Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году

Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году — рэфэрэндум, праведзены 14 траўня 1995 году з ініцыятывы аўтарытарнага кіраўніка Беларусі Аляксандра Лукашэнкі. Адзначаўся неадпаведнасьцю Канстытуцыі і заканадаўству краіны, парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня[1]. Вызначыў сымболіку рэжыму Лукашэнкі, афіцыйны статус расейскай мовы і стратэгічны кірунак на інтэграцыю з Расеяй. Засьведчыў аднаўленьне палітыкі русіфікацыі Беларусі.

Лукашэнка паказвае дэпутатам эскіз будучых сымбаляў свайго аўтарытарнага рэжыму

Вынясеньне на рэфэрэндум пытаньняў аб мове і сымбалях парушала артыкулы 17, 78 і 148-2 Канстытуцыі Беларусі, а таксама закон «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме)». Працэдура прызначэньня рэфэрэндуму адбывалася з парушэньнем закону «Аб статусе дэпутата Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь» (паводле якога дэпутат ёсьць асобай недатыкальнай) і «Часовага рэглямэнту Вярхоўнага Савету», а таксама Крымінальнага кодэксу. Агітацыя ў пытаньнях рэфэрэндуму праводзілася з парушэньнямі законаў «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме)», «Аб выбарах дэпутатаў Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь» і «Аб статусе дэпутата Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь». Галасаваньне праходзіла з парушэньнем закону «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме)»[1].

ПерадумовыРэдагаваць

Асноўны артыкул: Русіфікацыя Беларусі
   
Беларускі нацыянальны герб (налева) і герб рэжыму Лукашэнкі (направа)

19 верасьня 1991 году Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь прыняў законы «Аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь», якія аднавілі бел-чырвона-белы сьцяг з гербам Пагоняй у якасьці дзяржаўных сымбаляў Беларусі. Згодна з артыкулам 97 Канстытуцыі БССР 1978 году (зь зьмяненьнямі і дапаўненьнямі 1979 і 1989 гадоў) Вярхоўны Савет зьяўляўся найвышэйшым і бесьперапынна дзейным органам дзяржаўнай улады, які мог прыняць да разгляду ўсякае пытаньне, якое ўваходзіла ў кампэтэнцыю рэспублікі. Пры разглядзе пытаньняў аб наданьні бел-чырвона-беламу сьцягу і Пагоні статусу дзяржаўнай сымболікі Вярхоўны Савет вытрымаў усе неабходныя юрыдычныя патрабаваньні згодна з дзейным заканадаўствам таго часу. Таму працэдура зацьверджаньня бел-чырвона-белага сьцяга і Пагоні ў якасьці дзяржаўных сымбаляў адзначаецца высокім узроўнем легітымнасьці[2].

Увосень 1993 году ва ўладных колах Беларусі адбылася актывізацыя прарасейскіх настрояў, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі Вялікага Княства Літоўскага і Беларускай Народнай Рэспублікі, але і Беларускай ССР — прыбраць з тэксту Канстытуцыі Беларусі. Такую пастанову падтрымала большасьць дэпутацкага корпусу[3]. Яшчэ ўлетку 1993 году дэпутат Аляксандар Лукашэнка выступіў за аднаўленьне СССР, а ў часе выбарчай прэзыдэнцкай кампаніі 1994 году ён насіў не дзяржаўны бел-чырвона-белы, а чырвона-зялёны дэпутацкі значак БССР і ў сваёй перадвыбарчай праграме дэкляраваў наданьне расейскай мове статусу дзяржаўнай[1]. Улетку 1994 году адбыліся прэзыдэнцкія выбары, на якіх у другім туры перамогу атрымаў Лукашэнка.

У лютым 1995 году Лукашэнка заявіў пра намер правесьці рэфэрэндум, што стала сьведчаньнем аднаўленьня палітыкі русіфікацыі з мэтай атрымаць падтрымку і грошы Расеі[4]. Зьмяненьне нацыянальнай гістарычнай сымболікі Беларусі разьлічвалася як мэтанакіраваны ўдар па галоўных палітычных апанэнтах (Апазыцыя БНФ) і мусіла ўмацаваць яго асабістую ўладу[5]. Аднак напраўду яно выявілася моцным ударам па нацыянальнай ідэнтычнасьці беларусаў[6]. За аснову прапанаваных сьцяга і гербу ўзялі сьцяг і герб Беларускай ССР, зь якіх прыбралі атрыбуты камунізму. Мадыфікаваную сымболіку намаляваў кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі Леанід Сініцын[5][7], расеец паводле нацыянальнасьці і прыхільнік далучэньня Беларусі да Расеі[6]. Пазьней ён апавядаў беларускаму дэпутату Валянціну Голубеву[6]:

  Справа ж не ў геральдыцы. Таму што калі прыгадаць, навошта ўвогуле трэба было мяняць сымболіку, дык зразумела, што чым яна горш атрымалася, тым лепей. Бо яе замена была толькі правакуючым выпадам, прычым толькі адным — у камбінацыі зь некалькіх удараў.  

Існуе меркаваньне, што правядзеньне рэфэрэндуму абумовіла жаданьне Лукашэнкі набыць папулярнасьць у Расеі з наступнай мэтай стаць прэзыдэнтам Расеі[8].

ПытаньніРэдагаваць

У адпаведнасьці з пастановай № 3728 — ХІІ «Аб правядзеньні рэспубліканскага рэфэрэндуму па пытаньнях, прапанаваных Прэзыдэнтам Рэспублікі Беларусь, і мерах па яго забесьпячэньні» ў бюлетэнь для галасаваньня ўносіліся наступныя пытаньні:

  1. Ці згодныя Вы з наданьнем расейскай мове аднолькавага статусу зь беларускай?
  2. Ці падтрымліваеце Вы прапанову аб устанаўленьні новых Дзяржаўнага сьцяга і Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь?
  3. Ці падтрымліваеце Вы дзеяньні прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь, скіраваныя на эканамічную інтэграцыю з Расейскай Фэдэрацыяй?
  4. Ці згодныя Вы зь неабходнасьцю ўнясеньня зьмяненьняў у Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь, якія прадугледжваюць магчымасьць датэрміновага спыненьня паўнамоцтваў Вярхоўнага Савету прэзыдэнтам Рэспублікі Беларусь у выпадках сыстэматычнага ці грубага парушэньня Канстытуцыі?

Першае, другое і трэцяе пытаньні выносіліся на абавязковы рэфэрэндум, вынікі якога афіцыйна вызначаліся канчатковым, а чацьвертае пытаньне — для прыняцьця кансультацыі, якая мае рэкамэндацыйны характар[9].

У бюлетэнях для галасаваньня адсутнічала выява сьцяга і гербу, якія ў фармулёўцы другога пытаньня вызчаналіся як «новы Дзяржаўны сьцяг» і «новы Дзяржаўны герб». З улікам таго, што прапанаваная Лукашэнкам сымболіка нагадвала старыя сьцяг і герб Беларускай ССР, паняцьце «новы» можна было ўжыць да беларускіх нацыянальных сымбаляў, зацьверджаных у якасьці дзяржаўных у 1991 годзе. Існуюць сьведчаньні, што выбарнікі блыталі, за якую сымболіку галасуюць[10].

ВынікіРэдагаваць

 
Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году. Афіцыйна агучаныя вынікі па раёнах. Другое пытаньне (мова)

Паводле афіцыйнага паведамленьня аб выніках рэспубліканскага рэфэрэндуму[11], зробленага Цэнтральнай камісіяй Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзеньні рэспубліканскіх рэфэрэндумаў:

  • за прыняцьце прапанаванага Лукашэнкам сьцяга і гербу прагаласавала 3 622 851 чалавек, ці 75,1%, супраць прагаласавала 988 839 чалавек, ці 9,39%, 211 792 бюлетэні былі прызнаныя несапраўднымі;
  • за наданьне расейскай мове статусу дзяржаўнай прагаласавала 4 017 273 чалавекі, ці 83,3%, супраць прагаласавала 613 516 чалавек, ці 12,7%, 192 693 бюлетэні былі прызнаныя несапраўднымі;
  • за інтэграцыю з Расеяй прагаласавала 4 020 001 чалавек, ці 83,3%, супраць прагаласавала 602 144 чалавекі, ці 12,5%, 201 337 бюлетэняў былі прызнаныя несапраўднымі;
  • за наданьне прэзыдэнту права роспуску парлямэнту ў выпадку грубага або сыстэматычнага парушэньня апошнім Канстытуцыі прагаласавала 3 749 266 чалавек, ці 77,7%, супраць прагаласавала 857 485 чалавек, ці 17,8%, 216 731 бюлетэнь быў прызнаны несапраўдным.

Пры гэтым афіцыйна абвешчаны адсотак выбарнікаў, што прагаласавалі супраць зьмены дзяржаўнай сымболікі, быў зьменшаны больш чым у 2 разы: 988 839 чал. складае ад 4 823 482 чал. (агульная колькасьць удзельнікаў рэфэрэндуму) не 9,39%, а 20,5%.

16 траўня 1995 году, калі афіцыйна абвешчаныя вынікі рэфэрэндуму яшчэ фармальна не набылі законнай сілы, кіраўнік справамі Лукашэнкі Іван Ціцянкоў зьняў з даху Дома ўраду бел-чырвона-белы сьцяг і разарваў дэ-юрэ і дэ-факта (на той момант) дзяржаўны сымбаль Беларусі «на сувэніры»[12]. Ціцянкоў асабіста расьпісаўся на кожным з кавалкаў, што зафіксавалі на відэа[13].

7 чэрвеня 1995 году Лукашэнка выдаў указы № 213 «Аб зацьверджаньні эталёну Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь і Палажэньня аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь»[14] і № 214 «Аб зацьверджаньні Палажэньня аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь»[15] дзеля фармальнага замацаваньня сымболікі рэжыму на заканадаўчым узроўні. Тым часам беларускія нацыянальныя бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоня трапілі пад негалосную забарону[16]

Праўная ацэнка рэфэрэндумуРэдагаваць

Неадпаведнасьць КанстытуцыіРэдагаваць

 
Акцыя пратэсту супраць русіфікацыйнай палітыкі ўладаў, 1995 год
  • Згодна з артыкулам 17 Канстытуцыі Беларусі дзяржаўнай мовай Беларусі абвяшчалася беларуская мова, а расейская вызначалася мовай міжнацыянальных зносінаў. Тым самым асноўны закон краіны адназначна разьвязаў пытаньне пра дзяржаўную мову, і яго нельга было ставіць пад сумнеў шляхам вынясеньня на ўсенароднае галасаваньне[9].
  • Згодна з артыкулам 148 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь не дазвалялася зьмяняць або дапаўняць Канстытуцыю на працягу апошніх шасьці месяцаў паўнамоцтваў парлямэнту[17].

Хаця афіцыйна паўнамоцтвы парлямэнту скончыліся толькі ў сьнежні 1996 году, у адпаведнасьці з Канстытуцыяй гэта павінна было адбыцца яшчэ ў сакавіку 1995 году. Увогуле, пра складаны праўны аспэкт дзейнасьці парлямэнту ў гэты пэрыяд гаворыцца ў адмысловым камэнтары судзьдзі Рыгора Васілевіча (у 1997—2008 гадох старшыня Канстытуцыйнага суду Беларусі, прыхільнік палітыкі Лукашэнкі[18]). Ён паказвае на фактычную неправамоцнасьць ўсіх заканадаўчых актаў, прынятых Вярхоўным Саветам 13-га скліканьня па сканчэньні яго паўнамоцтваў у сакавіку 1995 году. Гэтае сьцьверджаньне аўтаматычна пашыраецца на пастанову № 3728-XII «Аб правядзеньні рэспубліканскага рэфэрэндуму па пытаньнях, прапанаваных Прэзыдэнтам Рэспублікі Беларусь і захадах па іх забесьпячэньні» ад 13 красавіка 1995 году і закон № 452-XIII «Аб вызнаньні страты юрыдычнай сілы заканадаўчых актаў Рэспублікі Беларусь па пытаньнях дзяржаўнай сымболікі» ад 28 чэрвеня 1995 году[19].

