Жамо́йць, часам Жмудзь або Самагі́тыя (жам.: Žemaitėjė, лет. Žemaitija) — сучасны этнаграфічны рэгіён на паўночным захадзе Летувы і гістарычная назва краіны паміж нізоўямі Нёмана і Вэнты (Віндавы). Назву жамойць (жамойты), таксама атрымала племя, якое насяляла гэтыя землі.

Гістарычны герб Жамойці (XVI—XVIII стст.)

Летувіскі этнаграфічны рэгіён «Жамойць» ня мае статусу палітычнай або адміністрацыйнай адзінкі, аднак улады Летувы зацьвердзілі яго межы на афіцыйным узроўні[1]. Пры гэтым этнаграфічны рэгіён «Жамойць» займае нашмат меншую тэрыторыю за аднайменную гістарычную краіну[2].

НазваРэдагаваць

Паводле традыцыйнай вэрсіі (агучанай у палітычных мэтах яшчэ вялікім князем Вітаўтам), назва Жамойць (лет. Žemaitija) утварылася ад летувіскага слова žema, якое азначае 'нізкая, ніжняя'[3]. Тым часам Вацлаў Пануцэвіч паказвае на тое, што ў аснове назвы Жамойць напраўду ляжыць летувіскае слова žemė, якое азначае 'краіна, зямля, заселеная адным племем'[a], што адпавядае фінскаму паняцьцю ma (Suo-ma, Pier-ma, Kastro-ma ды інш.)[4].

Поруч з традыцыйнай беларускай назвай Жамойць (ст.-бел. Жомойть — паводле вялікага князя Вітаўта, так гэтую зямлю і яе народ называлі «ў літоўскай мове»[5]) таксама ўжываюцца польская форма Жмудзь (ад польск. Żmudź)[6] і лацінская форма Самагітыя (ад лац. Samogitia праз рас. Самогития).

ГісторыяРэдагаваць

 
Мапа 1659 г., на якой Упіцкі павет значыцца як частка Жамойці

Жамойты ўтварыліся на базе археалягічнай Культуры грунтовых могільнікаў, пахавальны інвэнтар якіх улучаў конскія галовы і капыты[3].

Гістарычнае адставаньне старажытнай Жамойці ў параўнаньні з суседнімі славянскімі землямі афіцыйна прызнавалася ў Летуве яшчэ за савецкіх часам: «Вытворчасьць гліняных пасудзін паступова станавілася рамяством, але даволі доўга знаходзілася на ніжэйшым узроўні, чым у суседніх славянскіх землях; посуд аднастайны паводле формы і арнамэнту. Толькі ў другой палове XIII — пачатку XIV стагодзьдзя, калі ў селішчах гарадзкога тыпу знайшоў ужываньне хутка вярчальны цяжкі ганчарны круг, у гэтай справе зьявіліся значныя зрухі. Адсутнасьць гарадоў запавольвала разьвіцьцё спэцыялізацыі сярод рамесьнікаў; тут яшчэ пакуль не ўжываліся такія вядомыя суседзям дасягненьня, як вытворчасьць цагліны і ўзьвядзеньне каменных пабудоваў, выраб шкляной глазуры»[7].

 
Мапа Жамойці 1667 г. з Коўнам і Вількамірам

Храніст Пётар зь Дзюзбургу ў сваёй «Хроніцы Прускай зямлі» (1326 год) разглядаў Жамойць як асобную і нярэдка варожую да Літвы зямлю[8].

