Каленкавічы

горад у Беларусі

Кале́нкавічы (прыблізна з 1930-х гадоў[b]Калі́нкавічы) — места ў Беларусі, на рацэ Каўні (Каленкаўцы). Адміністрацыйны цэнтар Каленкавіцкага раёну Гомельскай вобласьці. Плошча 17 км². Насельніцтва на 2018 год — 40 282 чалавекі[1]. Знаходзяцца за 122 км на паўднёвы захад ад Гомля. Вузел чыгунак на Гомель, Жлобін, Берасьце, Оўруч. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Гомлем, Парычамі, Жыткавічамі, Славечнам.

Каленкавічы
трансьліт. Kalienkavičy[a]
Агульны выгляд
Агульны выгляд
Coat of Arms of Kalinkavičy, Belarus.svg Flag of Kalinkavičy.svg
Герб Каленкавічаў Сьцяг Каленкавічаў
Першыя згадкі: 1560
Горад з: 1925
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Гомельская
Раён: Каленкавіцкі
Насельніцтва: 40 282 чал. (2018)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2345
Паштовыя індэксы: 247691 (247692, 247693, 247694, 247695)
Нумарны знак: 3
Геаграфічныя каардынаты: 52°8′ пн. ш. 29°20′ у. д. / 52.133° пн. ш. 29.333° у. д. / 52.133; 29.333Каардынаты: 52°8′ пн. ш. 29°20′ у. д. / 52.133° пн. ш. 29.333° у. д. / 52.133; 29.333
Каленкавічы на мапе Беларусі ±
Каленкавічы
Каленкавічы
Каленкавічы
Каленкавічы
Каленкавічы
Каленкавічы
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
http://kalinkovichi.gomel-region.by/

Каленкавічы — даўняе мястэчка гістарычнай Мазыршчыны (частка Меншчыны), на ўсходзе Палесься.

НазваРэдагаваць

Тапонім Каленкавічы мае патранімічнае паходжаньне, пра што сьведчыць фінальная частка -ічы. Паводле найбольш пашыранага меркаваньня, у аснове назвы места ляжыць імя Ка­ле­нік[2] або вытворнае ад яго — Ка­лен­ка[3]. Таксама існуе меркаваньне, што тапонім утварыўся ад прозьвішча Калянковіч[4].

Традыцыйная гістарычная назва места — Каленкавічы[5][6][7][8][9]. Цяперашняя афіцыйная назва — Калінкавічы. Гэтая форма зьявілася на мапах толькі ў 1930-я гады, відаць, з прычыны пошуку суб’ектыўна больш мілагучнай формы[4] (магчыма, савецкаму чыноўніку ў назьве пачулася асацыяцыя з каленькамі, тым часам у расейскіх праваслаўных сьвятцах грэцкае імя Каленік значыцца ў форме Калиник[2]). Пры гэтым аналягічную назву — Каленкавічы — захавала вёска на захадзе Беларусі, якая ў гэты час не ўваходзіла ў склад СССР. У нарматыўным даведніку «Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь» традыцыйная гістарычная назва Каленкавічы фіксуецца як варыянтная форма. Гэта значыць, што пры жаданьні мясцовых жыхароў і ўладаў яна можа стаць нарматыўнай.

ГісторыяРэдагаваць

 
Каленкавічы на мапе пач. XIX ст.

Вялікае Княства ЛітоўскаеРэдагаваць

Выяўленыя археолягамі гарадзішчы бронзавага і раньняга жалезнага вякоў, а таксама эпохі Русі сьведчаць пра засяленьне гэтай мясцовасьці ў далёкай старажытнасьці. Першы пісьмовы ўпамін пра Каленкавічы як вёску Багрымавіцкага староства зьмяшчаецца ў акце рэвізіі Мазырскага павету і датуецца 1560 годам[10], прыводзіцца апісаньне межаў паселішча. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Каленкавічы ўвайшлі ў склад Менскага ваяводзтва. Пад 1582 годам вёска ўпамінаецца ў межавай справе паміж маёнткам Гарбавічы, які належаў Аскеркам, і Багрымавіцкім староствам.

16 траўня 1774 году складзены акт разьмежаваньня вёсак Гулевічы і Каленкавічы. На 1778 год у паселішчы было 25 будынкаў, тут знаходзіўся цэнтар парафіі[10].

