Адкрыць галоўнае мэню

У гістарыяграфіі паўстаньню 1863—1864 рокаў і асобе ягонага кіраўніка на літоўскіх (беларускіх) землях Вінцэнту-Канстанціну (Кастусю) Каліноўскаму прысьвечаная шматлікая і ў той жа час даволі супярэчлівая літаратура, прадстаўленая пераважна польскімі і расейскімі аўтарамі. Важнай крыніцай па гэтай праблеме зьяўляюцца працы ўдзельнікаў і сучасьнікаў паўстаньня, апублікаваныя ў апошняй трэці ХІХ — пачатку ХХ стагодзьдзяў. У беларускай гістарыяграфіі дадзеная праблема ў розныя часы грунтоўна разглядалася У. Ігнатоўскім, А. Сьмірновым, М. Бічам, Г. Кісялёвым, А. Смаленчуком і іншымі дасьледнікамі.

За часамі палітыкі беларусізацыі (1920-я)Рэдагаваць

Станаўленьне беларускай гістарыяграфіі адносна паўстаньня К. Каліноўскага адбылося ў 1920-я. У папулярнай літаратуры таго часу (у прыватнасьці, у Вацлава Ластоўскага[1]) Каліноўскі характарызуецца як нацыянальны герой, першы беларускі рэвалюцыянэр і кіраўнік сялянскага антыабшарніцкага паўстаньня.

Першы сур’ёзны навуковы аналіз падзеяў паўстаньня і поглядаў К. Каліноўскага быў зроблены ў артыкулах і манаграфіі Ўсевалада Ігнатоўскага. Ён ахарактарызаваў паўстаньне як буржуазна-дэмакратычнае, а Каліноўскага — як беларускага рэвалюцыянэр-дэмакрата, ідэоляга левых «чырвоных», які па вызначаных пытаньнях быў змушаны ісьці на кампраміс з правым крылом «белых». У той жа час савецкі гісторык Самуіл Агурскі ў сваёй кнізе «Нарысы па гісторыі рэвалюцыйнага руху на Беларусі (1863—1917)» заяўляў, што паўстаньне 1863 року было арганізаванае польскімі абшарнікамі і каталіцкім духавенствам і праходзіла пад польскімі шавіністычнымі лёзунгамі, аўтар назваў Каліноўскага «мітычным героем» і «польскім шавіністам», што фактычна зьяўлялася паўтарэньнем тэзаў расейскіх манархістаў.[2]

За часамі Сталінскіх рэпрэсіяў (1930-я — 1940-я)Рэдагаваць

Пасьля згортваньня палітыкі беларусізацыі К. Каліноўскі ў афіцыйнай гістарыяграфіі БССР ацэньваўся як рэакцыйны дзеяч[2], ранейшае ўзьвялічваньне асобы беларускага рэвалюцыянэра было ацэненае як «нацыяналістычная фальсыфікацыя беларускай гісторыі».[1]

У той жа час Каліноўскага пазытыўна ацэньвалі прадстаўнікі ўсіх заходнебеларускіх палітычных плыняў. Некалькі працаў прысьвяціў К. Каліноўскаму адзін зь лідэраў беларускай хрысьціянскай дэмакратыі ксёндз Адам Станкевіч. Увогуле, беларускія хрысьціянскія дэмакраты ў 1933 годзе ўрачыста адзначылі юбілейныя даты, зьвязаныя з жыцьцём Каліноўскага.[1]

Ва Ўсходняй Беларусі пра Кастуся ўспомнілі ўжо ў часы нямецка-савецкай вайны. Кастусь Каліноўскі, дзякуючы вершу Петруся Броўкі 1943 року, робіцца зборным вобразам беларускага партызана-антыфашыста, народнага мсьціўцы.

Асобная старонка ў вяртаньні імя Каліноўскага — дзейнасьць партызанскай брыгады, названай у гонар беларускага рэвалюцыянэра. Брыгада імя Кастуся Каліноўскага пад кіраўніцтвам ленінградзкага інжынэра камбрыга Вайцяхоўскага была адным з найактыўнейшых партызанскіх злучэньняў на Гарадзеншчыне і Беласточчыне ў другой палове 1943-га — 1944.