Дыплямат і падарожнік Жыгімонт Гэрбэрштайн (ням. Siegmund Freiherr von Herberstein; 1486—1566) пісаў у сваіх «Запісках аб маскоўскіх справах» пра Жамойць XVI стагодзьдзя: «Жамойць. Па-лацінску Самагітыя. Пры гутарцы па-руску яе завуць Жамойцкай зямлёй. Гэта наступная зямля да поўначы ад Вялікага княства і таксама належыць княству і даходзіць да мора. Мяжуе з Прусіяй і Інфлянтамі. Тамака няма замкаў і гарадоў, чаму я быў моцна зьдзіўлены. Найвышэйшы ад Вялікага князя тамака кіруе і завецца старостай, як бы старэйшы. У Польшчы яго завуць Галоўным мужам. Такі галава кіруе ў Жамойці сам пажыцьцёва. Ёсьць тамака таксама біскуп ад лацінскай веры. Ён быў пасланы каралём Уладзіславам Ягайлам, каб хрысьціць гэтую зямлю, прыналежную Літве. Народ тамака жыве звычайны — вялікі й малы. Побач з бацькамі нароўні зь вялікімі карлікамі ёсьць маленькія і іх завуць зазвычай карламі. Гэтыя людзі апранаюцца ў дрэнную адзежу, як быццам з дола дасталі, жывуць у дрэнных хатах, якія паводле формы нагадваюць стойла для жывёл. Пасярод хаты — агмень і агонь. Поруч агменю знаходзяцца жывёлы (конь, сьвіньня, бык і іншыя)…» <...> «…Самагіты носяць дрэнную адзежу, галоўным чынам папялістага колеру. Яны жывуць у нізкіх, але вельмі доўгіх халупах; агонь у іх захоўваецца ў сярэдзіне, і бацька сямейства, седзячы ў агню, бачыць сваю жывёлу і ўсю гаспадарку. Бо яны звычайна трымаюць жывёл пад тым жа дахам, пад якім жывуць самі, без усякай перагародкі. Вялікая частка іх ужывае таксама буйвалавы рогі замест чар… Зямлю аруць не жалезам, а дрэвам, што тым больш годна зьдзіўленьня, таму што зямля ў іх цьвёрдая і не пясковая і хвоя не расьце на ёй зусім».

 
Мапа Вялікага Княства Літоўскага 1613 г., на якой Коўна з ваколіцамі значыцца як частка Жамойці

Паводле некаторых польскіх гісторыкаў, Жамойць ў XIII і нават у XIV стагодзьдзях займала вялікую прастору. Пэўная гісторыя Жамойці пачалася з XIII стагодзьдзя, з часу зьяўленьня ў суседзтве немцаў, і напоўненая, галоўным чынам, весткамі пра змаганьне з апошнімі, якое доўжылася да пачатку XV стагодзьдзя. Жамойць узмоцнена і доўга бараніла сваю рэлігію й сваю незалежнасьць ад немцаў; у краіне жамойтаў знаходзілася жамойцкае сьвяцілішча Рамове. Менавіта пры ўдзеле нямецкіх сьвятароў на базе лацінкі ўпершыню зьявіліся (XVI—XVII стагодзьдзі) пісьмовыя дакумэнты на мовах жамойтаў і аўкштотаў.

 
Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.

Разам з тым Жамойць была стараннай захавальніцай нацыянальных звычаяў і дбайна бараніла іх супраць усіх спробаў Вялікіх князёў Літоўскіх увесьці хоць-якія новаўвядзеньні. Жамойты, як і аўкштоты, заставаліся паганцамі і па афіцыйным прыняцьця хрысьціянства ў 1387 годзе. Згодна з дамовай 1254 году Міндоўг аддаў Жамойць Лівонскаму ордэну; праз 11 гадоў апошняя пры дапамозе латышоў і куронаў вызвалілася ад улады лівонскіх рыцараў, але неўзабаве мусіла пачаць змаганьне з Тэўтонскім ордэнам. Асабліва частымі і небясьпечнымі былі напады немцаў у XIV стагодзьдзі, толькі за Кейстутам перайшоўшыя ў партызанскую вайну. Па сьмерці Кейстута, у 1382 годзе, вялікі князь літоўскі Ягайла аддаў Жамойць лівонцам; але жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. 12 кастычніка 1398 году адбылося падпісаньне Салінскага пагадненьня, якое атрымала назву «вечнага міру» і афармлялася пры ўрачыстых абставінах: прысутнічалі вялікі князь Вітаўт, вялікі магістар Прускага і магістар Лівонскага ордэнаў, а таксама маршалкі, комтуры і браты-рыцары гэтых ордэнаў, а ў сьвіце Вітаўта — паны-радцы, князі і баяры-рыцары[9]. Паводле гэтага пагадненьня Вітаўт зноў аддаў Жамойць немцам, якім паўторна вярнуў гэтыя землі па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Словы Вітаўта з Мэтрыкі ВКЛ: «Жамойты хаваюцца ў пушчах сваіх ад погляду княжых зборшнікаў даніны й іншых службовых асобаў дзяржавы, ад якіх дзяржаве ні прыбытку ні славы ні пашаны». Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, але разам з тым, выкарыстоўвалася як разьменная манэта ў палітычным змаганьні таго часу[10]. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт не ставіўся да яе як да роднай зямлі[11].

