Азія

частка сьвету

Азія — найвялікшая частка сьвету (каля 43,4 млн км²), утварае разам з Эўропай мацярык Эўразію. Плошча — каля 43,4 млн км². Насельніцтва на 2001 год — 3720 млн чал.

Азія на мапе сьвету

МежыРэдагаваць

Зьмяшчаецца ў асноўным ва ўсходнім паўшар’і (выключэньнем зьяўляецца Чукоцкі паўвостраў), да поўначы ад экватару. Мяжу з Эўропай звычайна праводзяць па ўсходнім падножжы Уральскіх гор, Мугаджарыям, рацэ Эмба, далей па Касьпійскаму мору, рацэ Кура, Сурамійскаму перавалу, рацэ Рыоні, па Чорнаму і Мармуроваму морам, пралівам Басфор і Дарданэлы. З Афрыкай Азія злучаная Суэцкім каналам, ад Паўночнай Амэрыкі яе адлучае вузкі Берынгаў праліў. Геаграфічныя каардынаты крайніх пунктаў гл. у падзеле «Асноўныя зьвесткі».

 
Зялёная вобласьць — Эўропа; пурпурная/шэрая — Азія; A/B/C — альтэрнатыўныя азначэньні межаў

Тры дадатковыя лініі на карце дэманструюць альтэрнатыўныя, большай часткай негеаграфічныя, азначэньні межаў:

Геапалітычная мяжа Азіі некалькі адрозьніваецца ад прыроднай. Яе праводзяць па ўсходніх межах Архангельскай вобласьці, рэспублікі Комі, Сьвярдлоўскай і Курганскай абласьцей, па мяжы Расеі і Казахстана. На Каўказе геапалітычная мяжа Азіі супадае з расейска-азэрбайджанскай і расейска-грузінскай межамі.

Азія амываецца Паўночным Ледавітым, Індыйскім і Ціхім акіянамі, а таксама — на захадзе — унутранамацярыковымі морамі Атлянтычнага акіяна (Азоўскім, Чорным, Мармуровым, Эгейскім, Міжземным). Пры гэтым маюцца шырокія вобласьці ўнутранага сьцёку — басэйны Касьпійскага і Аральскага мораў, азёры Балхаш і інш. Возера Байкал, якое па аб’ёме зьмяшчэньня прэснай вады пераўзыходзіць усе азёры сьвету; у Байкале засяроджанае 20% сусьветных запасаў прэснай вады (без уліку ледавікоў). Мёртвае мора зьяўляецца найглыбокай у сьвеце тэктанічнай западзінай (-405 мэтраў ніжэй узроўню мора). Узьбярэжжа Азіі ў цэлым разьдзелена адносна слаба, вылучаюцца буйныя паўастравы — Малая Азія, Арабійская, Індастан, Карэйская, Камчатка, Чукотка, Таймыр і інш. Каля берагоў Азіі — буйныя астравы (Вялікія Зонскія, Новасыбірскія, Сахалін, Паўночная Зямля, Тайвань, Філіпінскія, Хайнань, Шры-Ланка, Японскія і інш.), якія займаюць у сукупнасьці плошчу больш за 2 млн км²(2).

У аснаваньні Азіі ляжаць чатыры вялізных плятформы — Арабійская, Індыйская, Кітайская і Сыбірская. Да 3/4 тэрыторыі гэтай часткі сьвета займаюць горы і плоскагор’і. Усходняя Азія — раён актыўнага вульканізму. Азія багатая разнастайнымі карыснымі выкапнямі (асабліва — паліўна-энэргетычнае сыравінай).

КліматРэдагаваць

На тэрыторыі Азіі прадстаўленыя амаль усе тыпы клімату — ад арктычнага на крайняй поўначы да экватарыяльнага на паўднёвым усходзе. Ва Ўсходняй і Паўднёваўсходняй Азіі клімат мусонны (у межах Азіі знаходзіцца самае вільготнае месца Зямлі), у той час як ва Ўсходняй Сыбіры — рэзка кантынэнтальны, а на раўнінах Цэнтральнай, Сярэдняй і Заходняй Азіі — паўпустыня і пустэльны. Важную ролю ў жыцьці поўначы Азіі гуляе вечная мерзлата, якая пакрывае звыш 10 млн км².

 
Азія з космасу

На тэрыторыі Азіі да цяперашняга часу цалкам або часткова разьмешчанае 51 дзяржава. У межах Азіі — вялікая частка тэрыторыі Расейскай Фэдэрацыі.

Фізыка-геаграфічнае раянаваньнеРэдагаваць

У Азіі прынята вылучаць наступныя фізыка-геаграфічныя раёны:

Краіны АзііРэдагаваць

У Азіі на дадзены момант знаходзіцца 56 краін (зь якіх 7 транскантынентальных краін і адна часткова прызнана незалежнай), адна краіна падтрымліваецца некалькімі краінамі на дыпляматычным узроўні і 2 залежныя тэрыторыі. Насельніцтва кантынэнту складае каля 4500 мільёнаў чалавек.

