н. э.

У 1240 годзе папа рымскі прапанаваў каралю Нарвэгіі Гокану IV магчымасьць захапіць Самбію. Тым ня менш, пасьля асабістага прыняцьця хрысьціянства вялікага князя Міндоўга, тэўтонскія рыцары і група крыжакоў зь Любэка рушылі на Самбію, заснаваўшы форт ў 1252 годзе, які вядомы як Мэмэльскі замак. Будаўніцтва форту было скончана ў 1253 годзе. У Мэмэлі быў заснаваны гарнізон з войска Тэўтонскага ордэну, які ачоліў дойч майстар Эбэргард фон Зэйнэ. Дакумэнты з нагоды заснаваньня гарнізону былі падпісаны Эбэргардам і біскупам Генрыхам фон Люцэльбургам 29 ліпеня і 1 жніўня 1252 году.

Майстар Конрад фон Тырбэрг выкарыстоўваў крэпасьць у якасьці базы для далейшых паходаў уздоўж ракі Нёман супраць жамойтаў. Мэмэль быў беспасьпяхова абложаны самбійцамі ў 1255 годзе. Да новага паселішча пачалі прыбываць мігранты зь нямецкіх местаў, як то Гальштайну, Любэку і Дортмунду. Неўзабаве ў гэты час, Мэмэль атрымаў сваю мянушку «Новы Дортмунд». Горад стаў галоўным местам Курляндзкай эпархіі. У горадзе былі пабудаваны адзін катэдральны сабор і, па меншай меры, два парафіяльных касьцёла, але разьвіцьцё замку сталася дамінуючым прыярытэтам. Паводле розных крыніцаў, Мэмэль атрымаў Любэскае права ў 1254 або 1258 годзе[10].

Увесну і ўлетку 1323 году, літоўскае войска на чале з Гедымінам перайшла Нёман і аблажылі замак Мэмэль і ўзяў яго празь некаторы час, прымусіўшы ордэн запрасіць перамір’е ў кастрычніку. Мельнскі мір ў 1422 годзе зафіксаваў мяжу паміж Тэўтонскім ордэнам і Вялікім княствам Літоўскім на наступныя 501 год. Абноўлены горад атрымаў кульмскае права ў 1475 годзе.

Насуперак волі свайго губэрнатара і камандзіра, Эрыка Браўншвайг-Вольфэнбютэля, Мэмэль прыняў лютэранства пасьля пераўтварэньня дзяржавы ордэну ў Прускае княства ў складзе Каралеўства Польскага, якое зьдзейсьніў Альбэрт Гогэнцолерн у 1525 годзе. Гэта было пачаткам працяглага пэрыяду росквіту гораду і порту. Праз горад на экспарт ішла пшаніца з тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага. Прускае княства было ўспадкавана Ёганам Жыгімонтам, курфюрстам Брандэнбургу ў 1618 годзе. Такім чынам Брандэнбург—Прусія павялічыла свой актыўны ўдзел у рэгіянальнай палітыцы, што значна паўплывала на разьвіцьцё гораду. У 1629—1635 гадох горад быў акупаваны Швэцыяй на працягу некалькіх пэрыядаў падчас вайны Рэчы Паспалітай са Швэцыяй 1625—1629 гадох і трыццацігадовай вайны.

Пасьля падпісаньня Кёнігсбэрскай дамовы 1656 году курфюрст Фрыдрых Вільгэльм адкрыў порт Мэмэлю для Швэцыі. У 1660 годзе была пацьверджана пруская незалежнасьць ад Польшчы і Швэцыі паводле Аліўскай дамовы. Пабудова абарончай сыстэмы вакол усяго гораду, ініцыяваная ў 1627 годзе, прыкметна зьмяніла статус і пэрспэктывы гораду. У лістападзе 1678 году невялікае швэдзкае войска ўварвалася на прускую тэрыторыю, але ня здолела захапіць крэпасьць Мэмэлю.

З 1701 году горад у Прускім каралеўстве. З 1757 да 1762 году горад быў захоплены Расейскай імпэрыяй, а з 1871 году трапіў у склад Нямецкай імпэрыі. Пасьля Першай сусьветнай вайны з 1920 году горад быў перададзены пад кіраўніцтва Антанты і тут разьмясьціўся францускі гарнізон.

Урад Летувіскай Рэспублікі жадаў далучыць горад, але не было ні гістарычных, ні этнаграфічных падставаў для абгрунтаваньня такіх дзеяньняў. Каб атрымаць хоць якія падставы для прад’яўленьня правоў на горад, летувісы нанялі францускіх жаўнераў, якія пераапрануўшыся ў цывільнае адзеньне, зь лёзунгамі на летувіскай мове паднялі паўстаньне, якое выглядала як «жаданьне старажытнага летувіскага гораду» далучыцца да Летувы.

У 1924 годзе горад апынуўся ў Летуве, але 22 сакавіка 1939 году Нямеччына прад’явіла ўльтыматум з патрабаваньнем вяртаньня Клайпеды, які Летува прыняла. 28 студзеня 1945 году Клайпеда была акупаваная савецкімі войскамі і далучана да Летувіскай ССР. У горадзе разьмешчаны Клайпедзкі ўнівэрсытэт.