Неадпаведнасьць заканадаўствуРэдагаваць

Паводле артыкулу 78 Канстытуцыі Беларусі, рэфэрэндум мусіў праводзіцца ў адпаведнасьці з законам. Праўныя аспэкты рэфэрэндуму рэгуляваліся Законам «Аб усенародным галасаваньні (рэфэрэндуме)»[1].

  • У адпаведнасьці з артыкулам 3 закону «Аб усенародным галасаваньні (рэфэрэндуме)» на ўсенароднае галасаваньне забаранялася выносіць пытаньні, што «парушаюць неад’емнае права народа Рэспублікі Беларусь на дзяржаўныя гарантыі існаваньня беларускай нацыянальнай культуры і мовы».

Паводле доктара юрыдычных навук, прафэсара, былога сябра Канстытуцыйнага суду Міхаіла Пастухова[a][9][20], з гэтага закону вынікае, што пытаньні, накіраваныя на зьніжэньне дзяржаўных гарантыяў існаваньня беларускай мовы, у тым ліку шляхам прыніжэньня яе ролі ў параўнаньні зь іншымі мовамі, ня могуць выносіцца на рэспубліканскі рэфэрэндум. Аналягічную выснову трэба зрабіць і датычна пытаньняў аб зьмене дзяржаўных сьцяга і гербу, як пытаньняў, якія замахваюцца на неад’емнае права беларускага народа на нацыянальную дзяржаўнасьць[9].

Менавіта на падставе неадпаведнасьці заканадаўству Цэнтральная камісія па выбарах і правядзеньні рэспубліканскіх рэфэрэндумаў адмовіла ў правядзеньні рэфэрэндуму па моўным пытаньні ініцыятыўнай групе грамадзянаў з пракамуністычнага Народнага руху Беларусі ўвосень 1994 году[17]. Заяву гэтай групы аб ініцыяваньні рэфэрэндуму разгледзілі ў шасьці парлямэнцкіх камісіях і ў Міністэрстве юстыцыі. Усе яны зрабілі прыблізна аднолькавыя заключэньні, грунтуючыся на якіх і спасылаючыся на артыкул 3 закону «Аб усенародным галасаваньні (рэфэрэндуме)», Цэнтральная камісія па выбарах і рэфэрэндумах растлумачыла падаўцам заявы, што пытаньне аб наданьні расейскай мове дзяржаўнага статусу «проста забаронена заканадаўствам рэспублікі»[21].

Парушэньне законаўРэдагаваць

  • Прызначэньне рэфэрэндуму адбылося з парушэньнем закону «Аб статусе дэпутата Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь» і «Часовага рэглямэнту Вярхоўнага Савету»[1].

11 красавіка 1995 году Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь пачаў абмеркаваньне магчымасьці вынясеньня ў бюлетэнь рэфэрэндуму пытаньня наконт мовы. У выніку дыскусіі і галасаваньня ініцыятыва прэзыдэнта не знайшла падтрымкі: з агульнай колькасьці 238 дэпутатаў бралі ўдзел у галасаваньні 141 чалавек, выступілі «за» 124, «супраць» 6, «устрымаліся» 11. Па адхіленьні парлямэнцкімі камісіямі прэзыдэнцкай прапановы аб ініцыяваньні рэфэрэндуму Лукашэнка заявіў, што правядзе рэфэрэндум безь яго санкцыі. У адказ на гэта больш за два дзясяткі дэпутатаў абвясьцілі галадоўку-пратэст беспасярэдне ў залі паседжаньняў парлямэнту. Тады ў ноч з 11-га на 12 красавіка ў залю паседжаньняў парлямэнту на загад Лукашэнкі ўварваліся супрацоўнікі карных сілавых структураў (больш за 600 чалавек[1]). Людзі ў масках і камуфляжнай форме жорстка зьбілі дэпутатаў, праігнараваўшы статус іх недатыкальнасьці, і выкінулі з будынку Вярхоўнага Савету на вуліцу. Толькі па гэтых падзеях дэпутаты 13 красавіка прынялі з парушэньнем працэдуры пастанову аб правядзеньні рэфэрэндуму[9][22].

