Маладэчна

(Redirected from Маладзечна)

Маладэ́чна — места ў Беларусі, на рацэ Вушы. Адміністрацыйны цэнтар Маладэчанскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 95 011 чалавек[1]. Знаходзіцца за 73 км на паўночны захад ад Менску; вузел чыгунак на Менск, Полацак, Вільню, Ліду і аўтамабільных дарог на Менск, Вільню, Нарач.

Маладэчна
трансьліт. Maladečna[a]
Цэнтральны пляц
Цэнтральны пляц
Coat of Arms of Maładečna, Belarus.svg Flag of Maladzechna, Belarus.svg
Герб Маладэчна Сьцяг Маладэчна
Першыя згадкі: 16 сьнежня 1388
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Маладэчанскі
Плошча: 30 км²
Насельніцтва (2018)
колькасьць: 95 011 чал.[1]
шчыльнасьць: 3167,03 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1773
Паштовыя індэксы: 222301, 222303, 222304, 222306, 222307, 222310
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 54°19′ пн. ш. 26°51′ у. д. / 54.317° пн. ш. 26.85° у. д. / 54.317; 26.85Каардынаты: 54°19′ пн. ш. 26°51′ у. д. / 54.317° пн. ш. 26.85° у. д. / 54.317; 26.85
Маладэчна на мапе Беларусі ±
Маладэчна
Маладэчна
Маладэчна
Маладэчна
Маладэчна
Маладэчна
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
http://www.molodechno.minsk-region.by

Маладэчна — места гістарычнай Меншчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага[2]. Да нашага часу тут захаваўся збудаваны ў стылі барока комплекс кляштару трынітарыяў з касьцёлам Сьвятога Казімера, помнік архітэктуры XVIII ст., часткова зруйнаваны савецкімі ўладамі.

НазваEdit

Тапонім «Маладэчна», відаць, паходзіць ад назвы рэчкі Маладачанкі, якая зьнікла ў выніку мэліярацыйных працаў. Таксама існуе меркаваньне, што назва места ўтварылася ад словаў «маладзец» (у значэньні — дзяцюк, ваяр у княскай дружыне[3]), «малады», «малодшы» або ад спалучэньня двух даўніх словаў «мала» і «надэчыць», што азначае «малазьмяшчальнае месца»[4].

Ад пачатку XX ст. у беларускай літаратурнай мове ўсталявалася форма Маладэчна ў адпаведнасьці з гаворкай мясцовых жыхароў[5]. У той жа час назва Маладзечна зьяўляецца прыкладам уплыву польскае мовы, адкуль перайшла спачатку ў расейскую, а потым і ў афіцыйны правапіс беларускае мовы[6].

ГісторыяEdit

Асноўны артыкул: Гісторыя Маладэчна

Вялікае Княства ЛітоўскаеEdit

Першы пісьмовы ўпамін пра Маладэчна зьмяшчаецца ў прысяжным лісьце князя ноўгарад-северскага Дзьмітрыя Альгердавіча вялікаму князю Ягайлу і датуецца 16 сьнежня 1388 году[7]. У 1413 годзе паселішча ўвайшло ў склад Віленскага ваяводзтва.

У XV стагодзьдзі ля сутокаў Маладачанкі і Вушы збудавалі драўляны замак, які неднаразова цярпеў ад пажараў (1519 год — двойчы, а таксама ў 1533 годзе) і быў зруйнаваны ў XVIII ст.

Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Маладэчна ўвайшло ў склад Менскага павету Менскага ваяводзтва. У 1567 годзе тут праходзілі папярэднія перамовы прадстаўнікоў Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага датычна ўмоваў Люблінскай уніі[7]. У канцы ХVI стагодзьдзя Маладэчна ўваходзіла ў шэрагі 20 найбольшых местаў Вялікага Княства Літоўскага на тэрыторыі сучаснай Беларусі[7]. У розныя часы паселішча знаходзілася ў валоданьні Заслаўскіх, Мсьціслаўскіх, Сангушкаў, Агінскіх і іншых.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) у 1708 годзе Маладэчна пэўны час займалі швэдзкія войскі. У 1757 годзе кароль і вялікі князь Аўгуст Сас надаў мястэчку прывілей на таргі. У 1758 годзе ўладальнік паселішча Міхал Казімер Агінскі збудаваў тут касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі, пры якім з 1762 году дзейнічаў кляштар трынітарыяў (ліквідаваны расейскімі ўладамі ў 1831 годзе)[8].

Пад уладай Расейскай імпэрыіEdit

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітае (1793 год) Маладэчна апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вялейскім павеце Менскай, з 1847 году Віленскай губэрні. У вайну 1812 году 4 сьнежня каля мястэчка расейскія войскі разьбілі ар’ергард францускай арміі маршала Віктора.

14 красавіка 1831 году за часамі вызвольнага паўстаньня аддзел Міхала Ходзькі пры падтрымцы местачкоўцаў вызваліў Маладэчна з-пад расейскага панаваньня. Аднак ужо 22 красавіка 1831 году царскія карнікі занялі паселішча, пачалі дзейнічаць ваенна-палявыя суды над паўстанцамі. У 1864 годзе з мэтаю маскалізацыі краю ўлады адкрылі настаўніцкую сэмінарыю, выкладаньне ў якой вялося на расейскай мове пад наглядам Маскоўскага патрыярхату. У 1873 годзе будаваньне Лібаўска-Роменскай чыгункі спрыяла пераўтварэньню невялікага мястэчка ў чыгуначны вузел.

Найноўшы часEdit

Асноўны артыкул: Маладэчна пад кантролем Нямецкай імпэрыі 3 сакавіка 1918 року згодна зь Берасьцейскім мірам Маладэчна трапіла пад кантроль Нямецкай імпэрыі

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Маладэчна абвяшчалася часткай Беларускае Народнае Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад Беларускай ССР.

Асноўны артыкул: Маладэчна ў складзе Польшчы

Паводле Рыскай мірнай дамовы 1921 году Маладэчна апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе стала самастойнай гмінай у Вялейскім павеце Віленскага ваяводзтва. У 1925 годзе паселішча атрымала статус асобнага павету, а ў 1929 годзе — зноў статус места. У 1922—1939 гадах на тэрыторыі фальварку Гелянова (з 1929 году ў складзе места) разьмяшчаўся[9] гарнізон 86-га пяхотнага палка Войска Польскага.

У 1939 годзе Маладэчна ўвайшло ў БССР, дзе ў 1940 годзе стала цэнтрам раёну Вялейскай вобласьці (у 1944—1960 гадах цэнтар асобнай вобласьці). На 1940 год тут адкрылася пэдагагічная вучэльня, працавалі 2 клюбы, бібліятэка, лякарня, 2 аптэкі. У Другую сусьветную вайну з 25 чэрвеня 1941 да 5 ліпеня 1944 году места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

25 красавіка 1993 году за часамі дэмакратычных мескіх уладаў на чале з Генадзем Карпенкам на цэнтральным пляцы Маладэчна ў прысутнасьці некалькіх тысячаў месьцічаў адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка пакутнікам за волю і незалежнасьць Беларусі (у наш час пры падрыхтоўцы да «Дажынак» помнік перанесьлі ў мескі парк). 18 сакавіка 1997 году ў месьце адбылася ўрачыстая кансэкрацыя новага касьцёла Сьвятога Язэпа[10].

ГеаграфіяEdit

Геаграфічнае становішчаEdit

Разьмяшчаецца на паўночным захадзе Менскай вобласьці, уваходзіць у склад Маладэчанскага раёну і знаходзіцца паблізу межаў Валожынскага, Вялейскага, Менскага і Смаргонскага раёнаў. 75% тэрыторыі знаходзіцца на Менскім ўзвышшы, рэльеф пагорысты.

Займае выгаднае геаграфічнае становішча паміж дзьвюма сталіцамі — Менскам і Вільняй. Праз Маладэчна працякае рака Вуша, басэйн ракі Вяльлі.

Адлегласьць ад Маладэчна да розных местаў (аўтамабільнымі шляхамі)[11]
Вільня ~ 145 км
Осьлё ~ 2206 км
Гданьск ~ 710 км
Талін ~ 706 км
Хэльсынкі ~ 793 км
Рыга ~ 401 км
Полацак ~ 222 км
Санкт-Пецярбург ~ 783 км
Мурманск ~ 2101 км
Горадня ~ 266 км
Варшава ~ 609 км
Бэрлін ~ 1176 км
Магілёў ~ 285 км
Смаленск ~ 387 км
Казань ~ 1600 км
Берасьце ~ 421 км
Кракаў ~ 838 км
Барсэлёна ~ 3008 км
Львоў ~ 683 км
Адэса ~ 1082 км
Стамбул ~ 1905 км
Менск ~ 77 км
Ерэван ~ 2650 км
Доха ~ 5221 км

КліматEdit

  Кліматычныя зьвесткі для Маладэчна  
Паказьнік Сту Лют Сак Кра Тра Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сьн
Сярэдняя t, °C −5,5 −4 0,5 6,5 12 15 16 16 10,5 5,5 0,5 −3
Норма ападкаў, мм 50 40 55 50 65 95 100 70 75 60 60 65
Крыніца: Клімат Маладэчна(рас.) Метеоновости Праверана 14 чэрвеня 2014 г.

НасельніцтваEdit

ДэмаграфіяEdit

 
  • ХVI стагодзьдзе: каля 1600 году — 3 тыс. чал.[7]
  • ХIХ стагодзьдзе: 1850 год — 1330 чал.; 1885 год — 1332 чал. (629 муж. і 703 жан.)[12]; 1897 год — 2393 чал.[13].
  • ХХ стагодзьдзе: 1921 год — 1997 чал.; 1939 год — 6,6 тыс. чал.[14]; 1959 год — 26,3 тыс.чал.[14]; 1970 год — 50 тыс. чал.[14]; 1972 год — 56,1 тыс. чал.[15]; 1973 год — 58 тыс. чал.[14]; 1991 год — 93,5 тыс. чал.; 1997 год — 98,2 тыс. чал.[16]; 1998 год — 98 тыс. чал.[17]
  • ХХI стагодзьдзе: 2004 год — 98 384 чал.; 2006 год — 98 514 чал.; 1 студзеня 2007 году — 104 021 чал.; 1 кастрычніка 2007 году — 101,3 тыс. чал.; 2008 год — 98 415 чал.; 1 студзеня 2009 году — 97,6 тыс. чал.; 2009 год — 94 282 чал.[18] (перапіс); 2015 год — 94 686 чал.[19]; 2016 год — 94 922 чал.[20]; 2017 год — 95 233 чал.[21]; 2018 год — 95 011 чал.[1]

РэлігіяEdit

У Маладэчне дзейнічаюць цэрквы Покрыва Багародзіцы, Прачыстай Багародзіцы або Сьвята-Ўсьпенская, Раства Хрыстова, Усіх Сьвятых (Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату) і Хрыста Чалавекалюбцы (Беларуская грэцка-каталіцкая царква), касьцёлы Сьвятога Язэпа і Сьвятога Казімера.

АдукацыяEdit

 
Дзяржаўны політэхнічны каледж

У Маладэчне працуюць 14 школаў, зь іх адна беларускамоўная (Маладэчанская беларуская гімназія на базе сярэдняй школы № 10, але яе беларускамоўныя клясы згортваюцца з кожным годам), мастацкая школа; 6 навучальных установаў тыпу вучэльні, у іх ліку мэдычная і музычная; політэхнічны каледж, гандлёва-эканамічны каледж, 4 публічныя бібліятэкі.