ЭканомікаРэдагаваць

Клайпеда зьяўляецца найважнейшым эканамічны цэнтрам заходняй частцы Летувы і найбуйнейшым портам на летувіскім узьбярэжжы Балтыйскага мора. Асноўныя галіны прамысловасьці — хімічная і харчовая, дрэваапрацоўчая і мэблевая, упаковачная. Шырока разьвітыя суднабудаваньне і суднарамонт. Важнае месца ў эканоміцы гораду займае сфэра паслуг, у якую ўваходзяць партовыя, лягістычныя, турыстычныя і многія іншыя паслугі. У горадзе налічваецца каля 2,5 тысячы прадпрыемстваў.

Асноўныя замежныя інвэстары паходзяць з Даніі, Швайцарыі, Нямеччыны, Нарвэгіі, ЗША, Індыі, Украіны і Канады. У 2002 годзе на ўскраіне гораду, паблізу порта, была арганізавана свабодная эканамічная зона (СЭЗ) плошчай у 412 га. У рамках СЭЗ працавала, на канец 2010 году, 17 прадпрыемстваў, зь іх 40% былі замежнымі, а інвэстыцыі ў СЭЗ перавысілі 400 млн эўра. Наладжана вытворчасьць электронных прыладаў, плястыкавага посуду, архітэктурнага шкла, мэталічных канструкцыяў, харчовай упакоўкі, біядызэльнага паліва. Таксама працуюць рыбаапрацоўчыя і мэталаапрацоўчыя прадпрыемствы[11]. Да буйных прадпрыемствай харчовай прамысловасьці адносіцца броварны завод «Швытурыс», які дзейнічае з 1784 году. У цяперашні час ён належыць канцэрну «Carlsberg».

У Клайпедзе разьмешчаны нафтавы тэрмінал «Klaipedos Nafta». У 2014 годзе быў адкрыты Клайпедзкі тэрмінал звадкаванага прыроднага газу, пабудаваны Летувой самастойна ўсяго за 3 гады. Гэта першы тэрмінал ЗПГ у краінах Балтыі, які забясьпечыць Летуве энэргетычную незалежнасьць[12].

ТранспартРэдагаваць

 
Паром «Вільня» ў клайпедзкім порце

АўтамагістраліРэдагаваць

Клапеда мае добра разьвітую сетку аўтадарог, якая зьвязвае горад з найбуйнейшымі гарадамі і прыморскімі курортамі Летувы. У Клайпедзе бяруць пачатак эўрапейскія магістралі E85 і E272.

Аўтамагістраль A1, якая праходзіць з паўднёвага ўсходу на паўночны захад Летувы, зьвязвае Клайпеду з найбуйнейшымі гарадамі краіны — Коўна і сталіцай Вільняй. Летувіская магістральная дарога A13 зьвязвае Клайпеду з курортам Палангай, міжнародным аэрапортам ў Паланзе і вядзе ў латвійскі партовы горад Ліепая. Дарога, па якой праходзіць адміністрацыйная мяжа гораду, служыць усходняй аб’язной дарогай Клайпеды, частка яе мае павялічаны хуткасны рэжым.

АўтобусыРэдагаваць

У горадзе добра разьвіта аўтобусная сетка. Асноўным каардынатарам аўтобусных маршрутаў зьяўляецца грамадзкая ўстанова «Клайпедзкі пасажырскі транспарт» (лет. Klaipėdos kelevinis transportas). Установа для выкананьня сваіх функцыяў наймае перавозчыкаў, як прадпрыемства самакіраваньня «Клайпедскі аўтобусны парк», гэтак і прыватных перавозчыкаў. У аўтобусах квіткі каштуюць даражэй чым у кіёсках. Большасьць мяшчанаў карыстаюцца электронным білетам. Таксама па горадзе курсіруюць маршрутныя таксі.

Новая аўтобусная станцыя пабудавана па прынцыпе дзяржаўнага-прыватнага партнэрства і належыць прадпрыемству самакіраваньня «Клайпедзкі аўтобусны парк». Ад аўтобуснай станцыі ідуць аўтобусныя маршруты ў многія гарады Летувы, а таксама ў Рыгу і Рыскі аэрапорт. Таксама ад аўтавакзалу курсіруюць маршрутныя таксі да Палангі і Паланскага аэрапорта.

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ Lites ac res gestae inter Polonos Ordinemque Cruciferorum. T. II. — Posnaniae, 1892. P. 140.
  2. ^ Современник. Т. 7, 1860. С. 13.
  3. ^ Материалы для географии и статистики России: Минская губерния. — СПб., 1864. С. 112.
  4. ^ Grewingk C. Ueber heidnische Gräber Russisch Litauens und einiger benachbarter Gegenden: insbesondere Lettlands und Weissrusslands. — Dorpat, 1870. S. 78.
  5. ^ Gimtasis žodis. Nr. 2, 1993. P. 17.
  6. ^ Tatoris J. Senoji Klaipėda. Urbanistinė raida ir architektūra iki 1939 metų. — Vilnius, 1994.
  7. ^ Mažosios Lietuvos enciklopedija. T. 2. — Vilnius, 2003.
  8. ^ Safronovas V. Klaipėdos miesto istorija. — Klaipėda, 2020.
  9. ^ Клайпеда. История этимологического генезиса, 1 красавіка 2022 г.
  10. ^ Magocsi, Paul Robert. «Historical Atlas of Central Europe». University of Washington Press. Seattle, 2002. p. 41. ISBN 0-295-98146-6.
  11. ^ «About Us». Klaipeda Free Economic Zone.
  12. ^ «Литва стала энергетически независимым государством». Настоящее время.

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць