Вяз[1] (лём[2], ільм, бераст[3]) — род лістападных дрэваў з сямейства вязовых.[4][5]

Вяз
UlmusLaevis1+2.jpg
Гладкі вяз
Клясыфікацыя
Надцарства Эўкарыёты
Царства Расьліны
Група Судзінкавыя расьліны
Аддзел Насенныя расьліны
Пададдзел Кветкавыя расьліны
Кляса Двухдольныя
Падкляса Першаснапакрыўныя
Атрад Ружакветныя
Падатрад Крапіўныя
Сямейства Вязовыя
Род Вяз
Бінамінальная намэнклятура
Ulmus L.

ЭтымалёгіяРэдагаваць

Ulmus – назва вяза ў старажытных рымскіх аўтараў ад кельцкай мовы.[6]

Славянскія мовыРэдагаваць

РаспаўсюджаньнеРэдагаваць

Каля 40 відаў ва ўмераных краінах паўночнага паўшар'я. Упершыню род зьявіўся ў міяцэнавым геалягічным пэрыядзе каля 20 мільёнаў гадоў таму, узьнікшы ў цяперашняй Цэнтральнай Азіі. Гэтыя дрэвы квітнелі й распаўсюджваліся на большай частцы паўночнага паўшар'я, засяляючы ўмераныя і горныя рэгіёны Паўночнай Амэрыкі й Эўразіі, якія ў цяперашні час ідуць на поўдзень на Блізкім Ўсходзе й праз экватар на Далёкім Ўсходзе да Інданэзіі. Ільмы – непераборлівыя расьліны, што пераносяць нястачу вільгаці й наадварот надмернае вільготнасьці, мірыцца з нястачай цяпла на поўначы і лішкам яго ў гарачых пустэльнях, яны здольныя расьці на засоленых глебах, камяністых россыпах і скалах, на прырэчных пясках.

Батанічнае апісаньнеРэдагаваць

Дрэвы зь лісьцем, што ападае ці застаецца на зіму, звычайна двойчы пілаватымі. Кветкі двухполыя, зьяўляюцца ўвесну да распусканьня лісьця ці восеньню, пазушныя, у пучках, часам гронкападобных. Калякветнік 4–9-лопасьцевы, тычачак столькі ж, як і доляй калякветніка. Лычыкі зрослыя з крыла падобнымі вырастамі завязі, што пры пладах застаюцца. Плод – крылатка, пляскаты арэшак, абточаны шырокім, перапончатым крылом.

ЭкалёгіяРэдагаваць

Натуральныя насаджэньня адносяцца да рэдкіх лясных супольнасьцяў, захаваньня каштоўнага генафонду. У іх засяроджана вялікая колькасьць драўняных рэліктавых расьлін, што існуюць разам з ільмой на нашай плянэце ўжо шмат якія мільёны гадоў. Шэраг гэтых расьлін, а таксама рэдкіх жывёл, якія насяляюць ільмовыя лясы, асабліва вусякоў, занесены ў Чырвоную кнігу. Дрэвы служаць месцам размнажэньня рэліктавага дрывасека-гіганта (Titanus giganteus).

Гаспадарчае значэньнеРэдагаваць

Вялікую гаспадарчую каштоўнасьць мае драўніна ільмовых. Ужо ў старажытных селішчах чалавека ў Эўропе былі знойдзены хаты, пабудаваныя зь ільмаў. У мінулым стагодзьдзі драўніну лемаў шырока скарысталі як будаўнічы матэрыял, асабліва для пабудоў у вадзе: вырабляюць палі, у караблебудаваньні, таксама Ідзе яна на вытворчасьць мэблі й фанэры.

Бераст і шурпаты вяз маюць моцную, трывалую, мулкую й пруткую драўніну, якая шануецца для рознага роду вырабаў; драўніна вяза гладкага (Ulmus laevis) трохі горшай якасьці. Віды: гладкі вяз, бераст і шурпаты вяз – часта разводзяцца як прыгожыя паркавыя дрэвы; у культуры існуюць даволі шматлікія садовыя формы іх, што адрозьніваюцца па характары ўзросту, форме кроны, фарбаваньні лісьця (формы зь бела-плямістым лісьцем і іншыя) і г. д. На поўдні ў стэпавай зоне, асабліва бераст і гладкі вяз, маюць вялікае значэньне для штучных лясных насаджэньняў і ахоўных палос, бо яны досыць засухаўстойлівыя й добра растуць на чарназёме.