Паводле Міхаіла Пастухова, толькі адзін факт скарыстаньня фізычнай сілы ў дачыненьні да дэпутатаў «людзьмі ў камуфляжнай форме», ды яшчэ ў будынку парлямэнту, ставіць пад сумнеў законнасьць пастановы Вярхоўнага Савету наконт прызначэньня рэфэрэндуму, бо яе прымалі пад прымусам. Само ж увядзеньне ўзброеных людзей у парлямэнт і напад на дэпутатаў можна кваліфікаваць як захоп улады гвалтоўным чынам. Па гэтым здарэньні Пракуратура Рэспублікі Беларусь распачала крымінальную справу, аднак з часам яе прыпынілі з прычыны «неўсталяваньня асобаў, што дазволілі бясчынствы ў парлямэнце» (рас. «неустановления лиц, допустивших бесчинства в парламенте»[9]). Пры гэтым дэпутат Вярхоўнага Савету XII скліканьня ад БНФ Сяргей Навумчык у сваіх успамінах сьцьвярджае, што менавіта супрацоўнікі «Альфы» зьбівалі дэпутатаў ад апазыцыі, якія абвясьцілі галадоўку ў авальнай залі[23].

  • Ігнараваньне Канстытуцыйным судам зваротаў Камісіі Вярхоўнага Савету.

Адразу па абвяшчэньні Лукашэнкам ініцыятывы рэфэрэндуму Камісія па адукацыі, культуры і захаваньні гістарычнай спадчыны Вярхоўнага Савету (старшыня Ніл Гілевіч) зьвярнулася ў Канстытуцыйны суд (старшыня Валеры Ціхіня) з просьбай вызначыць адпаведнасьць Канстытуцыі прапановы прэзыдэнта наконт наданьня расейскай мове роўнага статусу зь беларускай. Аднак суд адмовіўся разглядаць гэтае пытаньне, матывуючы сваю пазыцыю тым, што ён ня мае кампэтэнцыі для праверкі «канстытуцыйнасьці прапановы Прэзыдэнта Рэпублікі Беларусь аб правядзеньні рэфэрэндуму» (рас. «конституционности предложения Президента Республики Беларусь о проведении референдума»[24]). Па прыняцьці 13 красавіка 1995 году Вярхоўным Саветам 12-га скліканьня пастановы наконт правядзеньня рэфэрэндуму вышэйзгаданая Камісія ВС паўторна зьвярнулася ў Канстытуцыйны суд з аналягічнай просьбай, на што зноў атрымала адмову. У якасьці фармальнай прычыны паслужыла тое, што «паставы Вярхоўнага Савету не ўваходзяць у пералік нарматыўных актаў, пытаньне аб канстытуцыйнасьці якіх можа разглядацца Канстытуцыйным судам» (рас. «постановления Верховного Совета не включены в перечень нормативных актов, вопрос о констуционности которых может рассматриваться Конституционным судом»[25]). Фактычнае ігнараваньне Канстытуцыйным судам звароту Камісіі Вярхоўнага Савету можна расцаніць як яшчэ адно сьведчаньне сумніўнай законнасьці праведзенага рэфэрэндуму[9].

  • Пры ўтварэньні камісіяў па рэфэрэндуме адбылося парушэньне нормаў артыкулаў 18 і 20 закону «Аб усенародным галасаваньні (рэфэрэндуме)» ў частцы спосабу фармаваньня камісіяў[17].
  • На вядзеньне агітацыі супраць вынесеных на рэфэрэндум прапановаў накладаліся істотныя абмежаваньні, што парушала закон «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме)», які прадугледжваў атрыманьне грамадзянамі поўнай інфармацыі па пытаньнях, вынесеных на галасаваньне, а таксама роўныя магчымасьці агітацыі «за» і «супраць»[1].