Пасьляваенная гістарыяграфія і сучаснасьцьРэдагаваць

У пасьляваенны пэрыяд значны ўнёсак у распрацоўку гісторыі паўстаньня і навуковай біяграфіі К. Каліноўскага зрабілі беларускія гісторыкі Ўладзімер Перцаў, Анатоль Сьмірноў, Іван Лушчыцкі, Генадзь Кісялёў, Сусана Самбук. Былі зробленыя высновы пра варожасьць К. Каліноўскага польскаму шляхоцкаму нацыянальна-вызваленчаму руху і непрызнаньні рэвалюцыянэрам кіроўнай ролі Варшаўскага камітэту і ягонай праграмы. Каліноўскі быў ахарактарызаваны як стваральнік вольнага беларускага друку і найвыбітнейшы прадстаўнік перадавой грамадзкай думкі Беларусі XIX стагодзьдзя. Разам з тым адпрэчвалася прызнаная ў першыя пасьляваенныя рокі наяўнасьць у праграме К. Каліноўскага лёзунгаў за дзяржаўную самастойнасьць Літвы (Беларусі), сьцьвярджалася, што Каліноўскаму яго прыпісалі «ідэолягі самадзяржаўя і польскія нацыяналісты».

З увядзеньнем у навуковы ўжытак шматтомнага збору дакумэнтаў і матэрыялаў, прысьвечаных паўстаньню, адбылося істотнае ўдакладненьне зробленых раней высноваў. Так, гісторык А. Сьмірноў прызнаў і станоўча ацаніў пастаноўку К. Каліноўскім пытаньня пра ўтварэньне самастойнай Літоўскай рэспублікі. Аднак у 2-м томе «Гісторыі Беларускай ССР» (Менск, 1972) пазыцыі беларускіх рэвалюцыйных дэмакратаў па нацыянальным пытаньні напярэдадні і падчас паўстаньня не былі згаданыя. Раўналежна з гэтымі працэсамі, у публікацыях 1960-х сфармавалася іншае меркаваньне. Так, М. Міско заявіў, што К. Каліноўскі разглядаў Беларусь як частку Польшчы і цалкам падзяляў праграму польскага паўстанцкага ўрада, якая прадугледжвала ўключэньне літоўскіх (беларускіх) земляў у склад Польскай дзяржавы і захаваньне абшарніцкага землеўладаньня. Пры гэтым М. Міско цалкам праігнараваў вядомыя факты, якія сьведчаць пра востры канфлікт Каліноўскага і Віленскага паўстанцкага цэнтру ў цэлым з варшаўскім Цэнтральным нацыянальным камітэтам[2].

Канфлікт К. Каліноўскага з Варшаўскім камітэтамРэдагаваць

На цяперашнім гістарычным этапе агульнавызнаным зьяўляецца той факт, што дадзены канфлікт зьявіўся сьледзтвам неадпаведнасьці поглядаў К. Каліноўскага і праграмы Варшаўскага цэнтральнага камітэту. У адрозьненьне ад праграмы Варшаўскага камітэту, Каліноўскі выступаў за самастойнасьць літоўскіх (беларускіх) земляў і рэвалюцыйна-дэмакратычныя шляхі вырашэньня аграрнага пытаньня[2][3][4][5]. Заснаваны на гістарычных дакумэнтах доказ такога тлумачэньня канфлікту прывёў доктар гістарычных навук, прафэсар Міхась Біч. Гісторык указвае на тое, што ў кнізе падначаленага Мураўёву-Вешальніку расейскага генэрал-маёра В. Ратча, які мог карыстацца ўсімі дакумэнтамі сьледзтва, адзначана наступнае:

