Адкрыць галоўнае мэню

Арша́нскі раён — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым усходзе Віцебскай вобласьці Беларусі. Плошча раёну складае 1667,73 км². Насельніцтва на 2019 год — 154 943 чалавек[1]. Адміністрацыйны цэнтар — горад Ворша.

Аршанскі раён
Coat of Arms of Vorsza, Belarus.svgFlag of Vorsza, Belarus.svg
Сьцяг
Агульныя зьвесткі
Краіна Беларусь
Статус раён Беларусі
Уваходзіць у Віцебская вобласьць
Адміністрацыйны цэнтар Ворша
Найбуйнейшыя гарады Арэхаўск, Барань, Копысь
Дата ўтварэньня 17 ліпеня 1924
Старшыня раённага
выканаўчага камітэту
Ігар Ісачэнка
Насельніцтва (2019) 154 943[1]
Шчыльнасьць 92,9 чал./км² (6-е месца)
Нацыянальны склад беларусы — 92,01%
расейцы — 5,99%
астатнія — 2%[2]
Плошча 1667,73[3] км²
Вышыня па-над узр. м.
 · сярэдняя вышыня

 171 м[4]
Месцазнаходжаньне Аршанскага раёну
Аршанскі раён на мапе
Мэдыя-зьвесткі
Часавы пас UTC +3
Тэлефонны код +375-21-61
Паштовыя індэксы 211 0хх
Код аўтам. нумароў 2
Афіцыйны сайт
Commons-logo.svg   Дадатковыя мультымэдыйныя матэрыялы

Зьмест

Геаграфічнае становішчаРэдагаваць

Мяжуе з Талачынскім, Лёзьненскім, Сеньненскім, Дубровенскім раёнамі Віцебскай вобласьці і Шклоўскім, Горацкім раёнамі Магілёўскай вобласьці. Працягласьць з поўначы на поўдзень 53 кілямэтры, з захаду на ўсход — 44 кілямэтры.

ПрыродаРэдагаваць

РэльефРэдагаваць

Паверхня пераважна пагорыстая і плятопадобная, паўднёвая частка на Аршанска-Магілёўскай раўніне, у цэнтры — Аршанскае ўзвышша, на поўначы — частка Лучоскай нізіны. Пераважаюць вышыні 180—220 м над узроўнем мора, найвышэйшая адзнака 237,5 м (на паўночны захад ад вёскі Стайкі).

Карысныя выкапніРэдагаваць

Карысныя выкапні — даляміты, пяскова-жвіровы матэрыял, будаўнічыя пяскі, легкаплаўкія гліны. Здабыча торфу.

КліматРэдагаваць

Клімат умерана кантынэнтальны. Сярэдняя тэмпэратура студзеня паводле 1996 году — 7,8 °C.[5] Сярэдняя тэмпэратура студзеня −7,9 °C, ліпеня 17,7 °C. Ападкаў 627 мм за год[5]. Сярэдняя колькасьць ападкаў — 656 мм/год. Працягласьць вэгетацыйнага пэрыяду складае 184 дні.

ГідраграфіяРэдагаваць

Найвялікшая рака — Дняпро з прытокамі Адроў, Аршыца (справа), Крапівенка і Лешча (зьлева). Найбуйнейшыя азёры на тэрыторыі раёну: Вялікае Арэхаўскае, Дзевінскае, Кузьміно, Карэсіна, Перавалачнае. Гушчыня натуральнай рачной сеткі 0,43 км/км².

ГлебыРэдагаваць

Глебы сельскагаспадарчых угодзьдзяў: дзярнова-падзолістыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя (3%), тарфяна-балотныя (3%), поймавыя (2,5%), паводле мех. складу — сугліністыя (84,9%), супясчаныя (11,4%), тарфяныя (3%), пясчаныя (0,7%). Пад сельскагаспадарчымі ўгодзьдзямі 107 тыс. га., зь іх 11,7 тыс. га асушаных.

РасьліннасьцьРэдагаваць

23% тэрыторыі раёну займаюць лясы. Гэта хваёвыя, яловыя, радзей сустракаюцца бярозавыя, асінавыя, альховыя лясы.

Плошча балотаў складае 3224 гектараў[3].

Жывёльны сьветРэдагаваць

З паляўніча-прамысловых жывёлаў водзяцца лось, дзік, эўрапейская казуля, высакародны алень. Таксама ёсьць рысь эўрапейская, буры мядзьведзь, барсук — жывёлы з Чырвонай кнігі Рэспублікі Беларусі, якія находзяцца пад аховай дзяржавы.

