Ельск

горад у Беларусі

Ельск — места ў Беларусі, на рацэ Млынку. Адміністрацыйны цэнтар Ельскага раёну Гомельскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 9046 чалавек[1]. Знаходзіцца за 177 км на паўднёвы захад ад Гомелю. Чыгуначная станцыя на лініі Каленкавічы — Оўруч. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Мазыром, Нароўляй, Оўручам.

Ельск
трансьліт. Jeĺsk
Царква Сьвятой Тройцы
Царква Сьвятой Тройцы
Coat of Arms of Jelsk, Belarus.png Flag of Jelsk.png
Герб Ельску Сьцяг Ельску
Першыя згадкі: XVI стагодзьдзе
Горад з: 1971
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Гомельская
Раён: Ельскі
Плошча: 11,07 км²
Насельніцтва (2018)
колькасьць: 9046 чал.[1]
шчыльнасьць: 817,16 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2354
Паштовыя індэксы: 247831 (247872, 247873)
Нумарны знак: 3
Геаграфічныя каардынаты: 51°49′ пн. ш. 29°9′ у. д. / 51.817° пн. ш. 29.15° у. д. / 51.817; 29.15Каардынаты: 51°49′ пн. ш. 29°9′ у. д. / 51.817° пн. ш. 29.15° у. д. / 51.817; 29.15
Ельск на мапе Беларусі ±
Ельск
Ельск
Ельск
Ельск
Ельск
Ельск
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Ельск, або Каралін, — даўняе мястэчка гістарычнай Мазыршчыны (частка Меншчыны), на ўсходзе Палесься. Да нашага часу тут захавалася царква Сьвятой Тройцы, помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры XIX ст.

НазваРэдагаваць

Паводле пашыранага меркаваньня, у аснове тапоніму «Ельск» найменьне дрэва — елка[2]. Аднак гэтую вэрсію крытыкуюць з тае прычыны, што елка здаўна ўтварала лясы толькі паблізу паўночных ускраінаў Палесься, і ў наш час места атачае хваёвы лес. Апроч таго, суфікс -ск, як правіла, не фармаваў геаграфічныя найменьні ад пазначэньняў розных расьлінаў, дрэваў. Звычайна назвы населеных пунктаў на -ск утвараліся ад найменьняў водных аб’ектаў — рэк, азёраў, на берагах якіх узьнікалі адпаведныя паселішчы. Таму больш абгрунтаваным выглядае, што тапонім «Ельск» пайшоў ад назвы зьніклай да нашага часу рэчкі. Тым часам гідронім, імаверна, меў фінска-вугорскае паходжаньне[3].

Паводле А. Ельскага, у даўнія часы Ельск быў цэнтрам тэрыторыі, падуладнай «вараскім» князям. Нашчадкі гэтых валадароў — выхадцаў зь зямлі прыбалтыйска-палабскіх ці паморскіх славянаў называліся «князямі Ельскімі»[4]. Ад назвы мястэчка ўтварылася прозьвішча шляхецкага роду Ельскіх (іхны родавы герб «Пелеш» — у аснове сучаснага гербу Ельску). Тапонім «Каралін» узьнік у канцы XVIII стагодзьдзя і паходзіць, відаць, ад імя ўладальніка паселішча — Караля. Тым часам паводле народнага паданьня, у аднаго з Аскеркаў нарадзілася дачка Караліна, у гонар якой нібыта і пераназвалі населены пункт.

5 лютага 1931 году мястэчка Каралін афіцыйна перайменавалі ў Ельск. Існуюць зьвесткі, што раней, яшчэ па перайменьні паселішча расейскімі ўладамі ў Мікалаеў у 1915 годзе, местачкоўцы зьвярталіся з просьбай вярнуць яму назву Ельск[3].

ГісторыяРэдагаваць

Вялікае Княства ЛітоўскаеРэдагаваць

Упершыню Ельск упамінаецца ў XVI стагодзьдзі як вёска ў складзе Мазырскага павету, уладаньне францускіх эмігрантаў Спадаў[5]. У канцы XVII стагодзьдзя паселішча перайшло да Аскеркаў.

У канцы XVIII стагодзьдзя назву Ельску зьмянілі на Каралін. Пад 1784 годам гэтае мястэчка ўпамінаецца ў зьвязку з увядзеньнем грашовага збору для праезду празь яго[5]. У 1775 годзе на сродкі Казімера Аскеркі ў Караліне збудавалі драўляную царкву Сьвятой Тройцы, будынак якой складаўся з сыстэмы зрубаў (пастаўленых на крыжы) і шатровай званіцы над уваходам; апроч таго, у мястэчку дзейнічалі касьцёл і юдэйскі малітоўны дом.

Пад уладай Расейскай імпэрыіРэдагаваць

 
Вуліца мястэчка, да 1918 г.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 год) Каралін апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Міхалкаўскай воласьці Мазырскага павету. На 1795 год тут было 24 двары. У 1842 годзе ўладальнікі маёнтку Горваты збудавалі новы будынак царквы, у ёй захоўваўся абраз Божай Маці. Празь мястэчка праходзіў тракт з Рагачова ў Валынь, дзейнічала паштовая станцыя (8 экіпажаў).

На 1886 год у Караліне або Ельску (значыцца пад абедзьвюма назвамі) было 44 двары, працавалі вінны завод, тры крамы, школа; дзейнічала царква. У 1873 годзе адкрылася чыгуначная станцыя на лініі Жлобін — Оўруч. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у мястэчку было 45 двароў, царква, капліца, юдэйскі малітоўны дом, народная вучэльня, паштовая станцыя, 9 крамаў, карчма. На 1908 год — 167 двароў. У 1915 годзе расейскія ўлады перайменавалі паселішча ў Мікалаеў, але назва не прыжылася. У Першую сусьветную вайну ў лютым — сьнежні 1918 году мястэчка займалі нямецкія войскі. У гэты час местачкоўцы зьвярнуліся з просьбай вярнуць паселішчу назву Ельск.

Найноўшы часРэдагаваць

25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Каралін абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР. На 1921 год тут было 400 двароў, станцыя, цагельня, кравецкая, шавецка-футравая і дрэваапрацоўчая майстэрні, лесапільня, паравы млын з крупарушкай. У 1924 годзе Каралін стаў цэнтрам раёну. 5 лютага 1931 году назву мястэчка зьмянілі на Ельск. 27 верасьня 1938 году паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу.

У Другую сусьветную вайну з 23 жніўня 1941 да 11 студзеня 1944 году Ельск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1953 годзе каля мястэчка атрымалі першы прыток нафты ў колькасьці 16,5 тон і 945 м³ газу. У 1954 годзе Ельск увайшоў у склад Гомельскай вобласьці. 5 ліпеня 1971 году паселішча атрымала статус места.

НасельніцтваРэдагаваць

ДэмаграфіяРэдагаваць

  • XIX стагодзьдзе: 1858 год — 300 чал.; 1866 год — 422 чал.[6]; 1897 год — 600 чал.[7]
  • XX стагодзьдзе: 1908 год — 910 чал.; 1917 год — 1132 чал. у мястэчку Караліне, 273 чал. у маёнтку Караліне, 61 чал. на чыгуначнай станцыі Караліне; 1938 год — 3878 чал.; 1954 год — 4,8 тыс. чал.; 1970 год — 6,5 тыс. чал.; 1971 год — 6,7 тыс. чал.; 1992 год — 10,6 тыс. чал.[8]; 1994 год — 11,1 тыс. чал.; 1997 год — 11,2 тыс. чал.[9]
  • XXI стагодзьдзе: 2004 год — 10,1 тыс. чал.; 2006 год — 9,8 тыс. чал.; 2008 год — 9,6 тыс. чал.; 2009 год — 9725 чал.[10] (перапіс); 2016 год — 9262 чал.[11]; 2017 год — 9084 чал.[12]; 2018 год — 9046 чал.[1]

АдукацыяРэдагаваць

У Ельску працуюць 3 сярэднія, музычная і спартовая школы, школа-інтэрнат, школа мастацтваў.

МэдыцынаРэдагаваць

Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляе меская лякарня.

КультураРэдагаваць

Дзейнічаюць кінатэатар, дом культуры, бібліятэкі.

Мас-мэдыяРэдагаваць

Выдаецца раённая газэта «Народны голас».

ЗабудоваРэдагаваць

Паводле генэральнага пляну ва ўсходняй частцы Ельску ўтварыўся мікрараён, забудаваны 3—5-павярховымі жылымі дамамі. У паўднёвай і заходняй частках места разьмяшчаецца 1-павярховая індывідуальная забудова. Прамысловая зона знаходзіцца ў паўночным сэктары.

ЭканомікаРэдагаваць

Прадпрыемствы лясной, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасьці.

  • Ельская мэблевая фабрыка
  • КДУП «Ельскі кансэрвавы завод»

Турыстычная інфармацыяРэдагаваць

ІнфраструктураРэдагаваць

Дзейнічае Ельскі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы[13].

СлавутасьціРэдагаваць

  • Царква Сьвятой Тройцы (1769—1780)
  • Могілкі юдэйскія

Страчаная спадчынаРэдагаваць

  • Касьцёл

АсобыРэдагаваць

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Менск: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 117.
  3. ^ а б Рогалеў А. Што ж азначае назва Ельск?. Ельская раённая бібліятэка. Праверана 27 студзеня 2012 г.
  4. ^ Jelski A. Jelsk // Słownik geograficzny... T. III. — Warszawa, 1882. S. 561.
  5. ^ а б Грынявецкі В. Ельск // ВКЛ. Энцыкл. Т. 1. — Менск, 2005. С. 617.
  6. ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 1. Кн. 1. — Менск, 2004.
  7. ^ Антропава В. Ельск // ЭГБ. Т. 3. — Менск, 1996. С. 349.
  8. ^ Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  9. ^ БЭ. Т. 6. — Менск, 1998. С. 387.
  10. ^ Перепись населения — 2009. Гомельская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  11. ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  12. ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  13. ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Менск, 2007.

ЛітаратураРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Ельсксховішча мультымэдыйных матэрыялаў