Янавічы

мястэчка ў Беларусі

Я́навічы[2] — мястэчка ў Беларусі, на рацэ Вымнянцы, каля Янавіцкага возера. Цэнтар сельсавету Віцебскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 727 чалавек[1]. Знаходзяцца за 28 км на паўночны ўсход ад Віцебску, за 26 км на поўнач ад чыгуначнай станцыі Лёзна. Аўтамабільная дарога зьвязвае мястэчка зь Лёзнам і з шашай Віцебск — Сураж.

Янавічы
Coat of Arms of Janavičy, Belarus.png
Герб Янавічаў


Краіна: Беларусь
Вобласьць: Віцебская
Раён: Віцебскі
Сельсавет: Янавіцкі
Насельніцтва: 727 чал. (2018)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 212
Паштовы індэкс: 211332
Нумарны знак: 2
Геаграфічныя каардынаты: 55°17′41″ пн. ш. 30°42′6″ у. д. / 55.29472° пн. ш. 30.70167° у. д. / 55.29472; 30.70167Каардынаты: 55°17′41″ пн. ш. 30°42′6″ у. д. / 55.29472° пн. ш. 30.70167° у. д. / 55.29472; 30.70167
Янавічы на мапе Беларусі ±
Янавічы
Янавічы
Янавічы
Янавічы
Янавічы
Янавічы
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Янавічы — даўняе мястэчка гістарычнай Віцебшчыны. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася царква Прачыстай Багародзіцы пры Тадулінскім манастыры базылянаў, помнік архітэктуры віленскага барока, зруйнаваны савецкімі ўладамі.

ГісторыяРэдагаваць

Вялікае Княства ЛітоўскаеРэдагаваць

 
Царква пры Тадулінскім манастыры па перабудове

Першы пісьмовы ўпамін пра Янавічы як сяло і цэнтар воласьці ў Віцебскім ваяводзтве Вялікага Княства Літоўскага датуецца 1511 годам. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў паселішча ўвайшло ў склад Віцебскага павету.

У XVIII стагодзьдзі Янавічы ўпамінаюцца як мястэчка, уладаньне Пацеяў. На беразе возера Вымка ў мясцовасьці Тадуліне існаваў манастыр Прачыстай Багародзіцы, фундаваны ў 1740 годзе Тадэвушам Агінскім.

Пад уладай Расейскай імпэрыіРэдагаваць

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Янавічы апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Сураскім павеце Віцебскай губэрні. На 1800 год у мястэчку было 11 двароў. Тут працаваў жалезны завод, у 1829 годзе адкрылася кардонавае, у 1854 годзе — мукамольнае прадпрыемства, у 1866 годзе — бровар. Празь Янавічы праходзіў паштовы тракт Сураж — Янавічы, на якім разьмяшчаліся паштовая станцыя і карчма. Непадалёк ад мястэчка знаходзіўся маёнтак Янавічы, які ў 1878 годзе належаў зямяніну І. Багдановічу. У маёнтку існавалі 2 млыны.

Па здушэньні нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) расейскія ўлады перабудавалі царкву пры Тадулінскім манастыры ў стылі маскоўскай архітэктуры. У 1880 годзе ў Янавічах адкрылася царкоўнапрыходзкая школа, у 1897 годзе — мужчынская настаўніцкая школа. У гэты час у мястэчку дзейнічалі 5 сынагогаў, працавалі 36 крамаў, скураны завод. Кожны тыдзень у нядзелю адбываўся торг. У 1885 годзе ў Янавічах збудавалі Траецкую царкву-мураўёўку. У 2-й палове ХІХ стагодзьдзя ў мястэчку было 234 дамы, штогод праводзіліся 3 кірмашы[3]. У пачатку ХХ стагодзьдзя ў Янавічах дзейнічала царква і юдэйскія малітоўныя школы, працавалі школа з 80 навучэнцамі, лякарня, пошта, паравы млын і аптэка; на кірмашах ішоў гандаль лёнам і хлебам[4].

Найноўшы часРэдагаваць

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Янавічы абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала мястэчка разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Янавічы вярнулі ў склад БССР, дзе яны сталі цэнтрам Янавіцкага сельсавету Сураскага раёну Віцебскай акругі. У 1933 годзе ў мястэчку пачаў працаваць ільнозавод. У 1937 годзе бальшавікі зачынілі Траецкую царкву, а ў 1943 годзе — зруйнавалі яе. У Другую сусьветную вайну з 1941 да 10 кастрычніка 1943 году мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 1957 годзе ў Янавічы перанесьлі цэнтар Сураскага раёну[5], потым мястэчка ўваходзіла ў склад Віцебскага раёну, з 1962 году ў складзе Лёзьненскага раёну[6], цяпер у Віцебскім раёне. У 1960-я гады савецкія ўлады зруйнавалі Тадулінскі манастыр, цэглу выкарысталі на будаваньне дарогі ў Янавічы.