Таварыства беларускай мовы напярэдадні рэфэрэндуму двойчы зьвярталася да кіраўніцтва Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі з просьбай наданьня тэле- і радыёэтэру, а адзін з намесьнікаў старшыні Таварыства даў інтэрвію для другой праграмы Беларускага радыё, якое аднак зьнялі з этэру. Таксама вядомыя грамадзкія дзеячы, прыхільнікі беларускай нацыянальнай ідэі, не атрымалі доступу да тэле- і радыёэтэру. У той жа час этэрны час вольна надаваўся актывістам Славянскага сабору і камітэту «За свабодны выбар мовы навучаньня» (рас. «За свободный выбор языка обучения»[22]). Рэжым Лукашэнкі зладзіў шырокую прапагандысцкую кампанію празь дзяржаўныя сродкі масавай інфармацыі на карысьць станоўчых адказаў на пытаньні рэфэрэндуму. Напярэдадні рэфэрэндуму сам Лукашэнка на працягу 3-х гадзінаў агітаваў з тэлеэкрана за падтрымку сваёй ініцыятывы і свайго адназначнага бачаньня адказаў: па ўсіх пытаньнях — «так»[9]. Увогуле, толькі на тэлебачаньні працягласьць перадачаў з агітацыяй за пытаньні рэфэрэндуму, паводле маніторынгу, складала дзясяткі гадзінаў[1]. Пры гэтым у кандыдатаў у дэпутаты Вярхоўнага Савету 13-га скліканьня выразалася часткі выступаў, дзе яны выказваліся супраць прапанаваных Лукашэнкам пытаньняў рэфэрэндуму[1].

  • Парушэньне закону «Аб статусе дэпутата Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь», які гарантаваў наданьне этэрнага часу дэпутатам.

Перад галасаваньнем група дэпутатаў (Зянон Пазьняк, Лявон Баршчэўскі, Сяргей Навумчык) зьвярнуліся з афіцыйным запытам да старшыні Дзяржтэлерадыёкампаніі Рыгора Кісяля з просьбай надаць 45 хвілінаў этэрнага часу 13 траўня 1995 году для выказваньня сваёй пазыцыі па пытаньнях рэфэрэндуму і зьняпраўджваньня інфармацыі, якая папярэдне прагучала ў фільме «Дзеці хлусьні». Аднак этэру не надалі, хаця гэта гарантавалася дэпутатам законам «Аб статусе дэпутата Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь»[1].

  • У дзень рэфэрэндуму ў многіх памяшканьнях, дзе адбывалася галасаваньне, вывесілі плякаты, якія паказвалі, як трэба «правільна» адказваць у адпаведнасьці з пазыцыяй Лукашэнкі[9].

Фальсыфікацыі пры падліку галасоўРэдагаваць

У час галасаваньня афіцыйна зарэгістраваныя назіральнікі зафіксавалі шматлікія парушэньні[1]. Парушэньні былі зафіксаваныя на кожным участку, дзе былі назіральнікі ад БНФ (больш за 100 участкаў). Характэрна, што ў Менску, дзе кантраляваньне грамадзкасьцю працэдуры галасаваньня было арганізавана найлепш, ні адно з пытаньняў не атрымала больш за 40% станоўчых адказаў ад агульнага сьпісу грамадзян з правам голасу. Аднак у рэгіёнах гэты паказчык несувымерна больш высокі[9]. 21 траўня Сойм БНФ адзначыў, што галасаваньне па рэфэрэндуме, асабліва ў сельскай мясцовасьці, было сфальсыфікавана выканаўчымі ўладамі і іхнімі прадстаўнікамі ў выбарчых камісіях. Пра гэта сьведчаць шматлікія факты, зарэгістраваныя назіральнікамі як ад Партыі БНФ, так і іншымі. Існуюць сьведчаньні, што ў шмат якіх сельскіх акругах прыйшло прагаласаваць менш за палову грамадзянаў, унесеных у сьпісы для галасаваньня. Колькасьць тых, хто прагаласаваў, была завышаная. Па другім і чацьвертым пытаньнях рэфэрэндуму (дзяржаўныя сымбалі і права прэзыдэнта распускаць парлямэнт) прагаласавала «за» менш за палову ад агульнай колькасьці выбарнікаў[1].

Адначасна з рэфэрэндумам у тых жа памяшканьнях праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня, якія не адбыліся ў 141 акругах з 260 празь нізкую яўку (прыйшло менш за палову выбарнікаў), пры гэтым паводле афіцыйных зьвестак, ува ўсіх гэтых акругах у рэфэрэндуме прыняла ўдзел больш за палову выбарнікаў[5].