КультураEdit

 
Палац культуры

Маладэчна лічыцца рэп ці гіп-гоп местам, тут таксама існуюць і альтэрнатыўныя гурты (Usplёsk, Буркіна Фасо, ХЗКН, Stickoxydal, Botanic Project ды іншыя). Раз на два гады, з 1993 году, у Маладэчне праходзіць фэстываль беларускай песьні і паэзіі «Маладзечна». Значнае месца ў культурным жыцьці места займае абласны драматычны тэатар, а таксама абласны тэатар лялек «Батлейка».

Выпускаецца гістарычна-краязнаўчы і літаратурна-мастацкі альманах «Куфэрак Віленшчыны».

Мас-мэдыяEdit

Друк:

Мясцовыя тэлебачаньне і радыё:

Грамадзкія аб’яднаньні, палітычныя партыіEdit

Прадстаўніцтва партыі БНФ, аддзяленьне праваабарончай арганізацыі Беларускі Хэльсынскі камітэт, скаўцкая дружына «Маладэчына» (кіраўнік Валеры Трацяк).

ЗабудоваEdit

ПлянEdit

Сетка вуліцаў прастакутная. Чыгункі падзяляюць места на чатыры плянавальныя раёны: заходні (раён канцэнтрацыі большасьці прамысловых прадпрыемстваў); паўночны (зона індывідуальнай жылой забудовы); усходні (прамысловы раён; старая частка места з пляцам Старое Места, дзе захаваліся Пакроўская царква, сынагога і частка гістарычнай забудовы); паўднёвы (зона шматпавярховай капітальнай жылой забудовы, грамадзкі цэнтар). На вуліцы Замкавай часткова захаваўся помнік архітэктуры XVIII ст. — кляштар трынітарыяў. Забудова цэнтральнай часткі места 2—9-павярховая.

Вуліцы і пляцыEdit

Маладэчна — адзінае места ў Беларусі, дзе ў наш час большасьць афіцыйных урбанонімаў зьяўляюцца альбо гістарычнымі, альбо маюць беспасярэдні зьвязак з тутэйшай гісторыяй і культурай. Выпраўленьне перайменаваных і нададзеных савецкімі ўладамі назваў, зьвязаных з палітыкай маскалізацыі Беларусі, адбылося за часамі дэмакратычных мескіх уладаў на чале з Генадзем Карпенкам.

Вернутыя гістарычныя назвы — нематэрыяльныя культурныя каштоўнасьці: вуліцы Віленская, Гарадоцкая, Замкавая, Лебедзеўская[22], Новы Сьвет.

Аб’екты, пераназваныя на падставе мясцовай тапанімікі: Вялікі Гасьцінец, пляц Старое Места, вуліцы Бухаўшчына, Вялікасельская, Заслаўская, Лібава-Роменская, Маладэчанская, Местачковая, Нагорная, Полацкая, Рымарская, Сьвятаянская, Сэмінарская, Ушацкая, Цівідаўская.

Аб’екты, пераназваныя ў гонар выдатных дзеячоў лякальнай і агульнабеларускай гісторыі: вуліцы Канстантына Астроскага, Канстанцыі Буйло, Ігната Буйніцкага, Уладзіслава Галубка, Язэпа Драздовіча, Міхася Забэйды-Суніцкага, Язэпа Лёсіка, Францішка Скарыны, Якуба Ясінскага.

ЭканомікаEdit

Прадпрыемствы машынабудаваньня і мэталаапрацоўкі, лёгкай, харчовай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці.