Па пераможнай Грунвальдзкая бітве (1410 год) Жамойць пазбылася пагрозы ўварваньняў немцаў. Аднак паводле Торунскага міру 1411 году, яна перайшла да Вялікага Княства Літоўскага толькі на час жыцьця вялікага князя Вітаўта або караля Ягайлы[12]. З гэтага часу Вітаўт і Ягайла пачалі узмоцнена ўкараняць тут хрысьціянства, якое з прычыны супраціву жыхароў сьцьвярджаецца канчаткова толькі ў XVI стагодзьдзі, езуітамі.

 
Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1780 г.

Па канчатковым далучэньні Жамойці (1422 год) на просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад ліцьвінаў і русінаў, зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў Сойм з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да вялікіх князёў[13].

На тэрыторыі Жамойці ўтварылася адмысловая аўтаномная адзінка — Жамойцкае староства. Ад пачатку Жамойць мела асобнага князя, у асноўным падручніка вялікага князя літоўскага; сталіцай староства былі Расены. У 1492 годзе вялікі князь Аляксандар даў Жамойці «земскі прывілей» (на рускай мове), які стаў пачаткам стварэньня станаў на жамойцкіх землях (спачатку толькі зь літоўскай шляхты). У першым пункце свайго прывілею вялікі князь забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «Найпервей, хочем, иж им [жыхарам Жамойці] жадны не мает мовити, альбо на очи истить, иж бы през меч, альбо через оныи валки были звалчоные, але з доброю волею пристали»[14].

28 лютага 1506 году кароль і вялікі князь Аляксандар накіраваў у Ватыкан дакумэнт, у якім прасіў заснаваць асобную Прускую каталіцкую мітраполію, якая мелася стаць асобным царкоўным княствам на чале з арцыбіскупам. Да гэтага княства-мітраполіі прапанавалася далучыць Жамойцкую каталіцкую япархію, што фактычна азначала вылучэньне тэрыторыі Жамойці з складу Вялікага Княства Літоўскага. Як адзначае Павал Урбан, гэты праект сьведчыў пра іншароднасьць Жамойці ў складзе ВКЛ і большую этнічную блізкасьць жамойтаў з карэнным насельніцтвам Прусіі[15].

 
Мапа Жамойці (Жамойцкага біскупства) з Коўнам і Вількамірам, 1919 г.

Як самастойная зямля Жамойць выдзяляецца ў дакумэнтах 1506 году або межах Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянтамі. У ХVІ ст. жамойты змагаліся, каб вялікі князь пацьвердзіў непарушнасьць старых межаў, якія аддзялялі Жамойць ад Літвы[8].

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Жамойць апынулася ў складзе Расейскае імпэрыі, дзе яна ўваходзіла сьпярша ў Літоўскую, ад 1801 году — Віленскую, ад 1842 году — Ковенскую губэрню.

У канцы XIX стагодзьдзя на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў Коўна, Шаўляў і Клайпеды ўтварылася сучасная летувіская мова[16].

 
«Коўна — цяперашняя сталіца Жамойці» (аўтар — Антоні Аляшчынскі, 1850 год)

ПалітыкаРэдагаваць

У цяперашні час Жамойць прадстаўляе жамойцкае культурнае грамадзтва, група зацікаўленая ў захаваньні жамойцкай культуры й мовы, і Жамойцкі парлямэнт (літаральна парлямэнт Жамойці). Яны выступаюць за рэгіянальную аўтаномнасьць, і іх патрабаваньні заснаваныя на гістарычных крыніцах. Гэтыя патрабаваньні часта ўключаюць у сябе вяртаньне Клайпеды. Жамойцкая група, узначаленая Юстынасам Бурбам, мае невялікі сяброўскі склад. Таксама публікуецца газэта «Жамойцкі парлямэнт».

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзелРэдагаваць

 

     Зацьверджаная на афіцыйным узроўні тэрыторыя летувіскага этнаграфічнага рэгіёну «Жамойць»

Рэгіён разьмяшчаецца ў заходняй частцы Летувы. У тэрыторыю рэгіёну ўвайшлі муніцыпалітэт гораду Паланга, Рэтаўскае муніцыпальнае ўтварэньне, Таўроскі раён, Шылэльскі раён, Шкудзкі раён, Юрбурскі раён, Мажэйкаўскі раён, Крэтынскі раён, Цельшыцкі раён, Акмянскі раён, Кельменскі раён, Расенскі раён, усходняя частка муніцыпалітэту гораду Клайпеда і муніцыпалітэт Сілуцкага раёну (?), заходняя частка Янаўскага раёну, а таксама муніцыпалітэт гораду Шаўлі.