РэакцыяРэдагаваць

БеларусьРэдагаваць

СьветРэдагаваць

  • Парлямэнцкая асамблея АБСЭ, дэлегацыя якой наведала больш за 70 участкаў для галасаваньня, зрабіла выснову, што парлямэнцкія выбары і рэфэрэндум у Беларусі не адпавядалі ўсім міжнародным нормам свабоднага і справядлівага галасаваньня. Адзначаўся кантроль з боку ўрада за мас-мэдыя (што прыводзіла да браку або перакручваньня інфармацыі, у тым ліку праз пашырэньне паклёпніцкай інфармацыі), умяшаньне выканаўчай улады ў выбарчы працэс, здушэньне дзейнасьці палітычных партыяў. Дэлегацыя таксама зафіксавала, як выбарнікі ў час галасаваньня ўкідвалі па некалькі бюлетэняў — як парлямэнцкіх выбараў, так і рэфэрэндуму[1].
  • Заяву наконт выбараў і рэфэрэндуму ў Беларусі зрабіў Дзяржаўны дэпартамэнт ЗША, у якой выказвалася шкадаваньне з нагоды таго, якім чынам і ў якой абстаноўцы кіраўніцтва Беларусі правяло выбары і рэфэрэндум[26].
  • У заяве Дзяржаўнай думы Расеі сьцьвярджалася, што яна «з натхненьнем успрыняла вынікі прамога народнага волевыяўленьня 14 траўня 1995 году, якое пацьвердзіла няўхільнае імкненьне беларускага народу да яднаньня з Расеяй. Выказаная пазыцыя беларускага народу па пытаньнях аб дачыненьнях з Расеяй, аб статусе расейскай мовы і аб дзяржаўнай сымболіцы стала пераканаўчым сьведчаньнем глыбокага разуменьня карэнных інтарэсаў двух нашых братэрскіх народаў»[27].

Праўныя наступствыРэдагаваць

Беларускі праўнік Алег Волчак паказвае на тое, што службовыя асобы, якія мелі дачыненьне да правядзеньня незаконнага рэфэрэндуму, зьдзейсьнілі крымінальныя дзеяньні, якія кваліфікуюцца як захоп і ўтрыманьне дзяржаўнай улады неканстытуцыйным шляхам, а таксама замах на жыцьцё дзяржаўных дзеячоў з мэтай дэстабілізацыі грамадзкага парадку і ўзьдзеяньня на пастановы дзяржаўных органаў (тэрарыстычны акт). Усе ўдзельнікі тых падзеяў, ад шэраговага і да афіцэрскага складу, якія ўжывалі гвалт супраць дэпутатаў парлямэнту, таксама павінны быць прыцягнуты да адказнасьці як беспасярэднія саўдзельнікі і выканаўцы захопу ўлады. Такая ж крымінальная адказнасьць ляжыць на сябрах Цэнтральнай камісіі па выбарах і рэфэрэндумах, якія зацьвердзілі вынікі незаконнага рэфэрэндуму. Фактычна, 12 красавіка 1995 году кіраўнік дзяржавы Лукашэнка павінны быў быць адхілены ад улады ў зьвязку з грубым парушэньнем Канстытуцыі, бо сваёй пастановай аб прызначэньні рэфэрэндуму аб замене нацыянальнай сымболікі і наданьні расейскай мовы дзяржаўнага статусу перавысіў свае службовыя паўнамоцтвы, дадзеныя яму Канстытуцыяй[1].

Паводле былога дэпутата Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня, сябра Канстытуцыйнай Камісіі і парлямэнцкай камісіі па пытаньнях СМІ і правоў чалавека Сяргея Навумчыка, аднаўленьне ў статусе дзяржаўных сымбаляў бел-чырвона-белага сьцяга і гербу Пагоні, а таксама статусу беларускай мовы — пытаньне аднаўленьня законнасьці ў Беларусі[1].

Глядзіце таксамаРэдагаваць

ЗаўвагіРэдагаваць

  1. ^ Міхаіл Пастухоў правёў падрабязны праўны аналіз рэфэрэндуму ў адмысловай публікацыі 2000 году, якая больш грунтоўна разглядае праблему за ранейшую публікацыю 1998 году, якая не датычылася рэфэрэндуму і дзе можна сустрэць папярэдняе сьцьверджаньне пра адсутнасьць супярэчаньняў Канстытуцыі і сур'ёзных парушэньняў закону.

