Гелена Ромэр-Ахенкоўская

Гелéна Ромэр-Ахенкоўская (польск. Romer-Ochenkowska Helena; 2 жніўня 1875, Вільня ― 26 сакавіка 1947, Торунь, Польшча) ― польская і беларуская пісьменьніца, публіцыстка, драматургіня, мастачка, пэдагогіца, а таксама асьветніца і грамадзкая дзяячка[1].

Гелена Ромэр-Ахэнкоўская
Helena Romer-Ochenkowska
Władysław Czachórski - Portret Heleny Romerówny 1889.jpg
Асабістыя зьвесткі
Імя пры нараджэньні Helena Antonina Rachela Römer
Псэўданімы Scipio, Spectator, Widz
Нарадзілася 2 жніўня 1875
Вільня
Памерла 25 сакавіка 1947
Торунь, Польшча
Пахаваная Торунь, Польшча
Бацькі Альфрэд Ізідар Ромэр
Ванда з Сулістроўскіх[d]
Літаратурная дзейнасьць
Род дзейнасьці Пісьменьніца, журналістка, драматургіня, пэдагогіца, грамадзкая дзяячка, мастачка
Гады творчасьці 1904 - 1947
Жанр проза, п'еса, артыкул, успаміны
Мова польская
Дэбют 1904
Значныя творы Majaki (1911), Swoi ludzie (1922), Tutejsi (1931)
Узнагароды
ордэн Акадэмічных пальмаў афіцэр ордэна Адраджэньня Польшчы сярэбраныя Акадэмічныя лаўры

ЖыцьцяпісРэдагаваць

Нарадзілася ў Вільні 2 жніўня 1875 году ў сям’і вядомага мастака Альфрэда Ізідара Ромэра і графіні Ванды Ромэр (з Сулістроўскіх). Калі Гелене споўніўся год, маці пераехала зь Вільні ў радавую сядзібу Каралінова (цяпер Пастаўскі раён, Віцебская вобласьць)[2].

Першапачатковую адукацыю атрымала дома. У 1884 г. бацька адправіў яе на вучобу ў платны Кракаўскі пансіён Люцыі Жэлешкевіч, які яна скончыла з адзнакай у 1892 г.[2]

Пасьля вяртаньня ў родны край стала прымаць актыўны ўдзел у культурна-асьветніцкім жыцьці. У Камаях адкрыла гарбатны салён, які стаў своеасаблівым цэнтрам для ейнай далейшай дзейнасьці. Арганізавала 6 перасоўных бібліятэкаў: у Каралінове, Камаях, Кабыльніку (Нарач), Сьвіры, Лынтупах і Вішнёве[3].

У Камаях, Канябічах і Каралінаве за свой кошт адкрыла тры школы, у якіх навучалася па 50-60 вучняў. У школе ў Каралінове заняткі праводзіла сама. Школы працавалі таемна, бо царскія ўлады не дазвалялі адчыняць прыватныя школы[3].

У 1904 г. выйшла замуж за Гэнрыха Ахянкоўскага (1872 — 21.02.1925). Некаторы час жылі ў яго сядзібе Вуюўка пад Радзімінам. Шлюб аказаўся непрацяглым і праз пару гадоў яны разьвяліся. Дзяцей у іх не было[2].

У 1905 г. напісала і выдала падручнік па геаграфіі пад назвай «Што ёсьць на небе і зямлі» (у 1926 г. падручнік быў перавыдадзены восем разоў). На аснове асабістага пэдагагічнага досьведу напісала мэтадычку "Парады для народных настаўнікаў"[2].

У 1906—1908 гг. навучалася ў Францыі ў Школе вышэйшых сацыяльных навук (École des Hautes Études Sociales). За час вучобы падрыхтавала дасьледаваньне пра францускую сыстэму адукацыі — "Szkola Batiniolska w Paryzu"[1].

Працягнула навучаньне ў Бэльгіі. За час навучаньня ва ўнівэрсытэце на факультэце журналістыкі і грамадхкіх навук напісала працу "Нямецкая іміграцыя ў Польшчу і Расію" ("Immigration allemands en Russie et en Pologne"). Атрымала дыплём журналісткі[1].

1915–1916 гадах у Вільні выкладала гісторыю Польшчы на папулярных рамесьніцкіх курсах Зыгманта Наградзкага, а ў Народным унівэрсытэце імя А. Міцкевіча навучала польскай мове малапісьменных дарослых. У канцы 1916 году паехала ў Варшаву, дзе працавла ў “Гуртку полек”, ладзіла бібліятэкі, займалася раздачай ежы для галадаючых, супрацоўнічала з Чырвоным Крыжам. Дасылала допісы ў “Ілюстраваны тыгоднік”, “Свет”, “Плюшч” і іншыя, працягвала гарачы ўдзел у палітычным жыцьці, бязьзьменна стоячы на баку Ю. Пілсудзкага[1].

У 1919 г. стала працаваць у віленскай газэце "Наш край" (Nasz Kraj)[2].

14.07.1920 г. бальшавікі ў Вільні арыштавалі Гелену Ромэр-Ахянкоўскую. Яе адпусьцілі толькі дзякуючы заступніцтву летувісаў М. Біржышкі і А. Алекнавічуса, аднак яна была вымушаная хавацца[4].

У 1939 г. у Заходнюю Беларусь прыйшла Чырвоная армія. Маёнтак нацыяналізавалі разам з кватэрамі Ромэраў у Вільні, а ў сядзібе ў Каралінове адкрылі бальніцу. Гелена ў сьпешным парадку перадала кнігі свайго бацькі ў бібліятэку Вільні (цяпер бібліятэка імя Ўрублеўскіх Акадэміі навук Летувы). Гелену і ейную маці, якой было 86 гадоў, не адправілі ў Сібір з прычыны заступніцтва за іх мясцовых жыхароў[3].

У красавіку 1945 г. выехала на пастаяннае месца жыхарства ў Торунь (Польшча), пасялілася з сваячкай Геленай Фэліцыянаўнай Ромер (1860—1946)[2].

Памерла 26 сакавіка 1947 году, пахаваная на могілках сьв. апостала Якуба ў Торуні[5].

ТворчасьцьРэдагаваць

Дэбютавала ў 1904 годзе вершаванай п'есай «Karylla czyli miłość patriotyczna»[4].

У 1908 годзе апублікавала найбольш слынны свой твор — аповесьць “Маякі”(“Прывіды”). Сучасьнікі адзначалі аповесьць “Маякі”, як цікавы і сур’ёзны твор, дзе яна закранае рэгіянальныя праблемы. Аповесьць была апублікаваная ў зборніку “Бібліятэчка выдатных твораў” (Варшава, 1910 год). Тагачасны літаратурны крытык Зыгмант Любіч-Залескі хваліў аповесьць за “мастацкую шляхетнасьць”[2].

Гелена Ромэр-Ахенкоўская — аўтарка шматлікіх брашурак і артыкулаў, каштоўных для вывучэньня мінулага Віленскага краю: “Кароткая гісторыя асьветы на Беларусі і Літве”(1919), ”Гісторыя двух абразоў: у Чанстахове і Вострай Браме” (1919), “Як здабылі незалежнасьць”, “Даведнік па Вільні”. Супрацоўнічала з радыёвяшчаньнем, апрацавала шмат радыёперадачаў, у тым ліку “Віленская Вялікодная ютрань ў 1910 годзе”, “Віленская батлейка”, “1863 год на Літве”, “Вігілія ў Навагрудку ў Міцкевічаў”, аставіла ў рукапісе дзёньнік “Стан душы Г. Ромэр у розных фазах (псыхалагічныя нататкі)”, які вяла ў Каралінове ў 1895–97 годзе[6].

Падпісвалася крыптанімамі Hro, H., R., H.R., Hr., r. ці псэўданімамі Spectator, Widz, Scypio[2].

Як дзядуля і бацька, мела здольнасьць да выяўленчага мастацтва, добра малявала. У 1911 годзе на выставе былі прадстаўленыя ейныя этуды і пэйзажная карціна “Дарога”. Захаваліся наступныя працы мастачкі: “Партрэт Міхала Казімера Ромэра”, “Коні на лузе”, “Каровы ў бярозавым гаі”, якія яна намалявала ў маладосьці. Ейнаму пэндзлю належаць таксама працы “Вуліца шкляроў у Вільні”, “Пэйзаж з трысьцём”, “Пэйзаж”, “Пляц і касьцёл Усіх Сьвятых у Вільні” і іншыя[2].

ТворыРэдагаваць

• Karylla czyli miłość patriotyczna (1904) — п’еса,

• Majaki (1911) — аповесьць,

• Swoi ludzie (1922) — зборнік навэляў,

• Wesele na Wileńszczyźnie (1929) — п’еса,

• Tutejsi (1931) — зборнік навэляў,

• Rok 1863 na Litwie (1934) — п’еса.

КрыніцыРэдагаваць

  1. ^ а б в г Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 625–626.
  2. ^ а б в г д е ё ж з Яська Драўніцкі, Гэлена Ромэр-Ахэнкоўская, arche.by, 21.02.2013, https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/10859
  3. ^ а б в Cecylia Gajkowska: Romer-Ochenkowska Helena. W: Literatura polska: przewodnik encyklopedyczny. red. Julian Krzyżanowski, Czesław Hernas. T. 2: N-Ż. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1991.
  4. ^ а б Helena Romer-Ochenkowska, Encyklopedia teatru polskiego (krytycy), https://encyklopediateatru.pl/krytyk/82473/-
  5. ^ Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Пастаўскага раёну. — Мінск: БЕЛТА, 2001.- С.121.
  6. ^ Гэта варта ведаць жыхарам Пастаўшчыны. Ч. 1./ укладальнік М. Гіль. — Паставы: «Сумежжа», 2016. — с.34-36.