Помнікі прыродыРэдагаваць

 
Вялікі камень кудаеўскі

НасельніцтваРэдагаваць

  • XX стагодзьдзе: 1995 год — 44 800 чалавек, сярэдняя шчыльнасьць — 26,4 чал/км², гарадзкога 12%[6]
  • XXI стагодзьдзе: 1 студзеня 2007 году — 32 200 чалавек; 2008 год — 31 700 чалавек; 2009 год — 30 700 чалавек, у тым ліку ў мястэчку Арэхаўск — 3100 чалавек а ў мястэчку Копысь — 825 чалавек; 2009 год — 31 009 чалавек[2] (перапіс), у тым ліку 3665 чалавек гарадзкога насельніцтва; 2016 год — 158 290 чалавек (у тым ліку горад Ворша — 116 552 чалавекі)[7]; 2017 год — 157 526 чалавек[8]; 2018 год — 156 411 чал.[9]; 2019 год — 154 943 чал.[1]

АдукацыяРэдагаваць

У 1996 годзе ў раёне былі 26 сярэднеагульнаадукацыйных, 7 базавых, 11 пачатковых школ, 2 музычныя школы, дзіцяча-юнацкая спарт. школа[5]. У раёне — 33 школы, у тым ліку пачатковых — 6, базавых — 7, сярэдніх — 20, школа-інтэрнат (агульная колькасьць вучняў — 3726). Дзіцячых школ-садкоў — 19, вечаровая школа, дзіцячая юнацкая сярэдняя школа алімпійскага рэзэрву, Высокаўская прафэсійна-тэхнічная вучэльня, дзяржаўны Смалянскі аграрны каледж (былы саўгас-тэхнікум).

Ахова здароўяРэдагаваць

У 1996 годзе ў раёне было 6 бальніц, 28 фэльчарскіх пунктаў[5]. Сыстэма аховы здароўя ўлучае ў сябе 6 лякарань, 6 мэдычных амбулаторыяў, 24 фэльчарскія пункты.

КультураРэдагаваць

У 1996 годзе ў раёне былі 4 клюбныя, 58 бібліятэчных устаноў[5]. Сёньня на тэрыторыі раёну ёсьць цэнтральная раённая бібліятэка, Будынак рамёстваў, раённы вучэбна-мэтадычны цэнтар, 17 сельскіх дамоў культуры, 20 сельскіх клюбаў, 41 бібліятэка, 2 музычныя школы, 2 дзіцячыя школы мастацтваў, 5 самадзейных калектываў са званьнем «Народны». Выдаецца «Аршанская газэта».

У Ляўках знаходзіцца другая філія музэю Янкі Купалы, якая з 1962 па 1977 год існавала на грамадзкіх асновах. У 1978 годзе ўрад Беларусі прыняў рашэньне аб стварэньні Купалаўскага мэмарыяльнага запаведніку «Ляўкі» плошчай 19 гектараў.

Гісторыка-архітэктурныя каштоўнасьціРэдагаваць

 
Касьцёл Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар дамініканаў у Смалянах

Страчаная спадчынаРэдагаваць

  • Уніяцкая царква Сьвятога Яна Хрысьціцеля ў вёсцы Вялікае Бабіна.
  • Уніяцкая Сьвята-Ільлінская царква ў сяле Высокае.
  • Сядзібна-паркавы комплекс Васілеўскіх у вёсцы Гародня (1780).
  • Уніяцкая царква Сьвятой Тройцы ў вёсцы Гразіна.
  • Рагвалодаў камень у вёсцы Дзятлава (1171).
  • Царква Нараджэньня Божай Маці ў вёсцы Крапіўна.
  • Уніяцкая Сьвята-Ільлінская царква ў вёсцы Машкова.
  • Уніяцкая царква Покрыва Багародзіцы ў вёсцы Межава.
  • Касьцёл у вёсцы Пагост (XVIII—XX стагодзьдзі).
  • Уніяцкая царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла у вёсцы Рагазіна.
  • Уніяцкая Царква Прачыстай Багародзіцы (1767 год) у вёсцы Рэпухава .
  • Царква Сьвятой Тройцы ў вёсцы Солаўе (XVIII стагодзьдзе).
  • Уніяцкая царква Царква Прачыстай Багародзіцы ў вёсцы Юрцава (1767).
  • Царква Сьвятога Спаса (XVII — XVIII ст.) ў вёсцы Якаўлевічы .