20 студзеня 2006 году афіцыйна зацьвердзілі герб Янавічаў[7].

НасельніцтваРэдагаваць

ДэмаграфіяРэдагаваць

  • XIX стагодзьдзе: 1800 год — 84 чал.; 1839 год — 1250 чал. (648 муж. і 602 жан.), у тым ліку духоўнага стану праваслаўнага 10 муж. і 7 жан., купцоў-хрысьціянаў 3 муж., купцоў-юдэяў 10 муж. і 8 жан., мяшчанаў-хрысьціянаў 62 муж. і 55 жан., мяшчанаў-юдэяў 501 муж. і 474 жан., сялянаў зямянскіх 59 муж. і 55 жан., аднадворцаў 1 муж. і 3 жан., адстаўных салдатаў 2 муж.[8]; 1882 год — 934 чал.
  • XX стагодзьдзе: 1905 год — 1781 чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2002 год — 1087 чал.[9]; 1 студзеня 2003 году — 1108 чал.; 2009 год — 929 чал.[10] (перапіс); 2016 год — 765 чал.[11]; 2017 год — 752 чал.[12]; 2018 год — 727 чал.[1]

ІнфраструктураРэдагаваць

У Янавічах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, лякарня, бібліятэка, дом культуры.

ЗабудоваРэдагаваць

Вуліцы і пляцыРэдагаваць

З урбананімічнай спадчыны Янавічаў да нашага часу гістарычныя назвы захавалі вуліцы Азёрная, Валькаўская, Віцебская, Зарэчная, Лёзьненская, Набярэжная, Пукшанская, Слабадзкая і Сураская, а таксама завулкі Валькаўскі і Слабадзкі. Гістарычны Рынак ня мае афіцыйнай назвы. Таксама ў мястэчку існавала вуліца Парэцкая.

ЭканомікаРэдагаваць

Янавіцкая філія ААТ «Малако» (колішні Віцебскі малочны завод). Аграгарадок «Янавічы» ўвялі ў эксплюатацыю ў сьнежні 2007 году. Тут плянуецца зладзіць вытворчасьць ПВГУП «Цэнтар Палімэр» паўторнай перапрацоўкі плястмасы і вырабу палімэрных гранулаў (2008 год; 35 працоўных месцаў).

Турыстычная інфармацыяРэдагаваць

СлавутасьціРэдагаваць

  • Вучэльня (канец ХІХ ст.)

Страчаная спадчынаРэдагаваць

  • Манастыр базылянаў Тадулінскі (1770, Сьвяты Пасад)
  • Сядзібна-паркавы комплекс Дварэцкіх-Багдановічаў (пачатак ХІХ ст.)
  • Царква Сьвятой Тройцы (1885; мураўёўка)

АсобыРэдагаваць

  • Міхаіл Барадзін (1884—1951) — дзяржаўны і партыйны дзяяч. У 1908—1918 гадох стварыў у Чыкага школу для эмігрантаў, сябар Таварыства дапамогі расейскім палітзьняволеным. Консул РСФСР у Мэксыцы, галоўны палітычны дарадца ЦВК у Кітаі. Ад 1927 году ў СССР — супрацоўнік Вышэйшай рады народнай гаспадаркі, намесьнік наркама працы, намесьнік дырэктара ТАСС. Ад 1932 году галоўны рэдактар «Moscow News», адначасна ў 1949—1951 гадох рэдактар Савецкага інфарацыйнага бюро. У 1951 годзе рэпрэсаваны, рэабілітаваны пасьмяротна[13].

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць: нарматыўны даведнік / У. М. Генкін, І. Л. Капылоў, В. П. Лемцюгова; пад рэд. В. П. Лемцюговай. — Мн.: Тэхналогія, 2009. — 668 с. ISBN 978-985-458-192-7. (pdf) С. 158
  3. ^ Słownik geograficzny... T. III. — Warszawa, 1882. S. 429.
  4. ^ Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  5. ^ Указ Президиума ВС БССР от 10.9.1957. «О перенесении центра Суражского района Витебской области из городского поселка Сураж в городской поселок Яновичи»
  6. ^ Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1962. «Об укрупнении сельских районов БССР»
  7. ^ Указ Президента Республики Беларусь от 20 января 2006 года № 36 «Об учреждении официальных геральдических символов административно-территориальных и территориальных единиц Витебской области»
  8. ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі... — Вільня, 2010. С. 416.
  9. ^ Грынявецкі В. Янавічы // БЭ. Т. 18. Кн. 1. — Менск, 2004. С. 269.
  10. ^ Перепись населения — 2009. Витебская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  11. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  12. ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  13. ^ Знаменательные даты. На следующей неделе, 5—11 июля (рас.) // 7 дней. — 2004. — № 27. — С. 17.

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Янавічысховішча мультымэдыйных матэрыялаў