Сафія Кімантайце-Чурлёнене
Сафíя Кіманта́йце-Чурлёнене (па-летувіску: Sofija Kymantaitė-Čiurlionienė; 13 сакавіка 1886, Янішкі, Летува, Расейскай імпэрыя ― 1 сьнежня 1958, Коўна, Летувіская ССР) ― летувіская пісьменьніца, паэтка, драматургіня, літаратурная крытыца, перакладніца і грамадзкая дзяячка.
Сафія Кімантайце-Чурлёнене | |
Sofija Kymantaitė-Čiurlionienė | |
![]() | |
Асабістыя зьвесткі | |
---|---|
Нарадзілася | 13 сакавіка 1886[1] |
Памерла | 1 сьнежня 1958[1] (72 гады) |
Пахаваная | |
Муж | Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс |
Дзеці | Данута Кімантайце-Чурлёнене[d] |
Літаратурная дзейнасьць | |
Род дзейнасьці | журналістка, паэтка, пісьменьніца |
Гады творчасьці | 1905—1956 |
Жанр | п’еса, апавяданьне, верш, артыкул |
Мова | летувіская мова |
Дэбют | 1905 |
Значныя творы | Komedijėlės (1918), Šventmarė (1937) |
Узнагароды | |
Жыцьцяпіс
рэдагавацьНарадзілася 13 сакавіка 1886 году ў безьзямельнай шляхецкай сям’і Леонаса Кімантаса і Эльжбеты Ярулайціце — ейным бацькам — было цяжка матэрыяльна, таму прыйшлося пераехаць у Кулі да брата маці, ксяндза Вінцэнтаса Ярулайціса[2].
У 1898 годзе ў Кулях Сафія пазнаёмілася зь сьвятаром Юозасам Тумасам-Вайжгантасам, які стаў ейным першым настаўнікам летувіскай мовы (да таго часу яна ўмела чытаць і пісаць толькі па-польску і крыху па-расейску). Пазьней Сафія Кімантайце навучалася ў Паланскай пачатковай жаночай школе, затым у Санкт-Пецярбургу ў Кацярынінскай гімназіі[3].
У 1904 годзе скончыла гімназію ў Рызе. У 1904—1907 гадах вывучала мэдыцыну ў Ягелонскім унівэрсытэце ў Кракаве (на той час Аўстра-Вугоршчына), пазьней — філязофію і літаратуру[4].
Пісьменьніца пазнаёмілася з Мікалоюсам Чурлёнісам на адкрыцьці першай летувіскай мастацкай выставы ў Вільні. Пасябраваўшы, Сафія пачала навучаць кампазітара і мастака летувіскай мове, менавіта зь ёй асацыюецца летуанізацыя М. Чурлёніса. У 1909 годзе выйшла замуж за Мікалоюса Чурлёніса. Пасьля сьмерці мужа у 1911 годзе разам з дачкой Данутай пераехала ў Коўну, дзе на прафэсійных курсах вывучала летувіскую мову[5].
Сафія Кімантайце была актыўнай удзельніцай грамадзкага жаночага руху — у дваццаць адзін год яна ўдзельнічала ў першым кангрэсе летувіскіх жанчынаў у Коўне, на якім выступіла з дакладам[6].
Падчас Першай сусьветнай вайны жыла ва ўнутранай Расеі, у Варонежы, дзе працавала настаўніцай у мясцовай летувіскай гімназіі[7].
На пачатку 1920-х вярнулася ў незалежную Летуву. У 1925—1938 гадах выкладала летувіскую мову і мэтодыку выкладаньня на катэдры гуманітарных навук Унівэрсытэту імя Вітаўта Вялікага ў Коўне. З 1933 па 1934 год рэдагавала газэту «Gimtoji kalba» (Родная мова). Займалася міжнароднай дзейнасьцю: у 1929—1937 гадах была чаліцай летувіскай дэлегацыі ў Лізе Нацыяў, таксама займалася грамадзкімі праектамі[8].
Пасьля акупацыі Летувы савецкімі войскамі ў 1940 годзе засталася ў Коўне[9].
Падчас нямецкай акупацыі С. Кімантайце-Чюрлёнене і ейная дачка Данута ратавалі габрэяў — хавалі іх дома і дапамаглі атрымаць дакумэнты. У 1991 годзе была пасьмяротна ўзнагароджаная мэдалём Памяці Праведнікаў народаў сьвету за выратаваньне габрэяў[10].