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ а б в г д е ё ж з і к л м н о п р Навумчык С. Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным, Радыё Свабода, 12 траўня 2019 г.
  2. ^ Кур’яновіч А. Як бел-чырвона-белы сцяг стаў дзяржаўным: верасень, 1991, Электронная газэта ARCHE, 26 жніўня 2020 г.
  3. ^ Навумчык С. У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР, Радыё Свабода, 15 сакавіка 2020 г.
  4. ^ Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ, Наша Ніва, 22 лістапада 2020 г.
  5. ^ а б в Мартинович Д. Без исторической символики, но с русским языком. Как 25 лет назад в Беларуси прошел референдум, TUT.BY, 14.05.2020 г.
  6. ^ а б в Навумчык С. «Маўр» Лукашэнкі, або той, хто зьмяніў герб і сьцяг, Радыё Свабода, 18 красавіка 2014 г.
  7. ^ Толкачева Е. «Сел и нарисовал». Как в 1995 году БЧБ-флаг сменили на красно-зеленый, а «Пагоню» — на герб БССР, TUT.BY, 12.05.2019 г.
  8. ^ Олегов А. Лукашенко метит в президенты России // Огонёк. № 43, 27 октября 1996. С. 9.
  9. ^ а б в г д е ё ж з і Пастухоў М. Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове? // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня: Gudas, 2000. ISBN 998-6951-82-7
  10. ^ Навумчык С.Кактус на гербе, або Паважайце свой «рэфэрэндум», Радыё Свабода, 21 траўня 2020 г.
  11. ^ СООБЩЕНИЕ Центральной комиссии Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов Об итогах голосования на республиканском референдуме 14 мая 1995 года, Центральная комиссия Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов (архіўная копія на archive.org — Архіў Інтэрнэту) (рас.)
  12. ^ Дзедзіч. № 3 (22), травень 2003. С. 1.
  13. ^ Зянон Пазьняк: «У мяне пацяклі сьлёзы» (аўдыё), Радыё Свабода, 18 верасьня 2006 г.
  14. ^ Об утверждении эталона Государственного герба Республики Беларусь и Положения о Государственном гербе Республики Беларусь
  15. ^ Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь
  16. ^ Латышонак А. Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі // Жаўнеры БНР. — Беласток-Вільня, 2009.
  17. ^ а б в Запрудзкі С. Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня: Gudas, 2000. ISBN 998-6951-82-7.
  18. ^ Василевич Григорий(рас.) // Кто есть кто в Беларуси. — Москва: Книжный дом «Университет», 1999. ISBN 5-8013-0068-6
  19. ^ Заключение Конституционного Суда Республики Беларусь от 11 октября 1995 г. №З-17/95 «О соответствии Конституции Республики Беларусь статьи 7 Закона „О Верховном Совете Республики Беларусь“, статьи 10, части четвертой статьи 63 Временного регламента Верховного Совета Республики Беларусь»(рас.)
  20. ^ Пастухов М. Развитие правовой системы Беларуси (до и после ноябрьского 1996 года референдума) // Россия и Белоруссия: общества и государства / Ред. Д. Е. Фурман. — Москва, Издательство «Права человека», 1998. С. 296—315.
  21. ^ Усенародны рэфэрэндум не адбудзецца // Народная газета. 22—24 кастрычніка 1994 г.
  22. ^ а б Запрудзкі С. Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады // Архэ Пачатак. № 1 (21), 2002.
  23. ^ Панкавец З. Спэцназы Беларусі // Наша Ніва. 12 жніўня 2009 г.
  24. ^ Веснік Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь. № 2—3, 1995. С. 68—69.
  25. ^ Веснік Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь. № 2—3, 1995. С. 72—73.
  26. ^ Парламентские выборы в Беларуси; Заявление госдепартамента США по поводу выборов и референдума в Республике Беларусь // Белорусская деловая газета. 22 траўня 1995 г.
  27. ^ Заявление Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации «В связи с результатами всенародного референдума 14 мая 1995 года в Республике Беларусь»

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць