Дыліжа́н (па-армянску: Դիլիջան) — горад у Армэніі, у марзе Тавуш, горнакліматычны і бальнеалягічны курорт. Знаходзіцца на рацэ Агстафа (правы прыток Куры). Горад вылучаецца традыцыйнай армянскай архітэктурай. Гораду прысвоены статус нацыянальнага парку.

Дыліжан
арм. Դիլիջան
Dilijan mix new.jpg
Coat of Arms of Dilijan.png
Герб Дыліжану


Краіна: Армэнія
Рэгіён: Тавуш
Плошча: 13 км²
Насельніцтва: 18 000 чал. (2011)
Тэлефонны код: +374 (268)
Паштовы індэкс: 3901-3906
Нумарны знак: 57
Геаграфічныя каардынаты: 40°44′27″ пн. ш. 44°51′47″ у. д. / 40.74083° пн. ш. 44.86306° у. д. / 40.74083; 44.86306Каардынаты: 40°44′27″ пн. ш. 44°51′47″ у. д. / 40.74083° пн. ш. 44.86306° у. д. / 40.74083; 44.86306
Дыліжан на мапе Армэніі
Дыліжан
Дыліжан
Дыліжан
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
http://www.dilijan.am/

Атачоны амаль з усіх бакоў тэрыторыяй Дыліжанскага запаведніка — аднаго з найбагацейшых на Паўднёвым Каўказе. У Дыліжане жылі і жывуць многія вядомыя армянскія мастакі, кампазытары, навукоўцы і рэжысёры. Сёньня горад лічыцца адным з самых інтэлектуальных гарадоў Армэніі. Асаблівым гонарам гораду лічацца музычная школа, многія з выпускнікоў якой робяцца студэнтамі Ерэванскай кансэрваторыі, і музычная вучэльня. У межах гораду і ў акрузе шмат дамоў адпачынку, такія як Дом кампазытараў, Дом музыкаў, Дом кінэматаграфістаў і т.п.

ГеаграфіяРэдагаваць

Дыліжан знаходзіцца на паўночным усходзе Армянскага нагор’я, на поўнач ад горнага сьцягу Арэгуні і на ўсход ад горнага сьцягу Гугарац

Дыліжан зьяўляецца месцам скрыжаваньня дарог, што злучаюць гарады марзаў Тавуш, Лары і Гегаркунік. Дарога праз маляўнічы Дыліжанскі перавал злучае горад з возерам Сэван, на ўсход знаходзіцца сталіца марза — горад Іджэван, а на захад — Ванадзор. Горад знаходзіцца за 100 км на паўночны ўсход ад Ерэвану.

З 1986 года ў горадзе зьявілася чыгунка (адрэзак Дыліжан — РазданЕрэван складае 144 км)[1].

ГісторыяРэдагаваць

 
Прырода Дыліжану.
 
Адна з дыліжанских вулачак.

Археалягічныя даследаваньні, якія праводзіліся ў 1870-x гадах, паказалі, што чалавек пачаў жыць тут з часоў познага бронзавага і раньняга жалезнага вякоў (канец II — пачатак I тысячагодзьдзя да н.э.). Выяўлены курганы ў раёнах лягэру Рэдкіна, Хртнаноца і Папаніна. Вялікая частка выяўленых матэрыялаў знаходзіцца ў музэях Масквы, Санкт-Пецярбургу, Тбілісі, Баку, іншая частка — у Дыліжанскім гэалягічным музэі.

Сёньняшняя тэрыторыя Дыліжану ўваходзіла ў склад правінцыі Варажнунік Айрарацкага ашхару Вялікай Армэніі. У IV стагодзьдзі, калі Армэнія была падзелена паміж Бізантыяй і Пэрсіяй, гэтыя землі (гістарычны Оўк) уваходзілі ў склад правінцыі Дзарапор Гугаркскай вобласьці і зьяўляліся месцам адпачынку цароў і каралеўскага паляваньня.

У зьвязку з гістарычнымі падзеямі назвы і мяжы горада некалькі разоў зьмяняліся. У VIII стагодзьдзі гэтыя землі ўвайшлі ў склад правінцыі Каена, пазьней — у склад Куст-Арцахскай губэрні. З XV стагодзьдзя да далучэньня Усходняй Армэіі да Расеі гэтыя землі ўваходзілі ў склад Гянджынскага ханства. Пасля яны ўвайшлі ў склад Елізаветпальскай губэрні. Як селішча Дыліжан упершыню згадваецца ў 1826 годзе. Горад і яго навакольле багатае гістарычнымі і архітэктурнымі помнікамі (I тысячагодзьдзе да н.э. — XII—XIII стагодзьдзі да н.э.). У прыгарадзе знаходзіцца гістарычны лягер Радноў, а таксама раскопы Галовіна і Хртаноц[1][2].