Пад уладай Расейскай імпэрыіРэдагаваць

 
Чыгуначная станцыя (ням. Kaljenkowitschi), 1918 г.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Каленкавічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Дудзіцкай воласьці Рэчыцкага павету Менскай губэрні. Расейскія ўлады падаравалі маёнтак зямяніну Шахоўскаму, а ў 1805 годзе ён перайшоў у дзяржаўны скарб. У 1795 годзе існавалі мястэчка Старыя Каленкавічы (35 двароў) і вёска Новыя Каленкавічы, якія стаялі на паштовым тракце Бабруйск — Мазыр. У 1856 годзе тут узьвялі будынак Мікалаеўскай царквы (у ёй захоўваліся мэтрычныя кнігі з 1827 году). У 1864 годзе з мэтаю маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага расейскія ўлады адкрылі ў Каленкавічах народную вучэльню. На 1866 год тут было 100 двароў. У 1876 годзе зямянін Галалобаў меў у вёсцы 71 дзесяціну зямлі, крупарушку. 15 лютага 1888 году пачала працаваць чыгуначная станцыя на лініі ЛунінецГомель. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у мястэчку Каленкавічах было 196 двароў, дзейнічалі 2 малітоўныя дамы, працавалі паштова-тэлеграфная кантора, аптэка, 2 майстэрні апрацоўкі скураў, завод колавай мазі, 27 крамаў, 3 карчмы, 3 заезныя двары; у сяле Каленкавічах — 73 двары, царква, царкоўна-прыходзкая школа, хлебазапасны магазын. У 1908 годзе існавалі аднайменныя мястэчка (196 двароў), сяло (63 двары) і фальварак (2 двары). З 1909 году дзейнічала гандлёва-прамысловае таварыства. У 1916 годзе з уводам у эксплюатацыю чыгункі ЖлобінОўруч Каленкавічы сталі буйным транспартным вузлом.

За часамі Першай сусьветнай вайны ў пачатку 1918 году Каленкавічы заняла войска Ю. Доўбар-Мусьніцкага, а 24 лютага таго ж году — войскі Нямецкай імпэрыі.  

Найноўшы часРэдагаваць

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Каленкавічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 17 сьнежня 1918 году мястэчка занялі бальшавікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі Каленкавічы ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, у Мазырскі павет («падраён») Гомельскага раёну[11], аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. З 6 сакавіка да 29 чэрвеня 1920 году мястэчка займалі польскія войскі, з 10 да 17 лістапада 1920 году — аддзелы С. Булак-Балаховіча. 17 ліпеня 1924 году Каленкавічы вярнулі БССР, дзе яны сталі цэнтрам раёну Гомельскай вобласьці. 3 ліпеня 1925 году паселішча атрымала статус места. У гэты час тут дзейнічала рамеснае таварыства, працавалі паравы млын зь лесапільняй (з 1916 году), конная крупарушка (з 1917 году), бачарня, кузьня, электрастанцыя (з 1932 году), цагельня (з 1930 году), ткацкая (з 1927 году), шавецкая і кравецкая (з 1929 году) майстэрні, тэлефонная станцыя (з 1929 году). Дзейнічалі лякарня, бібліятэка, 3 сярэднія школы (адкрыліся ў 1932, 1934 і 1936 гадох). У Другую сусьветную вайну з 12 жніўня 1941 да 14 студзеня 1944 году места знаходзіліся пад акупацыяй Трэцяга Райху.

7 сакавіка 1963 году Каленкавічы атрымалі афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. У 1966 годзе да места далучылі вёску Карчагу. 4 лістапада 1993 году пачала дзейнічаць царква ў імя Казанскай іконы Маці Божай. 9 чэрвеня 2001 году адбылося ўрачыстае асьвячэньне новага касьцёла імя Найсьвяцейшай Тройцы[12].

