Асьвея

мястэчка ў Беларусі
Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама Асьвея (Дубінкаўскае), Асьвейскае возера.

Асьве́я[2] — мястэчка ў Беларусі, на паўднёвым беразе Асьвейскага возера. Уваходзіць у склад Дрысенскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 1200 чалавек[1]. Знаходзіцца за 40 км ад Дрысы, за 37 км ад чыгуначнай станцыі Верхнядзьвінск (лінія Полацак — Дзьвінск).

Асьвея
трансьліт. Aśvieja
Руіны палаца Шадурскіх
Руіны палаца Шадурскіх
Coat of Arms of Aśvieja.png Flag of Aśvieja.png
Герб Асьвея Сьцяг Асьвея


Краіна: Беларусь
Вобласьць: Віцебская
Раён: Дрысенскі
Сельсавет: Асьвейскі
Насельніцтва: 1200 чал. (2018)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2151
Паштовы індэкс: 211450
Нумарны знак: 2
Геаграфічныя каардынаты: 56°0′53″ пн. ш. 28°6′37″ у. д. / 56.01472° пн. ш. 28.11028° у. д. / 56.01472; 28.11028Каардынаты: 56°0′53″ пн. ш. 28°6′37″ у. д. / 56.01472° пн. ш. 28.11028° у. д. / 56.01472; 28.11028
Асьвея на мапе Беларусі ±
Асьвея
Асьвея
Асьвея
Асьвея
Асьвея
Асьвея
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Асьвея — даўняе места гістарычнай Полаччыны. Да нашага часу тут захаваліся руіны палаца Гільзэнаў і Шадурскіх і шпіталь місіянэраў, помнікі архітэктуры XVIII ст. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы ў стылі барока, помнік архітэктуры XVIII ст, зруйнаваны савецкімі ўладамі.

НазваРэдагаваць

На думку географа В. Жучкевіча тапонім «Асьвея» ўтварыўся ад паняцьця «зьвей» — зьвеяны пясок, не замацаваны расьліннасьцю (пераважна на беразе возера, ракі)[3].

ГісторыяРэдагаваць

Вялікае Княства ЛітоўскаеРэдагаваць

Першы пісьмовы ўпамін пра Асьвею («Асьвей») зьмяшчаецца ў дамове паміж вялікім князем Аляксандрам і маскоўскім гаспадаром Іванам III і датуецца 1503 годам. Неўзабаве ў 1505 годзе Аляксандар перадаў паселішча ваяводу полацкаму Станіславу Глябовічу, пазьней яно перайшло ў валоданьне роду Кішкаў.

У XVI стагодзьдзі Асьвея — цэнтар воласьці Полацкага ваяводзтва. У 1606 годзе ваявода віцебскі Станіслаў Кішка прадаў маёнтак канцлеру Льву Сапегу.

Двойчы ў 1616 і 1633 гадох Асьвея пацярпела ад маскоўскіх захопнікаў[4]. У 1695 годзе паселішча атрымала статус места. У XVII—XVIII стагодзьдзях праз Асьвею праходзіў гандлёвы шлях з Маскоўскай дзяржавы ў Інфлянты, Жамойць, Прусію, двойчы на год (2 траўня і 28 чэрвеня) тут праводзіліся кірмашы.

У 1749 годзе Асьвея перайшла ў валоданьне ваяводы менскага Яна Аўгуста Гільзэна, аўтара «Кронікі інфлянцкай», вядомага дабрачынца каталіцкага будаваньня на Полаччыне. У 1759 годзе пры мясцовым кляштары міласэрных сясьцёр пачаў працаваць шпіталь.

Пад уладай Расейскай імпэрыіРэдагаваць

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Асьвея апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, у Дрысенскім павеце. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1782 годзе на беразе Асьвейскага возера Я. Гільзэн збудаваў сядзібу. Увесну 1847 году ў мястэчку і ваколіцах адбыліся выступленьні сялянаў супраць прыгону.

У 2-й палове ХІХ стагодзьдзя ў Асьвеі было 406 дамоў. На 1905 год у мястэчку дзейнічала народная вучэльня.

Найноўшы часРэдагаваць

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Асьвея абвяшчалася часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Асьвею вярнулі БССР, дзе яна стала цэнтрам раёну. У 1959 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу (з 1962 году ў складзе Верхнядзьвінскага раёну). У Другую сусьветную вайну з 1 ліпеня 1941 да 17 ліпеня 1944 году Асьвея знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 2007 годзе Асьвея атрымала афіцыйны статус аграгарадку.

НасельніцтваРэдагаваць

ДэмаграфіяРэдагаваць

  • XIX стагодзьдзе: 1839 год — 566 чал. (297 муж. і 269 жан.), у тым ліку шляхты 15 муж. і 16 жан., духоўнага стану каталіцкага 9 муж. і 8 жан., духоўнага стану праваслаўнага 2 муж. і 2 жан., равінаў 12 муж. і ? жан., купцоў-хрысьціянаў 9 муж. і 12 жан., мяшчанаў-хрысьціянаў 65 муж. і 58 жан., мяшчанаў-юдэяў 350 муж. і 341 жан., сялянаў зямянскіх 515 муж. і 519 жан., аднадворцаў 15 муж. і 12 жан., адстаўных салдатаў 13 муж. і 9 жан., дваровых людзей 118 муж. і 72 жан.[5]; 1886 год — 2223 чал., у тым ліку 754 хрысьціяніны і 1469 юдэяў[6]; 1897 год — 2830 чал.[4]
  • XX стагодзьдзе: 1905 год — 3,7 тыс. чал.[4]; 1969 год — 3,8 тыс. чал.[4]; 1991 год — 1,9 тыс. чал.; 1995 год — 2 тыс. чал.[7]; 1998 год — 1,9 тыс. чал.[8]; 1999 год — 1,6 тыс. чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2006 год — 1,4 тыс. чал.; 2009 год — 1325 чал.[9] (перапіс); 2016 год — 1206 чал.[10]; 2017 год — 1211 чал.[11]; 2018 год — 1200 чал.[1]

ІнфраструктураРэдагаваць

У Асьвеі працуюць сярэдняя школа, спэцыяльная школа-інтэрнат, лякарня, дом культуры, бібліятэка, шэраг крамаў, сталоўка, аптэка.

ЗабудоваРэдагаваць

Вуліцы і пляцыРэдагаваць

З урбананімічнай спадчыны Асьвеі да нашага часу гістарычную назву захавала вуліца Себеская. Паводле старых плянаў, у мястэчку існавалі вуліцы Вялікасельская, Ручаёвая, Рыская і Школьная.

ЭканомікаРэдагаваць

Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў, лёгкай, харчовай, паліўнай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыяРэдагаваць

 
Праект сынагогі, да 1915 г.

ІнфраструктураРэдагаваць

Асьвея — зона адпачынку дзяржаўнага значэньня[12].

СлавутасьціРэдагаваць

Страчаная спадчынаРэдагаваць

  • Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (1782)
  • Кляштар Сёстраў Міласэрнасьці (XVIII ст.)
  • Сынагога Вялікая
  • Сынагога Малая

ГалерэяРэдагаваць

АсобыРэдагаваць

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7. (pdf) С. 133
  3. ^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Менск: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 273.
  4. ^ а б в г Насевіч В. Асвея // ЭГБ. Т. 1. — Менск, 1993. С. 212.
  5. ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 416.
  6. ^ Łopaciński A. Oświej // Słownik geograficzny... T. VII. — Warszawa, 1886. S. 743.
  7. ^ БЭ. Т. 2. — Менск, 1996. С. 26.
  8. ^ Асвея, Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць
  9. ^ Перепись населения — 2009. Витебская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  10. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  11. ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  12. ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Менск, 2007.

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Асьвеясховішча мультымэдыйных матэрыялаў