Эйшы́шкі (лет. Eišiškės) — места ў Летуве, на рацэ Вярсоцы. Уваходзяць у склад Салечніцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2010 год — 3575 чалавек. Знаходзяцца за 33 км ад Салечнікаў, за 70 км на паўднёвы захад ад Вільні, каля беларуска-летувіскай граніцы; на аўтамабільнай дарозе Вільня — Горадня.

Эйшышкі
лет. Eišiškės
Касьцёл Ушэсьця Гасподняга
Касьцёл Ушэсьця Гасподняга
Eisiskes COA.png
Герб Эйшышкаў
Першыя згадкі: 1384
Краіна: Летува
Павет: Віленскі
Плошча: 7 км²
Насельніцтва (2010)
колькасьць: 3575 чал.
шчыльнасьць: 510,71 чал./км²
Часавы пас: UTC+2
летні час: UTC+3
Тэлефонны код: 380
Паштовы індэкс: LT-17116
Геаграфічныя каардынаты: 54°10′10″ пн. ш. 24°59′50″ у. д. / 54.16944° пн. ш. 24.99722° у. д. / 54.16944; 24.99722Каардынаты: 54°10′10″ пн. ш. 24°59′50″ у. д. / 54.16944° пн. ш. 24.99722° у. д. / 54.16944; 24.99722
Эйшышкі на мапе Летувы
Эйшышкі
Эйшышкі
Эйшышкі
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
http://www.salcininkai.lt/index.php/svietimasirsportas/svietimas/istaigos/

Эйшышкі — даўняе магдэбурскае мястэчка гістарычнай Лідчыны (частка Віленшчыны), на беларускай этнічнай тэрыторыі. Да нашага часу тут захаваўся касьцёл Унебаўзяцьця Панскага, помнік архітэктуры XIX ст.

НазваРэдагаваць

Паводле паданьня з Хронікі Быхаўца, тапонім Эйшышкі[1] ўтварыўся ад імя мітычнага князя жамойцкага Эйкшыса

. Варыянты назвы паселішча ў гістарычных крыніцах: Wesisken і Eykschissken (1384), Eyksiskindorfee (1387), Eyxyszki (1492), Ejszyszki (1400), Ейшышки (1470).

ГісторыяРэдагаваць

Вялікае Княства ЛітоўскаеРэдагаваць

Першы пісьмовы ўспамін пра Эйшышкі датуецца 1384 годам і зьмяшчаецца ў дамове паміж вялікім князем Вітаўтам і Тэўтонскім ордэнам. Тым часам, паводле сьведчаньня гісторыка і этнографа першай паловы XIX ст. Ёсіфа Ярашэвіча, на юдэйскіх могілках мястэчка знаходзіўся надмагільны камень з надпісам «1170». У 1398 годзе ў Эйшышках збудавалі першы касьцёл. З 1524 году дзейнічала школа.

За часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) у 1655 годзе Эйшышкі захапіла і ўшчэнт зруйнавала маскоўскае войска, другі раз мястэчка спалілі швэды ў Вялікую Паўночную вайну.

У XVII стагодзьдзі кароль і вялікі князь Ян Сабескі надаў Эйшышкам Магдэбурскае права і герб[2] (адноўленае Станіславам Аўгустам у 1792 годзе). Празь мястэчка праходзіў важны гандлёвы шлях зь Вільні ў Кракаў. На 1738 тут было 56 будынкаў. У 2-й палове XVIII ст. існавалі школа і ратуша. У 1791 годзе Эйшышкі сталі цэнтрам павету Віленскага ваяводзтва (з 1793 году ў Мерацкім ваяводзтве)[3].

Пад уладай Расейскай імпэрыіРэдагаваць

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Эйшышкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Лідзкім павеце Віленскай губэрні. На 1814 год у мястэчку было 67 будынкаў, на 1829 год — 101 (18 хрысьціянскіх і 83 юдэйскія), на 1863 год — 103. У 1866 годзе працавалі 4 бровары, 2 гарбарні, вадзяны млын.

У XIX ст. каля Эйшышак дзейнічала тэлеграфная станцыя на лініі Варшава — Санкт-Пецярбург. У 1847—1852 гадох паводле праекту Тэадора Нарбута тут збудавалі мураваны касьцёл Ушэсьця Гасподняга. Паводле зьвестак за 1852—1853 гады, у Эйшышках налічвалася 40 цэхавых рамесьнікаў і найбольшая сярод мястэчак Лідчыны колькасьць рамесных спэцыяльнасьцяў.

У Першую сусветную вайну Эйшышкі занялі нямецкія войскі.

Найноўшы часРэдагаваць

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Эйшышкі абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР[4]. Увосень 1918 году тут сфармавалася самаабарона — польская вайсковая арганізацыя, мэтай якой была абарона мястэчка ад бальшавікоў. Узначаліў яе капітан Казімер Ільцэвіч[5]. 7 чэрвеня 1919 году Эйшышкі разам з усім Лідзкім паветам увайшлі ў склад Віленскай акругі Грамадзянскай Управы Ўсходніх Земляў — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі[6]. У 1920 годзе Эйшышкі апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе сталі цэнтрам гміны. За польскім часам мястэчка называлі «Віленкім прадмесьцем», бо перакупнікі зь Вільні прыязджалі сюды набываць разнастайныя прадукты[7].

З пачаткам Другой сусьветнай вайны ў верасьні 1939 году Эйшышкі занялі савецкія войскі, у лістападзе таго ж году мястэчка перадалі Летуве. У 1941—1944 гадох Эйшышкі знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. 3 жніўня 1946 году яны атрымалі статус места. У 1950 годзе Эйшышкі сталі цэнтрам раёну (з 1972 году ў Салечніцкім раёне). У паваенны час тут працаваў беларускі ксёндз Уладзіслаў Чарняўскі. У 2004 годзе каля Эйшышак пагранічнікі выявілі трубаправод рэкорднай даўжыні — 3 км, прызначаны для кантрабанды сьпірту зь Беларусі ў Летуву[8].

НасельніцтваРэдагаваць

ДэмаграфіяРэдагаваць

 
  • XIX стагодзьдзе: 1820 год — 333 чал.; 1829 год — 797 чал., зь іх 75 хрысьціянаў і 722 юдэі[9]; 1863 год — 706 чал.; 1866 год — 715 чал., зь іх 89 каталікоў, 16 праваслаўных, 610 юдэяў[10]; 1869 год — 741 чал.[11]; 1885 год — 706 чал.[12]; 1897 год — 3196 чал., у тым ліку 2376 юдэяў
  • XIX стагодзьдзе: 1905 год — 2448 чал.; 1921 год — 2382 чал.; 1938 год — 3188 чал.; 1959 год — 2532 чал.; 1970 год — 3481 чал.; 1974 год — 3600 чал.; 1976 год — 3700 чал.; 1979 год — 3467 чал.; 1989 год — 3789 чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2001 год — 3765 чал.; 2010 год — 3575 чал.

АдукацыяРэдагаваць

У Эйшышках працуюць 3 сярэднія, музычная і спартовая школы, дашкольныя ўстановы.

Культура і спортРэдагаваць

Дзейнічаюць бібліятэка, 2 спартовыя залі.

Турыстычная інфармацыяРэдагаваць

СлавутасьціРэдагаваць

  • Гарадзішча
  • Забудова гістарычная (XIX — пачатак XX стагодзьдзяў; фрагмэнты)
  • Касьцёл Унебаўзяцьця Панскага (1847—1852)

Страчаная спадчынаРэдагаваць

  • Ратуша (XVIII ст.)

ГалерэяРэдагаваць

Месты-сябрыРэдагаваць

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ Эйшышкі // Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс) / Уклад. калектыў супрацоўнікаў выдавецтва «Наша Ніва». — Наша Ніва, 2001.
  2. ^ Міхневіч У. Эйшышкі — на старадаўнім тракце зь Вільні ў Кракаў праз Варшаву, Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё, 10 красавіка 2009 г.
  3. ^ ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 767.
  4. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  5. ^ Lech Wyszczelski. Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. — Warszawa: Bellona, 2010. S. 47-48.
  6. ^ Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41.
  7. ^ Нарбут М. Б. Ліда і лідзяне // Zіеmіа Lіdzka. 1997 г.
  8. ^ Поклад Т. Памежнікі знайшлі яшчэ адзін сьпіртавод на беларуска-літоўскай мяжы, Радыё Свабода, 13 красавіка 2005 г.
  9. ^ Соркіна І. Мястэчкі Лідскага ўезда ў XIX — пачатку ХХ ст. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзя з дня заснавання горада: матэрыялы рэспуб. навук.-практ. канф., (Ліда, 3 кастр. 2008 г.) / рэдкал.: Худык А. (гал. рэд.). — Ліда, 2008.
  10. ^ Wejssenhof J. Ejszyszki // Słownik geograficzny... T. XI. — Warszawa, 1890. S. 319.
  11. ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 380.
  12. ^ Географическо-статистический словарь Российской империи. T. 5: Таарджалъ — Яя. — СПб, 1885. С. 849.

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Эйшышкісховішча мультымэдыйных матэрыялаў