Каліноўскі «настойліва праводзіў ідэю самастойнасьці Літвы», яго партыя «вырашыла канчаткова пазбавіцца ад варшаўскай апёкі». «Каліноўскі, — пісаў Ратч, — прымаў на сябе дыктатуру. Варшаўскі ўрад павінны быў <…> атрымаць паведамленьне, што Літва — самастойная дзяржава». Паводле Ратча, посьпех паўстаньня Каліноўскі ў вырашальнай ступені зьвязваў з актыўным удзелам у ім сялянскіх масаў, са стварэньнем сялянскай арганізацыі і ў сувязі з гэтым выступаў за перадачу ўсёй зямлі сялянству. На шляхту ён не спадзяваўся і выказваўся за ліквідацыю «гэтай гнілой і разбэшчанай касты»

Далей М. Біч пасьлядоўна прыводзіць аналягічныя меркаваньні пра К. Каліноўскага сакратара Варшаўскага ўраду Юзэфа Яноўскага і лідэра літоўскіх (беларускіх) «белых» Якуба Гейштара:

Каліноўскі «не жадаў мець ніякага адношаньня да шляхты, а абапіраўся толькі на народ. Сувязь Літвы з Польшчай разумеў толькі як фэдэратыўную — з поўнай незалежнасьцю Літвы. Не вызнаваў спаўна ўладу Цэнтральнага камітэту, не жадаў прымаць адтуль ніякіх загадаў або даручэньняў. Гэтая пазыцыя Каліноўскага, якую ня ўсё ў Камітэце (ЛПК — М. Біч) цалкам падзялялі, была падставай для непаразуменьняў»

«Гэта была натура запальчывая, але справядлівая, без аніякага ценю крывадушнасьці. Адданы душою і сэрцам народу, аднак прыхільнік крайніх рэвалюцыйных тэорыяў, які не спыняўся нават перад разьвязваньнем грамадзянскай вайны і думаў, да таго ж пра самастойнасьць Літвы. Быў непараўнальным, узорным кансьпіратарам, душою Камітэту… Пры першым знаёмстве давёў мне, што ўдзел шляхты і абшарнікаў у паўстаньні ня толькі не патрэбны, але і шкодны. Народ сам заваюе сабе волю і запатрабуе ўласнасьць у абшарнікаў»

М. Біч указвае на тое, што крайняе абвастрэньне адносінаў паміж ЛПК і ЦНК у канцы 1862 року засьведчыў чалец ЦНК Оскар Авэйдэ ў сваіх паказаньнях сьледчай камісіі ў студзені 1865. У прыватнасьці, ён спаслаўся на факты выдаленьня са складу ЛПК варшаўскага камісара Нестара Дзюлерана, а затым і яго пераемніка, адзначыў цьвёрдасьць і рашучасьць, зь якой ЛПК патрабаваў раўнапраўя ўва ўзаемаадносінах з Варшавай і перадачы ў падначаленьне Вільні Беластоцкага ваяводзтва. Менавіта Авэйдэ па даручэньні ЦНК вёў перамовы пра статус з упаўнаважанымі ЛПК Эдмундам Вярыгам, а затым — з Баляславам Длускім. Першы зь іх пайшоў на прынцыповыя саступкі і пагадзіўся са статутам, паводле якой Вільні трапляла ў поўнае падначаленьне Варшаве. Толькі па пытаньні пра тэрмін паўстаньня згода літоўскага прадстаўніка ў ЦНК была абавязковай. У іншым выпадку Літва не была абавязана прыняць прызначаны ў Варшаве тэрмін. ЛПК адхіліў гэтую дамову і паслаў для перамоў у Варшаву Б. Длускага. «Па нейкай сьляпой цьвёрдасьці і яго і камітэту віленскага ў гэтых неабгрунтаваных, на наш погляд, патрабаваньнях, — адзначаў Авэйдэ, — я, нягледзячы на ўсе мае высілкі, на ўсе магчымыя саступкі з боку Цэнтральнага камітэту, не пасьпеў прыйсьці да дамовы з Длускім на працягу цэлых двух або трох тыдняў. Гэтая акалічнасьць была сапраўднай вялікай шкодай для рэвалюцыі, таму што да самога моманту паўстаньня [дамовы] паміж Вільняй і Варшавай не адбылося»[2].

Падобныя меркаваньні пра прычыны канфлікту шырока распаўсюджаныя ў польскай і летувіскай гістарыяграфіі. У прыватнасьці, іх прытрымліваліся В. Пшыбароўскі, А. Янулайціс, В. Кардовіч, К. Канкалеўскі, З. Кеневіч, рэдакцыя Польскага біяграфічнага слоўніка і іншыя гісторыкі.[6] Аднак гісторык А. Гронскі, ігнаруе даведзеныя факты і прапануе сваё тлумачэньне канфлікту — падзел грашовых сфэраў уплыву і асабовыя амбіцыі К. Каліноўскага.[7] Як бачна з папярэдніх довадаў, гэтае меркаваньне зьяўляецца выключна каньюктурным і ня мае нічога агульнага з гістарычнай праўдай.

Беларускі характар паўстаньняРэдагаваць

У польскай, расейскай (у тым ліку савецкай) гістарыяграфіі паўстаньне 1863—1864 рокаў у Літве (Беларусі), Польшчы і Жамойці традыцыйна вызначаецца як польскае. Тым самым ігнаруюцца істотныя яго асаблівасьці ў літоўскім (беларускім) рэгіёне і ў першую чаргу факт, што напярэдадні і падчас паўстаньняў упершыню досыць выразна выявілася плынь беларускага нацыянальна-вызваленчага руху на чале з К. Каліноўскім.[2] Зыходзячы з гэтага ў шэрагу публікацыяў беларускіх гісторыкаў яно ў дачыненьні да тэрыторыі Літвы (Беларусі) не завецца польскім.[2]. Гэты пастулат, аднак адмаўляецца некаторымі расейскімі публіцыстамі, якія спасылаюцца на насьцярожанасьць беларускіх сялянаў па адношаньні да паўстанцаў.[8][9]

У сваю чаргу гісторык М. Біч указвае на тое, што недавер беларускіх сялянаў быў выкліканы фактам падтрымкі паўстаньня мясцовымі польскімі абшарнікамі, абмежаванасьцю праграмы яго кіраўнікоў і лёзунгам узнаўленьня польскай дзяржавы. Акрамя гэтага, М. Біч робіць выснову, што на падтрымку паўстаньня сярод сялянства паўплывалі хлусьлівыя чуткі, якія распаўсюджвала царская ўлада і Расейская Праваслаўная Царква Маскоўскага Патрыярхату — «быццам бы польскія абшарнікі паўсталі супраць расейскага цара за тое, што ён вызваліў сялянаў з прыгону і імкнуцца аднавіць прыгонны лад»[2]. На антыбеларускую пазыцыю РПЦ таксама ўказвае і гісторык Анатоль Грыцкевіч: «Праваслаўным сялянам сталі настойліва даводзіць, што яны „праўдзівыя расейцы і павінны дапамагчы разграміць гэты польскі мяцеж“. Раздалі стрэльбы — і беларусы прыняліся страляць беларусаў».[10] Істотна паўплывалі на сялянаў і тыя зьмены ў рэалізацыі рэформы 19 лютага, на якія ўлада пайшла ў сувязі з паўстаньнем.[2]

Спробы «разьвянчаньня міту»Рэдагаваць

Апошнім часам некаторыя беларускія гісторыкі (А. Гронскі[7] і Я. Трашчанок[11]) разам з прарасейскімі шавінісцкімі публіцыстамі[8] спрабуюць рэанімаваць старыя тэарэтычныя палажэньні савецкага гісторыка Самуіла Агурскага пра польскі характар паўстаньня 1864 року і разьвянчаць «міт» пра К. Каліноўскага.[1] Падобныя публікацыі, скіраваныя на ачарненьне постаці знакамітага беларускага рэвалюцыянэра і, увогуле, беларускага нацыянал-вызваленчага руху, відавочна, зьяўляюцца праявай палітыкі асобных людзей, што ўзначальваюць Беларусь на сучасным гістарычным этапе.[12] «Навуковая» і грамадзкая матывацыя гэткіх памкненьняў тлумачыца шырокім выкарыстаньнем імя К. Каліноўскага ў шэрагах беларускай дэмакратычнай апазыцыі.[1]

Апошняй і найбольш вядомай публікацыяй падобнага кшталту зьяўляецца артыкул А. Гронскага «Кастусь Калиновский: конструирование героя». Артыкул надрукаваны ў дзяржаўным грамадзка-палітычным часопісе «Беларуская думка», які зь нядаўняга часу ўзначальвае Вадзім Гігін, заўзяты прыхільнік Мураўёва-Вешальніка[13].

  • У публікацыі сустракаюцца тыя ж супярэчнасьці, што былі ўласьцівыя папярэднікам А. Гронскага.
    • Напрыклад, у адным месцы Гронскі піша пра Каліноўскага як пра «рэвалюцыянэра-фанатыка», які хацеў бачыць Літву краінай сялянаў, што спавядаюць утапічны сацыялізм, а ў іншым падкрэсьлівае, што выразна сялянскія, антыпрыгонныя матывы Каліноўскі выкарыстоўваў выключна ў дэмагагічных мэтах.[1]
  • Таксама аўтар спрабуе давесьці «польскасьць» беларускага рэвалюцыянэра, пры гэтым ягоныя высновы грунтуюцца ня столькі на фактах, колькі факты падбіраюцца для загадзя падрыхтаваных высноваў.[1]
    • Гронскі надае значную ўвагу «Лісту Яські-гаспадара з-пад Вільні да мужыкоў зямлі польскай», прыпісваючы яго аўтарства К. Каліноўскаму[14]. У той жа час большасьць сучасных беларускіх дасьледнікаў прытрымліваецца меркаваньня, што дадзены ліст не належыў беларускаму рэвалюцыянэру.[2][5][15][16] Гэтая выснова грунтуецца на тым факце, што на лісьце стаіць штамп варшаўскага выдавецтва[6][16], — такім чынам «белыя», ведаючы пра папулярнасьць подпісу «Яська-гаспадар з-пад Вільні», выкарысталі яго ўва ўласных мэтах.[6]
    • Апроч таго, аўтар цалкам ігнаруе існаваньне пазбаўленых усялякай палітычнай каньюктуры «Пісьмаў з-пад шыбеніцы», напісаных Каліноўскім у расейскай вязьніцы, напярэдадні казьні. У іх беларускіх рэвалюцыянэр у поўнай меры раскрывае свае погляды, прасякнутыя ідэяй свабоды і незалежнасьці беларускага народу.[2][6] Зь пісем вынікала, што К. Каліноўскі не вызнаваў маскоўскі або польскі ўрады сваімі для беларусаў. Ён заклікаў беларускі народ ваяваць «за свайго Бога, за сваё права, … за сваю Бацькаўшчыну»[17].
    • І нарэшце, даводзячы «польскасьць» Каліноўскага А. Гронскі замоўчвае ацэнкі беларускага рэвалюцыянэра самімі расейскімі карнікамі, у прыватнасьці — генэрал-маёрам В. Ратчам:

      Константин Калиновский с настроением герценовской школы во главе честолюбивейших личностей из красных литвинов настойчиво проводил идею о самостоятельности Литвы.[18]

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ а б в г д е ё Андрэй Вашкевіч. Як Гронскі расправіўся над Каліноўскім // ARCHE Пачатак : часопіс. — 2008. — № 7-8 (70-71). — С. 51-72. — ISSN 1392-9682.
  2. ^ а б в г д е ё ж з і к Міхась Біч. Паўстаньне 1863-1864 гг. Кастусь Каліноўскі // Гістарычны альманах : часопіс. — 2002. — Т. 6. — С. 23-38.
  3. ^ Віктар Белазаровіч. Погляды К.Каліноўскага і беларускіх народнікаў на мінулае беларускага народа // Гістарыяграфія гісторыі Беларусі / рэд. Іван Крэнь, Аляксандар Нечухрын. — Горадня: Гарадзенскі дзяржаўны ўнівэрсытэт, 2006. — С. 172-174. — 345 с. — 177 ас. — ISBN 985-417-858-7
  4. ^ История Белоруссии: вопросы и ответы", — Мн.: «Беларусь», 1993. С. 55—58
  5. ^ а б Каліноўскі Кастусь // Мысьліцелі і асьветнікі Беларусі / гал.рэд. Барыс Сачанка, склад. Генадзь Маслыка. — Менск: Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі, 1995. — С. 428-431. — 672 с. — 6000 ас. — ISBN 985-11-0016-1
  6. ^ а б в г Алесь Смалянчук. Кастусь Каліноўскі ў польскай гістарычнай традыцыі // Спадчына : часопіс. — 1998. — № 2. — С. 84-105. — ISSN 0236-1019.
  7. ^ а б Гронский А. Д. Кастусь Калиновский: конструирование героя // Беларуская думка. № 2. 2008. С. 82—87.
  8. ^ а б Уткевич В. А. Мы, белорусы — русские люди
  9. ^ Шиптенко С. А. Идея автокефальности и униатства: вчера и сегодня
  10. ^ Інтэрвью з доктарам гістарычных навук, прафэсарам А. Грыцкевічам
  11. ^ Трещенок Я. И. История Беларуси. Досоветский период. Часть I. Учебное пособие. Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2003
  12. ^ Інтэрвью з кандыдатам гістарычных навук Валянцінам Голубевым
  13. ^ Радыё «Рацыя». Кумір галоўнага менскага БРСМаўца — Мураўёў‑вешальнік // Газэта «Наша ніва», 5 верасьня 2007 г. Праверана 21 ліпеня 2015 г.
  14. ^ Гронский, А. Портрет Калиновского на фоне эпохи (рас.) // 7 дней. — 2008. — № 11. — С. 28.
  15. ^ Кастусь Каліноўскі. За нашую вольнасьць / склад. Генадзь Кісялёў, рэд. Язэп Янушкевіч. — Менск: Беларускі кнігазбор, 1999. — С. 242. — 459 с. — (Гісторыка-літаратурныя помнікі). — 5500 ас. — ISBN 985-6318-41-6
  16. ^ а б С. М. Токть Динамика этнической самоидентификации населения Беларуси в ХІХ — начале ХХ вв.
  17. ^ Сяргей Паноў. Матэрыялы па гісторыі Беларусі / рэд. Мікола Сташкевіч, Георгі Галенчанка. — 4-ае выд., перапрац. — Менск: Аверсэв, 2003. — С. 168. — 383 с. — ISBN 985-478-094-5
  18. ^ Ратч В. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной России. Вильна, 1867. // Каліноўскі К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / Уклад., прадм., паслясл., і камент. Г. Кісялёва. — Мн., 1999. С. 151.

ЛітаратураРэдагаваць

  • М. Біч. Паўстанне 1863—1864 гг. Кастусь Каліноўскі. // Гістарычны Альманах, том 6 / 2002
  • Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. Менск: Беларуская Энцыклапедыя, 1995. ISBN 985-11-0016-1
  • Белазаровіч, В. А. Гістарыяграфія гісторыі Беларусі : дапаможнік / В. А. Белазаровіч; пад агульн. рэд. І. П. Крэня, А. М. Нечухрына. — Гродна: ГРДУ, 2006. — 346 c. ISBN 985-417-858-7
  • Каліноўскі К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / Уклад., прадм., паслясл., і камент. Г. Кісялёва. — Мн., 1999. — 459 с ISBN 985-6318-41-6
  • А. Смалянчук. Кастусь Каліноўскі ў польскай гістарычнай традыцыі // Спадчына №2, — 1998 г. С. 84—105.
  • Гронский А. Д. Кастусь Калиновский: конструирование героя // Беларуская думка. № 2. 2008. С. 82—87.
  • Паноў С. В. Матэрыялы па гісторыі Беларусі; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — Мн.: «Аверсэв», 2003. — 383 с ISBN 985-478-094-5