ТранспартEdit

 
Вялікі Гасьцінец — галоўная вуліца места

Маладэчна — чыгуначны вузел на Менск, Вільню, Ліду і Полацак. Места мае зручную транспартную сетку. Яна ўлучае:

  • аўтобусны парк (рух аўтобусаў ажыцьцяўляецца на 22 маршрутах);
  • службы таксі;
  • маршрутныя таксі (рух ажыцьцяўляецца на найбольш загружаных аўтобусных маршрутах).

Турыстычная інфармацыяEdit

ІнфраструктураEdit

 
«Брадвэй» — пешаходная частка вуліцы Прытыцкага, папулярнае сярод моладзі месца сустрэчаў

Маладэчна ўваходзіць у турыстычны маршрут «У краі Нарачанскім»[23].

Гатэль «Маладэчна» знаходзіцца побач з цэнтральнай плошчай, за 10 хвілінаў хады ад чыгуначнага і аўтобуснага вакзалаў. У месьце працуе краязнаўчы музэй.

СлавутасьціEdit

Страчаная спадчынаEdit

  • Арка Трыюмфальная (1929)
  • Капліца рымска-каталіцкая, пазьней Аляксандра Неўскага (1776)
  • Касьцёл Сьвятога Язэпа (1930-я)
  • Палац Агінскіх (XVІІI ст.)
  • Царква (XVI ст.)
  • Царква Сьвятых Космы і Даміяна (XVІІI ст.)

ГалерэяEdit

Месты-сябрыEdit

АсобыEdit

Глядзіце таксамаEdit

ЗаўвагіEdit

  1. ^ Паводле афіцыйнага напісаньня — Maladziečna

КрыніцыEdit

  1. ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Ткачоў М. Замкі і людзі. — Менск, 1991. С. 127.
  3. ^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Менск: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 240.
  4. ^ Краязнаўчы маршрут. Ільянскія далягляды-2, Ільянская сярэдняя школа імя А. Грымаця
  5. ^ Мухін В. Спрадвечныя назовы // «Студэнцкая думка» №?
  6. ^ Баршчэўская Н. Беларуская эміграцыя пра польска-беларускія моўныя ўзаемаўплывы ў XV—XІX ст. // «Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё», 10 студзеня 2008.
  7. ^ а б в г Каханоўскі Г. Маладзечна // ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 263.
  8. ^ Кулагін А. Каталіцкія храмы Беларусі. — Менск, 2008. С. 215.
  9. ^ Садоўскі У. Гарнізон у Гелянове: горад у горадзе // «Рэгіянальная газета», 2 кастрычніка 2010.
  10. ^ 10-годдзе кансэкрацыі касцёла св. Юзафа ў Маладзечне, Catholic.by, 20 сакавіка 2007
  11. ^ Адлегласьці ад Маладэчна да розных местаў транспартнымі шляхамі(укр.) Автоперевезення. DELLA. Праверана 3 жніўня 2014 г.
  12. ^ Krzywicki J. Mołodeczno // Słownik geograficzny... T. VI. — Warszawa, 1885. S. 647.
  13. ^ История, Молодеченский районный исполнительный комитет
  14. ^ а б в г Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  15. ^ Каханоўскі Г. Маладзечна // ЭГБ. Т. 5. — Менск, 1999. С. 53.
  16. ^ Каханоўскі Г. Маладзечна // ЭГБ. Т. 5. — Менск, 1999. С. 52.
  17. ^ БЭ. Т. 9. — Менск, 1999. С. 554.
  18. ^ Перепись населения — 2009. Минская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  19. ^ Численность населения на 1 января 2015 г. и среднегодовая численность населения за 2014 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  20. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  21. ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  22. ^ Татаринов Ю. Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Минщина. — Минск, 2008.
  23. ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Менск, 2007.
  24. ^ Каталіцкія святыні / А. Яроменка. Ч. 1. — Менск, 2003. С. 117.

ЛітаратураEdit

Вонкавыя спасылкіEdit

  Маладэчнасховішча мультымэдыйных матэрыялаў