Іва Андрыч

югаслаўскі пісьменьнік

І́ва А́ндрыч (па-сэрбску: Ivo Andrić; 9 кастрычніка 1892 — 13 сакавіка 1975) — югаслаўскі паэт, празаік, эсэіст і дыплямат сэрбскага паходжаньня, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры 1961 году «за ўсю літаратурную творчасьць на тэму гісторыі аднаго народу» і за раман «Мост на Дрыне» як вяршыню гэтай творчасьці.

Іва Андрыч
Иво Андрић
Іва Андрыч (1961 год)
Іва Андрыч (1961 год)
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 10 кастрычніка 1892(1892-10-10)[1]
в. Долац, Аўстра-Вугоршчына
Памёр 13 сакавіка 1975(1975-03-13)[2][3][4][5][6][7][8][9][10][11] (82 гады)
Бялград, Сацыялістычная Рэспубліка Сэрбія, СФРЮ[2][4]
Пахаваны Новыя могілкі Бялграду
Сужэнец Міліца Бабіч-Яванавіч
Літаратурная дзейнасьць
Род дзейнасьці навэліст, пісьменьнік
Гады творчасьці 1911 — цяпер
Жанр паэзія
Мова харвацкая[4], сэрбскахарвацкая мова і сэрбская[3][4]
Значныя творы «Траўніцкая кроніка»
Прэміі Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры (1961)
Узнагароды
Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры Order of the Hero of Socialist Labour ордэн Нямецкага арла
Подпіс Ivo Andric signature.jpg
http://www.ivoandric.org.rs/

БіяграфіяРэдагаваць

Іва Андрыч нарадзіўся 9 кастрычніка 1892 году ў Долацы блізу Траўніку ў Босьніі, якая ў той час знаходзілася пад уладай Аўстра-Вугоршчыны, у харвацкай каталіцкай сям’і рамесьніка. Калі Іву было два гады, бацька памёр. Маці празь нястачу вымушаная была аддаць Іва на выхаваньне сваякам у Вышэград, што на рацэ Дрыне, дзе ён і скончыў базавую школу. Атрымаў строгае каталіцкае выхаваньне. У 1912 скончыў гімназію ў Сараеве, пазьней вучыўся ва ўнівэрсытэтах у Загрэбе (філязофскі факультэт), цэнтральнай Эўропы[12] (Вене, Кракаве і Грацы). Праз сваю палітычную дзейнасьць (удзел у сэпаратысцкім руху «Млода Босна») быў арыштаваны аўстрыйскімі ўладамі ў часе Першай сусьветнай вайны і адбываў трохгадовае пакараньне ў Марыборы і Добаі. У турме чытаў Дастаеўскага, К’еркегора і іншых аўтараў, перакладаў аўтабіяграфічную паэму Оскара Ўайльда «Баляда Рэдынгскай турмы». Ад 1939 году і да красавіка 1941 году (напад Нямеччыны на Югаславію) быў прадстаўніком Югаславіі ў Бэрліне. Дэпутат Саюзнай народнай скупшчыны ад Босьніі, старшыня саюзу пісьменьнікаў Югаславіі[13]. Абараніў доктарскую дысэртацыю па філязофіі на тэму «Разьвіцьцё духоўнага жыцьця ў Босьніі пад турэцкім уплывам» ва ўнівэрсытэце Грацу ў 1923 годзе. Стаў сябрам Сэрбскай Акадэміі Навук у 1926 годзе. На працягу Другой сусьветнай вайны ён жыве пад дамашнім арыштам у сваёй кватэры ў Бялградзе. У гэты час Андрыч не друкаваўся, але напісаў свае найлепшыя раманы. Пасьля вайны Андрыч уступае ў кампартыю Югаславіі ды займае там высокае становішча. У 1959 годзе жэніцца зь Міліцай Бабіч, якая працуе мастачкай-дэкаратаркай у Бялградзкім нацыянальным тэатры. Пасьля сьмерці жонкі ў 1968 годзе ўсё меней друкуецца. У выніку хваробы памірае 13 сакавіка 1975 году ў Белградзе.

ТворчасьцьРэдагаваць

Матэрыял для сваёй творчасьці Іва Андрыч чэрпаў з гісторыі, фальклёру і культуры сваёй роднай Босьніі. Пачаў пісаць па-харвацку, але, як і многія іншыя харвацкія аўтары пасьля заснаваньня Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў, перайшоў на экаўскі дыялект, які лічыцца выключна сэрбскім. У 1918 годзе ў Заграбе выйшла выйшла ягоная першая кніга — збор лірычных вершаў «Экс Понта»[14]. Аўтар кароткіх раманаў «Паненка» (1945), «Пракляты двор» (Prokleta avlija, 1954) ды «Омерпаша Аатас» (незакончаны, выд. 1976). Сусьветную вядомасьць прынесьлі раманы «Траўніцкая кроніка» ды «Мост на Дрыне» (абодва 1945). Аўтар літаратурна-крытычных прац пра дзяячоў сэрбскай ды сусьветнай культуры (Пятра Негоша, В. Караджыча, Ф. Гоя ды іншых).

БібліяграфіяРэдагаваць

  • Ex Ponto, (З мора) зборнік лірычных вершаў у прозе (1918)
  • Неспакоі, зборнік лірычных вершаў у прозе (1920)
  • Put Alije Đerzeleza (Шлях Аліі Джэрзэлеза), зборнік апавяданьняў ды аповесьцяў (1920)
  • Travnička hronika (Траўніцкая кроніка) (1945)
  • Na Drini ćuprija (Мост на Дрыне) (1945)
  • Gospođica (Спадарычна) (1945)
  • Priča o vezirovom slonu (Гісторыя пра візіравага слана) (1948)
  • Omerpaša Latas (1977)
  • Staze, lica, predeli
  • Сабрана дела. Т.1-17. Београд и др., 1981.
  • Трывожны год (беларускі пераклад). Мн., 1978.
  • Мост на Дрыне. Пракляты двор (беларускі пераклад). Мн., 1993.

Беларускія перакладыРэдагаваць

На беларускую мову творы І. Андрыча перакладалі В. Рагойша, А. Разанаў, Л. Самасейка, Б. Сачанка, Г. Тварановіч, І. Чарота.

  • Трывожны год: Аповесці і апавяданні: Пер. з серб.-харв. / Прадм. Б. Сачанкі. — Мн.: Мастац. літ., 1978.
  • Мост на Дрыне: Раман; Пракляты двор: Апавяданні / Пер. з сербскахарв. Б. Сачанкі, І. Чароты. — Мн.: Маст.літ., 1993. — 591 с. — (Скарбы сусвет. літ.).

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1961/andric-facts.html
  2. ^ а б Нямецкая нацыянальная бібліятэка, Бэрлінская дзяржаўная бібліятэка, Баварская дзяржаўная бібліятэка і інш. Record #118503014 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. ^ а б Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: плятформа адкрытых зьвестак — 2011.
  4. ^ а б в г Roux P. d. Nouveau Dictionnaire des œuvres de tous les temps et tous les pays — 2 — Éditions Robert Laffont, 1994. — Vol. 1. — P. 98. — ISBN 978-2-221-06888-5
  5. ^ Find a Grave — 1995.
  6. ^ Discogs — 2000.
  7. ^ Store norske leksikon — 1978.
  8. ^ Hrvatski biografski leksikon — 1983.
  9. ^ Gran Enciclopèdia CatalanaGrup Enciclopèdia Catalana, 1968.
  10. ^ Proleksis enciklopedija — 2009.
  11. ^ Munzinger Personen
  12. ^ Энциклопедия читателя/Под. ред. Ф. А. Еремеева. — Т.1. Екатеринбург, 1999—792 с ISBN 5-7525-0522-4
  13. ^ Большая энциклопедия: В 62 томах. Т.3. -М.: ТЕРРА, 2006. — 592 с ISBN 5-273-00432-2
  14. ^ Балютавичюте Э.-Б., Тютюнник В. М. Лауреаты Нобелевской премии по литературе, (1901-1990):Биогр.справ. — Тамбов: 1991. — С. 233.

ЛітаратураРэдагаваць

  • Лихачева Л. П. Иво Андрић: Биобиблиогр. указ. М.: Книга, 1974.
  • Поповић Р. Иво Андрић: Живот. Беогр.,1988.
  • Ларина О. В., Гитун Т.В и др. Лауреаты Нобелевской премии. ООО «Дом Славянской книги», 2006. — 864 с. ISBN 5-85550-115-9