Найбуйнейшым горадам зьяўляецца Шаўлі, альбо Клайпеда, калі апошняя разглядаецца ў рэгіёне. Цельшы зьяўляюцца сталіцай, хоць Медынінкі (у цяперашні час Варні) калісьці былі сталіцай Жамойці. Буйнымі гарадамі (тыя, дзе больш за 20 000 чалавек) зьяўляюцца:

НасельніцтваРэдагаваць

У Жамойці пражывае каля 0,5 млн чалавек.

Жамойць зьяўляецца адным з найбольш этнічна аднастайных рэгіёнаў краіны. Рэгіён пераважна рымска-каталіцкай царквы, хоць маюцца значныя лютэранскія меншасьці на поўдні.

У паўсядзённым жыцьці жамойты ўсё менш выкарыстаюць сваю родную мову. Як правіла, яны пераходзяць на агульнараспаўсюджаную летувіскую. Маюцца некаторыя спробы з боку мясцовых саветаў, асабліва ў Цяльшы, для ўводу інфармацыі на некаторых дарогах на жамойцкай мове.

КультураРэдагаваць

У XIX стагодзьдзі Жамойць была асноўным цэнтрам летувіскай культуры.

ТурызмРэдагаваць

Самымі папулярнымі турыстычнымі кірункамі зьяўляюцца Паланга, Крэтынга й Жамойцкая Кальварыя. Большасьць турыстаў з Латвіі, Польшчы, Нямеччыны, Гішпаніі, Фінляндыі й Швэцыі. Паланга зьяўляецца папулярным турыстычным сярод турыстаў зь Вялікабрытаніі, Нямеччыны й Расеі. Жамойцкая Кальварыя (або Новы Ерусалім) вельмі папулярны сярод паломнікаў са ўсяго сьвету, дзякуючы свайму штогадоваму царкоўнаму фэсту (звычайна ў чэрвені або ліпені).

СымбаліРэдагаваць

 
Сучасны герб Жамойці
 
Сьцяг Жамойці

На гербе намаляваны чорны мядзьведзь з срэбнымі кіпцюрамі. На жамойцкім сьцягу намаляваны герб на белым фоне. Герб, як мяркуецца, быў у эксплюатацыі на працягу стагодзьдзяў (па сьцьверджаньнях розных крыніц, быў упершыню выкарыстаны ў 14 або 16 стагодзьдзях). 21 ліпеня 1994 году гэтыя сымбалі былі прызнаныя ўрадам Летувіскай Рэспублікі.

ЗаўвагіРэдагаваць

  1. ^ Латышы як жыхары памежжа называліся ад гэтага паняцьця Земгаламі

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.
  2. ^ Касьцян К., Васілевіч Г. Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў? // ARCHE Пачатак. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.
  3. ^ а б Дзярновіч А. Літва і Жамойць, Наша Ніва, 22 чэрвеня 2013 г.
  4. ^ Пануцэвіч В. Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы. — Менск, 2014. С. 279.
  5. ^ Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск, 2001. С. 105—106.
  6. ^ Краўцэвіч А. Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Менск, 1993. С. 54.
  7. ^ История Литовской ССР: С древнейших времен до наших дней. — Вильнюс: Мокслас, 1978. С. 21.
  8. ^ а б Дубавец С., Сагановіч Г. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «ВЫ». Выпуск 2. — Менск, 1994.
  9. ^ Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск, 2001. С. 23—24.
  10. ^ Зайкоўскі Э. Літва гістарычная // Наша Слова. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.
  11. ^ Арлоў У. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 158.
  12. ^ Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск, 2001. С. 24.
  13. ^ Арлоў У. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 158.
  14. ^ Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е.И.В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.
  15. ^ Старажытныя ліцьвіны: мова, паходжаньне, этнічная прыналежнасьць. — Менск, 2001. С. 90.
  16. ^ Свяжынскі У. Літоўская мова // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 209.

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць


  Рэгіёны Летувы  

Аўкштота · Дзукія · Малая Летува · Сувалкія · Жамойць