Частка Герб Краіна Плошча (км²) Насельніцтва Сталіца
Паўночная     Расея Т 17098246 145478097 Масква
Цэнтральная     Казахстан Т 2724900 19200160 Нур-Султан
    Кыргыстан 199951 6700000 Бішкек
    Таджыкістан 143100 9504000 Душанбэ
    Туркмэністан 488100 6118000 Ашгабад
    Узбэкістан 447400 35479473 Ташкент
Заходняя
(Бліжні ўсход)
    Аб’яднаныя Арабскія Эміраты 83600 9282410 Абу Дабі
    Азэрбайджан Т [a] 86600 10156366 Баку
    Аман 309500 4527446 Маскат
    Армэнія Т 29743 2963900 Ерэван
    Бахрэйн 785 1501635 Манама
    Грузія Т [b] 69700 3728573 Тбілісі
    Емэн 555000 30491000 Сана
    Ізраіль 20770 9501020 Ерусалім — фактычна
Тэль-Авіў — прызнаецца ААН
    Іран 1648195 85349932 Тэгеран
    Ірак 438317 41190700 Багдад
    Катар 11586 2799202 Доха
    Кіпр [c] 9251 1270235 Нікасія
    Кувэйт 17818 4670713 Кувэйт
    Лібан 10452 6769000 Бэйрут
    Палестына [d] 6020 5227193 Рамала, Газа — фактычна
Усходні Ерусалім — дэ-юрэ
    Саудаўская Арабія 2149690 35013414 Рыяд
    Сырыя 185180 18276000 Дамаск
    Турэччына Т 23764 84680273 Анкара
    Ярданія 89342 11185156 Аман
Паўднёвая   Аўганістан 652864 32890171 Кабул
    Банглядэш 148460 172535160 Дака
    Бутан 38394 756129 Тхімпху
    Індыя 3287263 1375190050 Нью-Дэлі
    Мальдыўскія астравы 300 383135 Мале
    Нэпал 147181 29192480 Катманду
    Пакістан 881913 225199937 Ісламабад
    Шры-Ланка 65610 22156000 Шры-Джаявардэнэпура-Катэ
Усходняя     Ганконг (залежная тэрыторыя Кітая) 2755 7403100
    Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка (Паўночная) 120540 25660000 Пхэньян
    Кітай [e] 9596961 1412600000 Пэкін
    Макао (залежная тэрыторыя Кітая) 31 682300
    Манголія 1564110 3431877 Улан-Батар
    Рэспубліка Карэя (Паўднёвая) 100210 51677255 Сэул
    Рэспубліка Кітай (Тайвань) [f] 36193 23359000 Тайбэй
    Японія 377976 125584838 Токіё
Паўднёва-Усходняя     Брунэй 5765 429999 Бандар-Сэры-Бэгаван
    Віетнам 331212 98505400 Ханой
    Усходні Тымор 14919 1317780 Дылі
    Інданэзія Т 1904569 272248500 Джакарта
    Камбоджа 181035 15552211 Пнампэнь
    Лаос 236800 7337783 Віенцьян
    Малайзія 330803 32709200 Куала Лумпур
    М'янма 676578 55294979 Найп’іда
  Сынгапур 728 5453600
    Тайлянд 513120 66776130 Бангкок
    Філіпіны 300000 111750467 Маніла

Т — транскантынентальная краіна.

НасельніцтваРэдагаваць

Для Азіі характэрныя вельмі высокія сярэднегадавыя тэмпы росту колькасьці насельніцтва (па гэтым паказчыку Азія саступае толькі Афрыцы); у апошні час яны, аднак, некалькі зьнізіліся і складаюць 1,3%. У Азіі пражывае больш за 60% усяго чалавецтва. У сукупнасьці Кітай і Індыя даюць 40% сусьветнай колькасьці насельніцтва. 6 дзяржаваў маюць больш за 100 млн жыхароў. (апроч названых вышэй — Інданэзія, Пакістан, Банґлядэш і Японія).

У Азіі жывуць прадстаўнікі трох галоўных рас чалавецтва — мангалоіднай (кітайцы і інш.), эўрапеоіднай (народы Заходняй Азіі) і экватарыяльнай (некаторыя народы Паўднёвай і Паўднёваўсходняй Азіі). Этнічны склад насельніцтва Азіі вельмі разнастайны.

У Азіі зарадзіліся шматлікія старажытныя цывілізацыі — кітайская, індыйская, сярэднеазіяцкая, бабілёнская і інш. Спрыяльныя для земляробства раёны Паўднёвай і Паўднёваўсходняй Азіі далі пачатак шматлікім сучасным народам.

Асноўныя геаграфічныя зьвесткіРэдагаваць

Плошча: 43 475 тыс. км² (уключаючы абтокі)
Плошча абтокаў: 2000 тыс. км²
Сярэдняя вышыня над узроўнем мора: 960 мэтраў
Найбольшая вышыня над узроўнем мора: 8848 мэтраў (г. Эвэрэст)
Найменшая вышыня над узроўнем мора: −405 мэтраў (узровень Мёртвага мора)
Скрайні паўночны пункт: мыс Чалюскін
77° 43' паўн. ш.
104° 18' у. д.
Скрайні паўднёвы пункт: мыс Піяй
1° 16' паўн. ш.
103° 30' у. д.
Скрайні заходні пункт: мыс Баба
39° 29' паўн. ш.
26° 04' у. д
Скрайні ўсходні пункт: мыс Дзяржнёва
66° 05' паўн. ш.
169° 40' з. д.

ЗаўвагіРэдагаваць

  1. ^ Разам з сэпаратыскай тэрыторыяй Нагорны Карабах.
  2. ^ Разам з сэпаратыскімі тэрыторыямі Абхазія і Паўднёвая Асэтыя.
  3. ^ Разам з тэрыторыяў Паўночнага Кіпра і Акратыры і Дэкелія.
  4. ^ Прызнаецца 138 краінамі-сяброўкамі ААН..
  5. ^ Без уліку Макао, Ганконгу і Тайваню.
  6. ^ Кітайская Народная Рэспубліка дагэтуль не прызнала незалежнасьць Рэспублікі Кітай.