Працэс калянізацыі і дэкалянізацыі ў сьвеце

Каляніялізм — сыстэма панаваньня групы прамыслова разьвітых краінаў (мэтраполіяў) над астатнім сьветам, якая існавала ў розных краінах у XV—XX стагодзьдзях. Да каляніяльнай палітыкі ставіцца палітыка эксплюатацыі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краінаў і тэрыторыяў пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна меней разьвітым. Злом каляніяльнай сыстэмы (дэкалянізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагодзьдзя з набыцьцём незалежнасьці Індыяй і шэрагам афрыканскіх краінаў. Але і ў посткаляніяльны пэрыяд разьвітыя краіны захоўваюць сваё эканамічнае, а часам і палітычнае, панаваньне над многімі краінамі Трэцяга сьвету.

Больш за ўсё каляніяльная эпоха атаесамляецца з эўрапейскім каляніяльным пэрыядам, які доўжыўся з XVI да сярэдзіны XX стагодзьдзя, калі некалькі эўрапейскіх дзяржаваў, як то Партугалія, Гішпанія, Вялікабрытанія, Нідэрлянды, Расея, Францыя, Турэччына і іншыя, усталявалі свае калёніі ў Азіі, Афрыцы, Паўночнай і Паўднёвай Амэрыкі. Гісторык Філіп Гофман падлічыў, што да 1800 году, то бок да індустрыяльнай рэвалюцыі, эўрапейцы ўжо кантралявалі па меншай ступені 35% зямнога шару, а да 1914 году яны атрымалі кантроль над 84% зямнога шару[1]. Спачатку эўрапейскія краіны праводзілі палітыку мэркантылізму у адносінах да сваіх калёніяў з мэтай умацаваньня ўнутранай эканомікі, таму пагадненьні звычайна абмяжоўвалі калёніі ў гандлі, дазваляючы гандляваць толькі з мэтраполіяй. Аднак да сярэдзіны XIX стагодзьдзя Брытанская імпэрыя адмовілася ад мэркантылізму і гандлёвых абмежаваньняў і прыняла прынцып свабоднага гандлю зь невялікімі абмежаваньнямі і тарыфамі[2].

Для зьяўленьня каляніялізму ў свой час існавалі розныя варункі, як то атрыманьне прыбытку, пашырэньне магутнасьці мэтраполіі, ратунак ад перасьледу ў мэтраполіі, схіленьне насельніцтва калёніяў ва ўласную рэлігію. Хрысьціянскія місіянэры дзейнічалі практычна ва ўсіх кантраляваных эўрапейскімі краінамі калёніямі.

Некаторыя каляністы лічылі, што яны надаюць мясцоваму насельніцтву калёніяў дапамогу ў выглядзе хрысьціянскай веры і цывілізацыі, аднак часьцяком працэс калянізацыі ператвараўся ў пакарэньне народаў, іхнае перасяленьне ў рэзэрвацыі ці генацыд[3].

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ Philip T. Hoffman (2015). «Why Did Europe Conquer the World?». Princeton University Press. — С. 2—3. — ISBN 978-1-4008-6584-0.
  2. ^ Laura LaHaye. «Mercantilism». The Library of Economics and Liberty.
  3. ^ Дайнэш Д’Суза, «Злачынствы Крыстафора Калюмба». Фрагмэнты.

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Каляніялізмсховішча мультымэдыйных матэрыялаў