НасельніцтваРэдагаваць

ДэмаграфіяРэдагаваць

  • XVIII стагодзьдзе: 1795 год — 116 муж.
  • XIX стагодзьдзе: 1858 год — 653 чал.[13]; 1897 год — 1096 чал. у мястэчку Каленкавічах, 388 чал. у сяле Каленкавічах
  • XX стагодзьдзе: 1908 год — 2022 чал. у мястэчку Каленкавічах, 487 чал. у сяле Каленкавічах, 14 чал. у фальварку Каленкавічах; 1926 год — 6152 чал.[14]; 1939 год — 9799 чал.; 1959 год — 14,9 тыс. чал.; 1970 год — 23,9 тыс. чал.; 1991 год — 40,6 тыс. чал.; 1997 год — 42,6 тыс. чал.[15]; 1998 год — 42,2 тыс. чал.[16]
  • XXI стагодзьдзе: 2004 год — 37,8 тыс. чал.; 2006 год — 37,8 тыс. чал.; 2008 год — 38,1 тыс. чал.; 2009 год — 38 381 чал.[17] (перапіс); 2016 год — 39 890 чал.[18]; 2017 год — 40 315 чал.[19]; 2018 год — 40 282 чал.[1]

АдукацыяРэдагаваць

У Каленкавічах працуюць Палескі аграрны каледж імя У.Ф.Міцкевіча, ДПТВ, гімназія, 8 сярэдніх, музычная і спартовыя школы, школа мастацтваў.

КультураРэдагаваць

Дзейнічаюць дом культуры, бібліятэкі, краязнаўчы музэй.

Мас-мэдыяРэдагаваць

У месьце выдаецца раённая газэта «Калінкавіцкія навіны».

ЗабудоваРэдагаваць

ПлянРэдагаваць

Забудова асноўных вуліцаў — 2-, 5- і 9-павярховыя дамы. Утварылася 3 мікрараёны.

Вуліцы і пляцыРэдагаваць

Афіцыйная назва Гістарычная назва
Савецкая вуліца Паштовая вуліца
? Баранаўская вуліца
? Гімназічная вуліца
? Царкоўная вуліца
? Рынак пляц

ЭканомікаРэдагаваць

Прадпрыемствы хімічнай, будаўнічых матэрыялаў, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыяРэдагаваць

ІнфраструктураРэдагаваць

Дзейнічае Каленкавіцкі дзяржаўны краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Дружба»[20].

СлавутасьціРэдагаваць

  • Могілкі юдэйскія
  • Сынагога (пачатак XX ст.)
  • Царква Сьвятога Мікалая (XIX ст.; захавалася часткова)

ГалерэяРэдагаваць

АсобыРэдагаваць

ЗаўвагіРэдагаваць

  1. ^ Паводле афіцыйнай назвы — Kalinkavičy
  2. ^ Неафіцыйнае перайменаваньне.

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ а б Вячорка В., Карней І. Гарады з «памылкамі» ў назвах: Калінкавічы ці Каленкавічы?, Радыё Свабода, 25 жніўня 2019 г.
  3. ^ Капылоў І. Калінкавічы // Звязда. №4 (62), 4 лютага 2014 г.
  4. ^ а б Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Менск: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 151.
  5. ^ Вольга Іскрык, Зьміцер Саўка. (16.01.2011) Сапраўдныя назвы беларускіх гарадоў. Белсат ТВПраверана 2 красавіка 2012 г.
  6. ^ Бартосік З. Калінкавічы, Радыё Свабода, 5 сьнежня 2002 г.
  7. ^ Słownik geograficzny... T. XV, cz. 2. — Warszawa, 1902. S. 101.
  8. ^ Картаграма гушчыні насельніцтва БССР. 1931 г.
  9. ^ Слупскі С. Натуральны рух насельніцтва ў БССР // Матар’ялы да географіі і статыстыкі Беларусі. Т. 2. — Менск: Беларуская акадэмія навук. 1929.
  10. ^ а б ВКЛ. Энцыкл. Т. 2. — Менск, 2005. С. 20.
  11. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  12. ^ Калінкавічы — парафія Найсвяцейшай Тройцы, Catholic.by, 14 ліпеня 2006 г.
  13. ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 1. Кн. 1. — Менск, 2004. С. 528.
  14. ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 1. Кн. 1. — Менск, 2004. С. 529.
  15. ^ Гарыст І. Калінкавічы // ЭГБ. Т. 4. — Менск, 1997. С. 30.
  16. ^ БЭ. Т. 7. — Менск, 1998. С. 469.
  17. ^ Перепись населения — 2009. Гомельская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  18. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  19. ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  20. ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Менск, 2007.

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Каленкавічысховішча мультымэдыйных матэрыялаў