Памерла ў 1956 годзе. Пахаваная на Пятрашунскіх могілках у Коўне[11].
Творчасьць
рэдагавацьТворы пачалі друкаваць у 1905 годзе. Пісала вершы, фальклёрныя паэмы, драматычныя творы, апавяданьні, аповесьці, артыкулы, этуды і рэцэнзіі па літаратуразнаўстве і гісторыі літаратуры. Пазьней апублікавала ўспаміны, пераклады твораў замежных пісьменьнікаў: Жана-Батыста Мальера, Гюстава Флябэра. Рэдагавала пераклад «Іліяды» Гамэра[12].
«Чурлёненевы суботы»
рэдагавацьЗ 1926 г. у доме пісьменьніцы праходзілі суботы ў Сафіі Чурлёнене — «Чурлёненевы суботы», сустрэчы мовазнаўцаў і перакладнікаў. Галоўнай мэтай сустрэчаў было абмеркаваньне і паляпшэньне перакладаў. Ініцыятарамі гэтых сустрэчаў былі Юргіс Талмантас і сама Сафія Чюрлёнене. Пазьней да іх далучыліся Вінцас Мікалайціс-Пуцінас, Мікалас Вайткус, Саламея Нерыс, Ванда і Баліс Сруогі, Віктарас Камантаўскас, Казіс Бізаўскас, Антанас Саліс і іншыя[13].
Сама Сафія Кімантайце-Чурлёнене часта чытала свае пераклады. Калі ў перакладнікаў не хапала летувіскага слова, яны замест гэтага стварылі новыя словы. Аднак самым вялікім плёнам суботніх сустрэчаў стала зьяўленне газэты «Gimtoji kalba» (Родная мова). Выданьне хутка набыло папулярнасьць і было перададзена толькі што створанаму Таварыству летувіскай мовы, якое выдавала газэту «Sakalo bendrovė»[14].
Творы
рэдагаваць- Lietuvoje, kritikos knyga. — Vilnius, 1910.
- Kas ir kaip skaityti, skaitymo vadovėlis. — Vilnius, 1911.
- Iš mūsų literatūros, literatūros kritikos straipsnių rinkinys. — Kaunas, 1913.
- Pinigėliai, pjesė, Kaunas, 1918.
- Vaikų teatras. — Vilnius, 1918.
- Komedijėlės: Cyp… cyp… cyp… Miau… miau… miau… .Grybų barnis. Barbutė piemenėlė. — S. l., 1918.
- Lietuvių literatūros istorijos konspektas. — Voronežas, 1918.
- Kalinys: (tikras Lietuvos istorijos atsitikimas: skiriamas jaunuomenei vaidinti). — Vilnius, 1919.
- Komedijos. — Vilniuje = Kaune, 1920.
- Laiškai kareiviui. — Kaunas, 1920.
- Dolpelis ministerijoje tarnauja: monologas ir laiškai. — Tilžė, 1920.
- Kalėjime: sketch with violin and chimes/ Pilka — Vanagaitis. Knygnešys: monologue. — Camden, 1920.
- Aušros sūnūs, pjesė. — Kaunas, 1923 m., pastatyta 1926.
- Dvylika brolių juodvarniais laksčiusių, pjesė, 1932 m., — Kaunas, 1945.
- Šventmarė, apysaka, 1937 m., — Vilnius, 1969.
- Giria žalioji, poema.
- Vaiva, poema.
- Mūsų jauja, poemaю
- Rinktiniai raštai. — Vilnius, 1956.
- Žemaitiška poema: ištraukos: [plokštelė]. — Ryga, 1980.
- Raštai: penki tomai. — Vilnius, 1986—1988.
- Tie metai: 3 veiksmų ir epilogo tragedijos kronika. — [Kaunas], 1992.
- Giria žalioji: penkių giesmių poema. — Vilnius, 1997.
- Pasijuokime kartu su Stefa Navardaitiene: [albumas]. — Kaunas, 1997.
- Vilniaus skrajojamas teatras «Vaidila»/ Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus, Lietuvos teatro istorijos ir tradicijų draugija. — Vilnius, 2001.