ЭтымалёгіяРэдагаваць

Існуе шэраг гіпотэз адносна этымалёгіі назвы горада. Па адной зь іх назва зьвязаная з імем аднайменнага князя. Упершыню ў пісьмовых крыніцах назва гораду Дыліжан была згадана ў 1666 годзе ў падарожных нататках францускага вандроўніка Жана Шардэна. Згодна гістарычным крыніцам пачатку XIX стагодзьдзя, Дыліжан зьяўляўся адным з 27 сёл Казахскай правінцыі. У той час горад складаўся з 60 дамоў. Таксама вядома, што напрыканцы XVIII і пачатку XIX стагодзьдзяў сюды перасяліліся жыхары сёл Сеўкар, Сарыгюх і Ачаджур Іджэванскага раёну, а таксама з сяла Коці Наемберанскага раёну, сфармаваўшы тым самым асноўнае насельніцтва[2].

КліматРэдагаваць

 
Прырода Дыліжану.

Клімат умераны. Кліма-бальнеалягічнаму горнаму санаторыі, разьмешанаму ў сярэднегорнай зоне, уласьціва мяккае, умеранае цёплае лета, сонечная цёплая зіма, сухое і цёплае надвор’е цягам усяго года, і разам з тым даволі частыя дажджы. Сярэднегадавая тэмпэратура +8,3°C. Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +18°C, студзеня — 0—2 °C. Сухасьць паветра асабліва выяўляецца ў зімовыя і вясновыя месяцы. Адносная вільготнасьць паветра складае 70% (62—65%), колькасьць ападкаў — 637 мм (660 мм), сумарная колькасьць сонечных пэрыядаў — 2091 гадзіна[1][2].

АдукацыяРэдагаваць

У Дыліжане працуюць 5 агульнаадукацыйных школ, у якіх вучыцца 2244 вучняў, і адна спецшкола — для дзяцей з сацыяльна незабясьпечаных сем’яў. Дзіцячыя сады наведваюць 350 дзяцей. Функцыянуюць 3 сярэдніх прафэсійных навучальных установы: Дыліжанскі каледж пры Міністэрстве адукацыі і навукі (207 навучэнцаў, з якіх 120 — у рамесных аддзяленнях), Дыліжанскі дзяржаўны мэдычны каледж (164 навучэнцаў) і Дзяржаўны каледж мастацтваў з музычным ухілам (230 студэнтаў), дзіцячая музычная (75 вучняў) і мастацкая (72 вучні) школы.

У горадзе дзейнічаюць таксама 2 філіялы вну — Ерэванскай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў і Ерэванскага ўнівэрсітэту кіраваньня і інфармацыйных тэхналёгій. У справе фізычнага выхаваньня моладзі важную ролю гуляе спарткомплекс (дзіцячая і юнацкая спартыўная школа і спартыўнае поле на 2000 месцаў)[3].

Ахова здароўяРэдагаваць

Дзякуючы сынтэзу прыродна-аздараўленчых фізычных кампанэнтаў (чыстае паветра, мінэральныя лекавыя крыніцы) Дыліжан зьяўляецца вылучным краем. Улічваючы вышэйзгаданыя акалічнасьці, у 1921 годзе ў Дыліжане быў адкрыты першы ў Армэніі супрацьсухотны дыспансэр, а праз некаторы час — дыспансэр-шпіталь, якія дзейнічалі аж да 1980-х гадоў. Шпіталь спэцыялізаваўся на лячэньні сухотаў, захворваньняў страўніка і кішак, печані і падстраўнікавай залозы.

У 2011 годзе у горадзе дзейнічала лякарня на 96 бальнічных месцаў, паліклініка, дзіцячая кансультацыя. З 1970-x гадоў дзеюць санаторыі «Горная Армэнія», «Дыліжан», якія мелі 120 месцаў, рэспубліканскі супрацьсухотны санаторый, на 120 месцаў, а таксама больш 20 дамоў адпачынку і пансіянатаў, што належаць розным ведамствам і прыватным асобам[4].

СлавутасьціРэдагаваць

 
Манастыр Агарцын у Дыліжане.

У некалькіх кілямэтрах ад Дыліжану ўбок Іджэвану знаходзіцца манастырскі комплекс Агарцын. Таксама ў 20 хвілінах язды ад Дыліжана, у сяле Гош, знаходзіцца іншы старажытны манастырскі комплекс — Гашаванк, названы ў гонар Мхітара Гоша. А ў 15 км ад горада, у Дыліжанскім запаведніку знаходзіцца маляўнічае возера Парз, што ў перакладзе з армянскай азначае «чысты». У горадзе дзейнічае этнаграфічны музэй Дыліжану[5].

КрыніцыРэдагаваць

Вонкавыя спасылкіРэдагаваць

  Дыліжансховішча мультымэдыйных матэрыялаў