Чыстыя насаджэньні вяза ў Беларусі складаюць больш за 160 га. Асабліва распаўсюджаны гэтыя насаджэньні ў Лёзьненскім раёне — 49 га, а таксама ў Аршанскім раёне — 15 га, у Верхнядзьвінскім і Пастаўскім — па 13 га, у Віцебскім – 8 га, у Глыбоцкім, Лепельскім і Вушацкім раёнах — па 6 га чыстых сярэдне векавых дрэвастояў.[7]

Ва ўмовы Беларусі пасьпяхова інтрадукаваныя й пададзеныя ў калекцыі Цэнтральным батанічным садзе НАНБ 9 відаў вязаў: амэрыканскі (ці белы); іржавы; драбналісты; пёрыстагалінкавы; ільмоўнік (прысадзісты вяз); бераст; вяз Сукачова; гладкі; голы вяз (горная ільма)[8][9].

Пашыраныя ў Беларусі відыРэдагаваць

Гладкі вязРэдагаваць

Гладкі вяз (звычайны вяз)[10]. Дрэва да 30 м выш., з бурай, спачатку гладкай, потым глыбока патрэсканай карой. Парасткі тонкія, сьветла-бурыя, бліскучыя, апушаныя, потым голыя. Пупышкі падоўжана-канічныя, вострыя; луска іх бурая, з цямнейшай аблямоўкай, голыя ці па краі расьнічныя. Хвосьцікі 3–6 см даўжыні. Лісьце зваротна-яйцападобнае ці эліптычнае ў аснове моцна не раўнабокае, так што адзін бок ліста спускаецца значна ніжэй па хвосьціку й мае круглую аснову іншая канчаецца вышэй і мае аснову звужанае, верхавіна лісьця больш-менш завостраная, краі востра-двойчы-зубчатыя з наперад загнутымі зубцамі. Верхняя паверхня лісьця цёмна-зялёная, спачатку шурпатая, потым голая і гладкая ніжняя – больш бледыя, шэра-зялёная, апушаная ці амаль голая з валасінкамі толькі па жылкам і ў кутах паміж імі. Бакавых жылак 8–19 з кожнага боку, што не галінуюцца, і толькі на некаторым лісьці не больш за 1–2 жылак у кожнай палове ліста вільчаста-разгалінаваных. Суквецьці шматкветкавыя. Кветаножкі доўгія тонкія, у некалькі разоў даўжэй за сьпелую крылатку. Калякветнік званочкавы, з 5-8 лопасьцямі. Крылатка 12–16 мм даўжынёй, па краі густа расьнічная, на паверхні голая, з якія заходзяць адзін на другі краямі выманьня; арэшак у цэнтры крылаткі. Квітнее ў красавіку плоданосіць у чэрвені. У шыракалістых і зьмяшаных лясах, асабліва частае ў абалонах рэк.

Пашырэньне па Беларусі. Па ўсёй краіне звычайна.

БерастРэдагаваць

Бераст (ліставаты ці палявы вяз)[11]. Дрэва, да 30 м вышынёй, часам хмызьняковага ўзросту з цёмна-шэрай карой, якая глыбока патрэсканая. Парасткі тонкія, жоўта-бурыя голыя ці расьсеяна-пухнатыя з чырвонымі кропкавымі зьнізу па жылках залозкамі. Пупышкі яйцападобныя, тупыя, голыя ці апушаныя, у 4—5 раз карацейшы за хвосьцікі. Хвосьцікі лісьця 0,7—1,5 см даўжынёй. Лісьце больш-менш эліптычныя ці яйцападобныя, на вяршыні паступова ці адцягнута завостраныя, у падставе больш-менш не раўнабокія і сэрцападобныя, па краі востра-двойчы-пілаватыя, са скіраванымі наперад зубцамі, зьверху голыя й гладкія, зьнізу ў кутах паміж жылкамі з бародкамі зь бялёсых валасінак і па жылках з кропкавымі чырвонымі жалезінамі, 3—12 см даўжынёй. і 2—6 см шырынёй; бакавых жылак з кожнага боку 10—16, з іх 1–2 вільчаста-разгалінаваных. Кветкі ў густых пучках на кароткіх кветаножках. Калякветнік 4—6-лопасьцевы, з расьнічнымі часткамі. Крылатка 1,5—2 см даўжыні, зваротна-яйкаватая, са зьбежнымі краямі выманьня і з арэшкам, разьмешчаным у ніжняга краю выманьня. Квітнее ў красавіку. У зьмяшаных і шыракалістых лясах.

Распаўсюджваньне ў Беларусі — у лясах паўднёвых і заходніх частках краіны,

Шурпаты вязРэдагаваць

Шурпаты вяз (горны вяз)[12]. Дрэва да 40 м, з гладкай карой. Парасткі тоўстыя, цёмна-бурыя, шурпатыя, цьвёрда валасістыя. Пупышкі шырока канічныя тупыя, густа апушаныя, трохі карацей прылеглага ліставога хвосьціка. Хвосьцік тоўсты, вельмі кароткі, 1—4 мм даўжынёй, апушаны. Лісьце эліптычнае ці яйцападобнае, у аснове не раўнабокія скругленыя ці клінаватыя, на верхавіне больш-менш завостраныя й часам на моцных парастках, амаль 3-лопасцевыя па краі зубцы буйныя, двойчы зубчастыя, зьверху цёмна-зялёныя, шурпатыя, зьнізу больш бледныя, па жылках апушаныя часам амаль голыя, да 18—20 см даўжынёй і 10—12 см шырынёй; бакавых жылак з кожнага боку 14—19, зь іх прынамсі па тры вільчаста разгалінаваных. Кветкі ў густых пучках, кветаножкі карацей за крылаткі. Калякветнік 5- 6-лопасцевай. Крылаткі яйцападобныя, да 3 см даўжынёй і 1,8 см шырынёй, голыя. Арэшак у цэнтры крылаткі. Квітнее ў красавіку.

Распаўсюджваньне ў Беларусі. Ува ўсіх абласьцях краіны часта, асабліва ў паўднёвай часткі. У зьмяшаных і шыракалістых лясах.

ІльмоўнікРэдагаваць

Ільмоўнік (прысадзісты вяз)[13]. Хмызьняк ці дрэва да 15 м вышынёй, з голымі, тонкімі, жоўтымі парасткамі. Пупышкі дробныя, каля 1,5 мм даўжынёй, яйцападобныя. Хвосьцікі да 1 см даўжынёй, лісьце эліптычнае ці шырока лянцэтнае, раўнабокае, да асновы звужанае, на верхавіне больш-менш доўга завостранае, па краі часьцей аднойчы, радзей двойчы пілаватыя, са скіраванымі наперад зубцамі, зьверху цёмна-зялёны, голыя і гладкія, зьнізу больш бледныя, усеяныя дробнымі, белымі кропкамі, голыя ці з бародкамі валасінак паміж жылкамі, 3—6 см даўжынёй і 1,5—3 см шыр.; бакавых жылак з кожнага боку 8—15, вільчаста разгалінаваных па 1—3. Кветкі на вельмі кароткіх кветаножках. Калякветнік. 4—5-лопасьцевы, па краі расьнічнымі. Крылаткі эліптычныя, 1,5—2 см даўжынёй, скошаныя ці ясна не раўнабокія; арэшак пасярод крылаткі. Квітнее раней за іншыя віды гэтага роду.

Сустракаецца ў лесапасадках. Распаўсюджваньне ў Беларусі — Менская вобласьць, ваколіцы Менску; Віцебская вобласьць, ваколіцы Воршы; Магілёўская вобласьць, Жорнаўская лясная дзялянка.

Віды вязаўРэдагаваць

  1. Ulmus alata Michx.[14]
  2. Ulmus americana L. — амерыканскі.[15]
  3. Ulmus bergmanniana C.K. Schneid. — [16]
  4. Ulmus bergmanniana var. lasiophylla C.K. Schneid. — [17]
  5. Ulmus canescens Melville. — [18]
  6. Ulmus castaneifolia Hemsl. — [19]
  7. Ulmus changii W.C. Cheng. — [20]
  8. Ulmus changii var. kunmingensis (W.C. Cheng) W.C. Cheng & L.K. Fu — [21]
  9. Ulmus chenmoui W.C. Cheng. — [22]
  10. Ulmus crassifolia Nutt. — [23]
  11. Ulmus davidiana Planch.[24]
  12. Ulmus davidiana var. japonica (Rehder) Naka — [25]
  13. Ulmus densa Litv. — бераст густы. — [26]
  14. Ulmus divaricata C.H. Mull. — [27]
  15. Ulmus elliptica K. Koch. — вяз эліптычны.[28]
  16. Ulmus elongata L.K. Fu & C.S. Ding — [29]
  17. Ulmus gaussenii W.C. Cheng — [30]
  18. Ulmus glabra Huds. — вяз шурпаты. — [31]
  19. Ulmus glaucescens Franch. — вяз шурпаты. — [32]
  20. Ulmus harbinensis S. Q. Nie & G. Q. Huang — [33]
  21. Ulmus × hollandica Mill.(en)[34]
  22. Ulmus ismaelis Todzia & Panero — [35]
  23. Ulmus laciniata (Trautv.) Mayr. — лопасны.[36]
  24. Ulmus laevis Pall.(de) Fl. Ross. (Pallas) — [37]
  25. Ulmus lamellosa C. Wang & S.L. Chang — [38]
  26. Ulmus lanceifolia Roxb. ex Wall — [39]
  27. Ulmus macrocarpa Hance. — вяз крупнаплодны.[40]
  28. Ulmus mexicana (Liebm.) Planch. — [41]
  29. Ulmus mianzhuensis T.P. Yi & Lin Yang — [42]
  30. Ulmus microcarpa L.K. Fu — [43]
  31. Малы вяз Mill.(en)[44]
  32. Ulmus multinervosa C.H. Mull. — [45]
  33. Ulmus parvifolia Jacq. — вяз мелкалісты.[46]
  34. Ulmus prunifolia W.C. Cheng & L.K. Fu — вяз мелкалісты.[47]
  35. Ulmus pseudopropinqua Wang & Li — вяз мелкалісты.[48]
  36. Ulmus pumila L. — прысадзісты.[49]
  37. Ulmus rubra Muhl. — [50]
  38. Ulmus serotina Sarg. — [51]
  39. Ulmus szechuanica W. P. Fang — [52]
  40. Ulmus thomasii Sarg. — [53]
  41. Ulmus uyematsui Hayata — [54]
  42. Ulmus villosa Brandis ex Gamble — [55]
  43. Ulmus wallichiana Planch. — [56]

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ 4. Ulmus L — вяз — вяз // Батаніка. Агульная і спэцыяльная = Ботаніка. Агульная і спэцыяльная. — Менск: Інбелкульт, 1924.
  2. ^ БЭ. Т. 4. — Менск, 1997. С. 339.
  3. ^ Флора БССР. В 5-ти томах / Институт биологии Академии наук Белорусской ССР ; ред. : Н. А. Дорожкин. — Минск: Издательство Академии наук Белорусской ССР, 1949. — Т. 2. — С. 107 (Род 154). — 510 с.
  4. ^ Caroli Linnæi. Genera plantarum : eorumque characteres naturales secundum numerum, figuram, situm, et proportionem omnium fructificationis partium. — Holmiæ: Impensis Laurentii Salvii, 1754. — С. 106 (№ 281). — 500 с.
  5. ^ Tournef.(fr). Institutiones rei herbariæ / artist: Claude Aubriet. — Paris: E Typographia Regia, 1700+1703. — С. 601 (№ 372).
  6. ^ Caroli Linnæi. Species plantarum exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas. — Holmiæ: Impensis Laurentii Salvii, 1753. — Т. II. — С. 1044. — 639(1199) с.
  7. ^ Кучук С. Н., Мотыль М. М., Снигирев Г. С. Перспективы использования рода Ulmus L. (вяз) в зеленом строительстве Беларуси // «Интродукция, сохранение и использование биологического разнообразия мировой флоры»; Материалы Международной конференции, посвященной 80-летию Центрального ботанического сада Национальной академии наук Беларуси. (19–22 июня 2012, Минск, Беларусь). В 2 ч.. — Минск: 2012. — Т. Ч. 1. — С. 442—445.
  8. ^ Бобореко Е. З., Нестерович Н. Д., Орленок Е. И., Чаховский А. А., Шкутко Н.В. Древесные растения Центрального ботанического сада АН БССР. — Мінск: Навука і тэхніка, 1982. — 292 с. — 1050 ас.
  9. ^ Клыш, А. С. Распространение насаждений вяза Беларуси. // Труды Белорусского государственного технологического университета. Сер. 1, Лесное хозяйство : Вып. 16. — Минск: Беларускі дзяржаўны тэхналягічны ўнівэрсытэт, 2008. — С. 196, 197. — ISSN 2519-402X.
  10. ^ A workinglist of all plants species
  11. ^ Ulmus minor Mill. A workinglist of all plants species.
  12. ^ Ulmus glabra Hudus. A workinglist of all plants species.
  13. ^ Ulmus pumila L. A workinglist of all plants species.
  14. ^ Ulmus alata Michx. A workinglist of all plants species.
  15. ^ Ulmus americana L. A workinglist of all plants species.
  16. ^ Ulmus bergmanniana C.K. Schneid. A workinglist of all plants species.
  17. ^ Ulmus bergmanniana var. lasiophylla C.K. Schneid. A workinglist of all plants species.
  18. ^ Ulmus canescens Melville. A workinglist of all plants species.
  19. ^ Ulmus castaneifolia Hemsl. A workinglist of all plants species.
  20. ^ Ulmus changii W.C. Cheng. A workinglist of all plants species.
  21. ^ Ulmus changii var. kunmingensis (W.C. Cheng) W.C. Cheng & L.K. Fu A workinglist of all plants species.
  22. ^ Ulmus chenmoui W.C. Cheng. A workinglist of all plants species.
  23. ^ Ulmus crassifolia Nutt. A workinglist of all plants species.
  24. ^ Ulmus davidiana Planch. A workinglist of all plants species.
  25. ^ Ulmus davidiana var. japonica (Rehder) Naka A workinglist of all plants species.
  26. ^ Ulmus densa Litv. A workinglist of all plants species
  27. ^ Ulmus divaricata C.H. Mull. A workinglist of all plants species
  28. ^ Ulmus elliptica K. Koch. A workinglist of all plants species.
  29. ^ Ulmus elongata L.K. Fu & C.S. Ding. A workinglist of all plants species.
  30. ^ Ulmus elongata L.K. Fu & C.S. Ding. A workinglist of all plants species.
  31. ^ Ulmus glabra Huds. A workinglist of all plants species.
  32. ^ Ulmus glaucescens Franch. A workinglist of all plants species.
  33. ^ Ulmus harbinensis S. Q. Nie & G. Q. Huang A workinglist of all plants species.
  34. ^ Ulmus × hollandica Mill. A workinglist of all plants species.
  35. ^ Ulmus ismaelis Todzia & Panero A workinglist of all plants species.
  36. ^ Ulmus laciniata (Trautv.) Mayr. A workinglist of all plants species.
  37. ^ Ulmus laevis Pall. A workinglist of all plants species.
  38. ^ Ulmus lamellosa C. Wang & S.L. Chang A workinglist of all plants species.
  39. ^ Ulmus lanceifolia Roxb. ex Wall A workinglist of all plants species.
  40. ^ Ulmus macrocarpa Hance. A workinglist of all plants species.
  41. ^ Ulmus mexicana (Liebm.) Planch. A workinglist of all plants species.
  42. ^ Ulmus mianzhuensis T.P. Yi & Lin Yang A workinglist of all plants species.
  43. ^ Ulmus microcarpa L.K. Fu A workinglist of all plants species.
  44. ^ Ulmus minor Mill. A workinglist of all plants species.
  45. ^ Ulmus multinervosa C.H. Mull. A workinglist of all plants species.
  46. ^ Ulmus parvifolia Jacq. A workinglist of all plants species.
  47. ^ Ulmus prunifolia W.C. Cheng & L.K. Fu A workinglist of all plants species.
  48. ^ Ulmus pseudopropinqua Wang & Li A workinglist of all plants species.
  49. ^ Ulmus pumila L. A workinglist of all plants species.
  50. ^ Ulmus rubra Muhl. A workinglist of all plants species.
  51. ^ Ulmus serotina Sarg. A workinglist of all plants species.
  52. ^ Ulmus szechuanica W. P. Fang A workinglist of all plants species.
  53. ^ Ulmus thomasii Sarg. A workinglist of all plants species.
  54. ^ Ulmus uyematsui Hayata A workinglist of all plants species.
  55. ^ Ulmus villosa Brandis ex Gamble A workinglist of all plants species.
  56. ^ Ulmus wallichiana Planch. A workinglist of all plants species.

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Вязсховішча мультымэдыйных матэрыялаў