Крыніцы
рэдагаваць- ^ а б Bibliothèque nationale de France Sofija Čiurlionienė-Kymantaitė // data.bnf.fr (фр.): плятформа адкрытых зьвестак — 2011.
- ^ Ramutis Karmalavičius, Sofija Kymantaitė-Čiurlionienė, VLE, https://www.vle.lt/straipsnis/sofija-kymantaite-ciurlioniene/
- ^ Ramutis Karmalavičius, Sofija Kymantaitė-Čiurlionienė, VLE, https://www.vle.lt/straipsnis/sofija-kymantaite-ciurlioniene/
- ^ Ramutis Karmalavičius, Sofija Kymantaitė-Čiurlionienė, VLE, https://www.vle.lt/straipsnis/sofija-kymantaite-ciurlioniene/
- ^ Kymantaitė-Čiurlionienė Sofija, tekstai.lt, http://www.tekstai.lt/tekstai/556-kymantaite-ciurlioniene-sofija
- ^ Ramutis Karmalavičius, Sofija Kymantaitė-Čiurlionienė, VLE, https://www.vle.lt/straipsnis/sofija-kymantaite-ciurlioniene/
- ^ Ramutis Karmalavičius, Sofija Kymantaitė-Čiurlionienė, VLE, https://www.vle.lt/straipsnis/sofija-kymantaite-ciurlioniene/
- ^ Ne tik Čiurlionio žmona: 7 faktai apie Sofiją Kymantaitę-Čiurlionienę, kurių greičiausiai nežinojote, 15 min, 2018 07 29, https://www.15min.lt/ar-zinai/naujiena/idomi-lietuva/ne-tik-ciurlionio-zmona-7-faktai-apie-sofija-ciurlioniene-kuriu-greiciausiai-nezinojote-1162-1003880?copied
- ^ Ne tik Čiurlionio žmona: 7 faktai apie Sofiją Kymantaitę-Čiurlionienę, kurių greičiausiai nežinojote, 15 min, 2018 07 29, https://www.15min.lt/ar-zinai/naujiena/idomi-lietuva/ne-tik-ciurlionio-zmona-7-faktai-apie-sofija-ciurlioniene-kuriu-greiciausiai-nezinojote-1162-1003880?copied
- ^ Ne tik Čiurlionio žmona: 7 faktai apie Sofiją Kymantaitę-Čiurlionienę, kurių greičiausiai nežinojote, 15 min, 2018 07 29, https://www.15min.lt/ar-zinai/naujiena/idomi-lietuva/ne-tik-ciurlionio-zmona-7-faktai-apie-sofija-ciurlioniene-kuriu-greiciausiai-nezinojote-1162-1003880?copied
- ^ Ne tik Čiurlionio žmona: 7 faktai apie Sofiją Kymantaitę-Čiurlionienę, kurių greičiausiai nežinojote, 15 min, 2018 07 29, https://www.15min.lt/ar-zinai/naujiena/idomi-lietuva/ne-tik-ciurlionio-zmona-7-faktai-apie-sofija-ciurlioniene-kuriu-greiciausiai-nezinojote-1162-1003880?copied
- ^ Ne tik Čiurlionio žmona: 7 faktai apie Sofiją Kymantaitę-Čiurlionienę, kurių greičiausiai nežinojote, 15 min, 2018 07 29, https://www.15min.lt/ar-zinai/naujiena/idomi-lietuva/ne-tik-ciurlionio-zmona-7-faktai-apie-sofija-ciurlioniene-kuriu-greiciausiai-nezinojote-1162-1003880?copied
- ^ Ne tik Čiurlionio žmona: 7 faktai apie Sofiją Kymantaitę-Čiurlionienę, kurių greičiausiai nežinojote, 15 min, 2018 07 29, https://www.15min.lt/ar-zinai/naujiena/idomi-lietuva/ne-tik-ciurlionio-zmona-7-faktai-apie-sofija-ciurlioniene-kuriu-greiciausiai-nezinojote-1162-1003880?copied
- ^ Mykolas Vaitkus. Europietė žemaitė. Mirus Sofijai Čiurlionienei (1959), tekstai.lt, http://www.tekstai.lt/index.php/tekstai-apie-tekstus/102-k/5753-mykolas-vaitkus-europiete-zemaite-mirus-sofijai-ciurlionienei-1959.html