РэлігіяРэдагаваць

У раёне існуе 15 рэлігійных суполак, зь іх: 11 — праваслаўных (Арэхаўск, Баўбасаў, Барань, Копысь, Крапіўна, Межава, Смаляны, ), 1 — каталіцкая ( Барань), 3 — хрысьціянаў веры эвангельскай (Баўбасаў, Барань, Межава).

Гаспадарчая дзейнасьцьРэдагаваць

Малочна-мясная жывёлагадоўля, сьвінагадоўля, птушкагадоўля, пасевы збожжавых, кармавых культураў, бульбы. Разьвіта льнаводзтва. Прадпрыемствы лёгкага машынабудаваньня, станкабудаваньня, паліўнай, лёгкай (тэкст., швейная), харчовай прамысловасьці, па вытворчасьці будаўнічых матэрыялаў (кафля, цэгла, жалезабетонныя вырабы). Беларуская ДРЭС. На 1 студзеня 1995 году ў Аршанскім раёне было 23 калгасы і 10 саўгасаў.

ГандальРэдагаваць

Гандлёвае абслугоўваньне ажыцьцяўляюць 43 прадпрыемствы, спажывецкае таварыства прадстаўленае 124 прадпрыемствамі і 41 прадпрыемствам грамадзкага харчаваньня.

ТранспартРэдагаваць

 
Аўтамагістраль М1, перакрыжаваньне пад Воршай

Буйны транспартны вузел краіны. Праз раён пралягаюць аўтамагістралі Берасьце — Масква (М1, E30) і Магілёў — Віцебск (М8, E95) . Праз раён з Воршы бягуць чыгункі ў Менск, Магілёў, Крычаў, Віцебск, Лепель, Маскву. Магістральны газапровад Таржок-Менск-Івацэвічы, газапровад на Наваполацак (адгалінаваньне ад нафтапровада «Дружба»).

ГісторыяРэдагаваць

Першыя зьвесткі пра населеныя пункты, якія цяпер належаць Аршанскаму раёну, зьявіліся ў сярэдзіне 16 стагодзьдзя. Тады быў створаны Аршанскі павет Віцебскага ваяводзтва. У 17 стагодзьдзі на тэрыторыі раёну пабудаваны Куцеінскі Богаяўленскі манастыр. Істотны штуршок у разьвіцьці раёну адбыўся пасьля будаўніцтва чыгункі Масква-Варшава ў сярэдзіне 19 стагодзьдзя. 17 ліпеня 1924 году быў утвораны Аршанскі раён у складзе Аршанскай акругі, у 1930 годзе — уключаны ў склад Віцебскай вобласьці.

8 красавіка 2004 году былі скасаваныя Запольскі, Першамайскі і Стайкаўскі сельсаветы; Дубраўскі сельсавет перайменаваны ў Зубрэвіцкі з адміністрацыйным цэнтрам у вёсцы Зубрэвічы; скасаваны Арэхаўскі пасялковы савет і створаны Арэхаўскі сельсавет, адміністрацыйным цэнтрам якога стаў гарадзкі пасёлак Арэхаўск. Гістарычныя сельсаветы: Бразьдзечынскі, Веравойшанскі, Дубраўскі, Кудаеўскі, Ліпкаўскі, Малотынскі, Першамайскі, Стайкаўскі[5].

АсобыРэдагаваць

Адміністрацыйны падзелРэдагаваць

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ а б в Численность населения на 1 января 2019 г. и среднегодовая численность населения за 2018 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ а б Статыстычны бюлетэнь «Агульная колькасьць насельніцтва, яго склад паводле ўзросту, полу, стане ў шлюбе, узроўні адукацыі, нацыянальнасьцях, мове і крыніц сродкаў да існаваньня»(рас.) (rar) Перапіс насельніцтва — 2009. Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь (1 верасьня 2010). Праверана 9 красавіка 2011 г.
  3. ^ а б Дзяржаўны зямельны кадастар Рэспублікі Беларусь (паводле стану на 1 студзеня 2011 г.)(рас.)
  4. ^ GeoNames — 2005.
  5. ^ а б в г д е С. І. Сідар Орша // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 1.А-Аршын.. — С. 542. — ISBN 985-11-0036-6
  6. ^ Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.1.
  7. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  8. ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  9. ^ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць