Яшуны

вёска ў Салечніцкім раёне Віленскага павету Летувы

Яшуны (лет. Jašiūnai) — вёска ў Летуве, на рацэ Мерачанцы. Цэнтар староства Салечніцкага раёну Віленскага павету. Насельніцтва на 2001 год — 1879 чалавек. Знаходзяцца за 17 на паўночны захад ад Салечнікаў, за 18 км ад Вільні; чыгуначная станцыя на лініі Вільня — Ліда.

Яшуны
лет. Jašiūnai
Сядзіба Балінскіх
Сядзіба Балінскіх
Coat of arms of Jašiūnai.svg
Герб Яшунаў


Краіна: Летува
Павет: Віленскі
Раён: Салечніцкі
Насельніцтва: 1879 чал. (2001)
Часавы пас: UTC+2
летні час: UTC+3
Геаграфічныя каардынаты: 54°26′20″ пн. ш. 25°18′40″ у. д. / 54.43889° пн. ш. 25.31111° у. д. / 54.43889; 25.31111Каардынаты: 54°26′20″ пн. ш. 25°18′40″ у. д. / 54.43889° пн. ш. 25.31111° у. д. / 54.43889; 25.31111
Яшуны на мапе Летувы
Яшуны
Яшуны
Яшуны
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Яшуны — даўняе мястэчка на мяжы гістарычных Віленшчыны і Троччыны, на беларускай этнічнай тэрыторыі. Да нашага часу тут захаваўся палацава-паркавы комплекс Балінскіх, помнік архітэктуры і садова-паркавага мастацтва XIX ст.

ГісторыяРэдагаваць

 
Плян мястэчка, 1928—1930 гг.

Вялікае Княства ЛітоўскаеРэдагаваць

Першы пісьмовы ўпамін пра Яшуны як уладаньне вялікі князёў датуецца 1402 годам. У гэты час яны ўваходзілі ў склад Троцкага павету Троцкага ваяводзтва[1] (або Віленскага павету Віленскага ваяводзтва[2]) і знаходзілася на ўскраіне Рудніцкай пушчы. У пачатку XVI стагодзьдзя тут збудавалі першы касьцёл (існавала да 1-й паловы XVII стагодзьдзя).

На мяжы XVI і XVII стагодзьдзяў Яшуны перайшлі ў валоданьне Радзівілаў. За часамі Рэфармацыі тут пачаў дзейнічаць кальвінскі збор. У XVIII стагодзьдзі збор разабралі, а на ягоным месцы збудавалі драўляную каталіцкую капліцу (існавала да пачатку XIX стагодзьдзя).

Пад уладай Расейскай імпэрыіРэдагаваць

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795 год) Яшуны апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Віленскім павеце. У 1811 годзе маёнтак набыў Ігнаці Балінскі, па сьмерці якога ў 1819 годозе Янушы перайшлі да ягонага сына Міхала. У 1824—1828 гадох тут збудавалі новы палац, утварылі парк. У 1820—1830-х гадох сядзіба Балінскіх была значным культурным асяродкам на Віленшчыне. У маёнтку спыняліся Тамаш Зан, Юльюш Славацкі, Антоні Эдвард Адынец, Юзэф Мяноўскі, Андрэй Бэнэдыкт Клангевіч і інш. Па сьмерці Міхала Балінскага ў 1864 годзе Яшуны перайшлі да ягонага сына Канстантына.

У XIX стагодзьдзі ў Яшунах працавала цагельня, з 1886 году існавала папяровая вытворчасьць.

Найноўшы часРэдагаваць

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Яшуны абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яны ўвайшлі ў склад Беларускай ССР[3]. 8 кастрыніка 1920 пад Яшунамі, пры пераправе церазь Мерачанку, адбылася дзьвюхгадзінная бойка паміж Беларуска-Літоўскай дывізіяй Люцыяна Жалігоўскага і летувіскім аддзелам. Ліцьвіны страцілі некалькі чалавек забітымі і параненымі. Таго ж году Яшуны апынуліся ў складзе Сярэдняй Літвы, у 1922 годзе — у складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Віленскім павеце Віленскага ваяводзтва. У 1929 годзе завяршылася будаваньне Касьцёла Сьвятога Яна Хрысьціцеля.

З пачаткам Другой сусьветнай вайны ў верасьні 1939 году ўлады СССР перадалі Яшуны Летуве. У 1941—1944 гадох мястэчка знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. У 1941 нацысты зьнішчылі 575 чалак, галоўным чынам жыдоў.

У 1950—1995 гадох Яшуны былі цэнтрам раёну. У 2001 годзе афіцыйна зацьвердзілі герб вёскі.

НасельніцтваРэдагаваць

  • XIX стагодзьдзе: ~1882 год — 344 чал.[4]; 1885 год — 142 чал.[5]
  • XX стагодзьдзе: 1959 год — 537 чал.; 1970 год — 367 чал.; 1977 год — 540 чал.; 1979 год — 725 чал.; 1985 год — 642 чал.; 1986 год — 543 чал.; 1989 год — 506 чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2001 год — 879 чал.

Турыстычная інфармацыяРэдагаваць

 
Касьцёл

СлавутасьціРэдагаваць

  • Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля (1929)
  • Могілкі Балінскіх (1830)
  • Сядзібна-паркавы комплекс Балінскіх (1824)

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ Вялікі гістарычны атлас Беларусі. У 4 т. Т. 2. — Мінск, 2013. С. 88.
  2. ^ Насевіч В. Віленскі павет // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 433.
  3. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  4. ^ Wejssenhof J. Jaszuny // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom III: Haag — Kępy. — Warszawa, 1882. S. 509.
  5. ^ Географическо-статистический словарь Российской империи. T. 5: Таарджалъ — Яя. — СПб, 1885. С. 1000.

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Яшунысховішча мультымэдыйных матэрыялаў