Розьніца паміж вэрсіямі «Этымалёгія»

няма апісаньня зьменаў
Меткі: Праўка з мабільнай прылады Праўка праз мабільную вэрсію сайту Візуальная праўка
 
=== '''Пераднавуковы этап этымалёгіі''' ===
У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] пытаньні аб паходжаньні словаў падымаліся яшчэ да зьяўленьня самога тэрміна ἐτυμολογία. Пра тое, наколькі добра назва прадмета адлюстроўвае яго існасьць, разважаў яшчэ [[Геракліт Эфэскі]] (544—483 гг. да н. э.). Пазьней [[Плятон]] (428/427—348/347 да н. Э.) У сваім дыялёгу «Кратыл» ([[Старажытнагрэцкая мова|стар.-грэчгрэцк.]] Κρατύλος) разважае пра тое, якая прырода імя: ці дадзена імя рэчы ад прыроды або яго выбірае чалавек. У цэлым, развагі [[Плятон|Плятона]] аб этымалёгіі былі наіўнымі, хоць ужо апярэджвалі шматлікія ідэі лінгвістаў XVIII—XIX стст.
 
У антычнасьці этымалёгія разглядалася як частка граматыкі, таму ёй займаліся граматыстыя. Найбольш вядомым даследнікам гісторыі словаў гэтага перыяду быў рымскі граматысты Варон (116-27 гады да н. э.), які вызначаў этымалёгію ([[Лацінская мова|лац.]] Etymologus) як навуку, якаякаторая ўсталёўвае «чаму і з-за чаго зьявіліся словы». Прыкладам, паходжаньне лацінскага слова ''lūna'' »«месяц» ён тлумачыў, раскладваючы яго на часткі ''lū-'' (па Варону, ад дзеяслова ''lūceō'' «свяціць») і ''-na'' (ад [[Лацінская мова|лац.]] ''Noxnox'' «ноч»). Нягледзячы на ​​нястачу агульнай навуковай метадалёгіімэтадалёгіі пры тлумачэньні словаў, Варон дакладна паказваў на ролю гукавых зьменаў у гісторыі разьвіцьця лексыкі і быў блізкі да таго, каб вызначыць ролю словаўтварэньня.
 
У [[Сярэднявечча]] нічога прынцыпова новага ў мэтадалёгію даследаваньня ўнесена не было. Найбольш яскравым прадстаўніком сярэднявечнай этымалёгіі быў арцыбіскуп Сэвіллі ў вэстгоцкай Гішпаніі, апошні лацінскі айцец царквы і заснавальнік сярэднявечнага энцыкляпэдызма [[Ісідар Сэвільскі]] (560-636 н. Э.), якому належыць праца «Этымалёгіі» ([[Лацінская мова|лац.]] Etymologiae libri viginti). У гэтай працы Ісідар Сэвільскі зьвяртаецца да этымалёгіі, каб патлумачыць «значэнні рэчаў». Іншыя спробы сярэднявечных схаластаў выявіць этымалёгіі асобных словаў, як правіла, былі наіўнымі і негрунтоўнымі. Так, [[Ордэн дамініканаў|дамініканцы]] - сябры манаскага ордэна сьвятога[[Сьвяты Дамінік|Сьвятога Дамініка]] ([[Лацінская мова|лац.]] Dominicus) - этымалягізавалі назву свайго ордэна dominicāni, пераводзячыперакладаючы яго як «сабакі Госпада» ([[Лацінская мова|лац.]] Domini canes).
 
Да зьяўленьня параўнальна-гістарычнага мэтаду большасьць этымалёгіяў насіла зусім фантастычны характар. Так, [[Расейцы|расейскі]] паэт і філёлаг XVIII стагодзьдзя В. К. Трэдзіякоўскі (1703-1769) лічыў, што назва краіны [[Нарвэгія]] — гэта скажоная форма слова «Наверхия», бо гэтая краіна размешчаная ўверсе геаграфічнай мапы, а назва ''Италия'' «[[Італія]]» ўзыходзіць да слова «Удалия» (тое, што далёка), таму што краіна гэтая на многа вёрстаў выдаленая ад [[Расея|Расеі]]. Падобныя «фігурацыі» вымусілі [[Вальтэр|Вальтэра]] (1694-1778) сказаць, што «этымалёгія - гэта навука, у якой галосныя нічога, а зычныя амаль нічога ня значаць».
 
=== Навуковая этымалёгія ===
ІнструмэнтарІнструмантар этымалёгіі даў параўнальна-гістарычны мэтад - сукупнасьць спосабаў, якія дазваляюць даказаць сваяцтва моў і выявіць факты іх старажытнай гісторыі з апорай на параўнаньне фанэтыкі і (у меншай ступені) граматыкі. Ён узьнік у канцы XVIII — пачатку XIX з адкрыцьцём Уільямам Джонсам (1746-1794) старажытнаіндыйскай мовы санскрыту і зацьвярджэньня ў навуковым свеце тэзіса пра сваяцтва шматлікіх моваў ад Індыі да Эўропы. Пасьля сям'я роднасных моваў, якая ўключае [[Славянскія мовы|славянскія]], [[Германскія мовы|германскія]], [[Італійскія мовы|італійскія]] (зь якіх разьвіліся [[Раманскія мовы|раманскія]]), [[Кельцкія мовы|кельцкія]], індаіранскіх[[Індаіранскія мовы|індаіранскія]] і іншыя мовы, стала называцца індаеўрапейскай[[Індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай]], а агульная прамова - праіндаэўрапейскайпраіндаэўрапейская.
 
Праз чвэрць стагодзьдзя пасьля адкрыцьця [[Санскрыт|санскрыту]] [[Нямеччына|нямецкі]] вучоны Франц Боппа (1791-1867) напісаў кнігу, у якой грунтоўвалася сваяцтва індаеўрапейскіх моў. Расмус Раска (1787-1832) і Якаб Грым (1785-1863) заклалі падмурак [[Германскія мовы|германскага]] мовазнаўства. Аўгуст Фрыдрых Пот (1802-1867) першым стаў складаць табліцы фанэтычных адпаведнасьцяў для [[Індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскіх моваў]]. А. Х. Вастокаў (1781-1864) зрабіў нямала важных адкрыцьцяў для [[Славянскія мовы|славянскіх моваў]].
 
Вялікі ўнёсак у параўнальна-гістарычнае мовазнаўства і этымалёгію ўнёс нямецкі навуковец [[Аўгуст Шлейхер]] (1821-1868), які займаўся вывучэньнем індаэўрапейскіх моваў, складаньнем параўнальных граматык. [[Аўгуст Шлейхер|Шлейхер]] лічыў, што чым далей індаэўрапейскія народы сыходзілі ад сваёй прарадзімы (у Сярэдняй[[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]), тым мацней мяняліся (спрашчаліся) мовы, таму яго байка «Авечка і коні», напісаная на рэканструяванай праіндаэўрапейскай мове, была блізкая да санскрыту. Нягледзячы на ​​памылковасьць шмат якіх уяўленьняў Шлейхера, яго працы і ідэі паслужылі далейшаму развіцьцю параўнальна-гістарычнага мовазнаўства і этымалёгіі. Шлейхеру належыць ідэя «дрэва моваў» ([[Нямецкая мова|па-нямецку]]. Stammbaum; тэрмін узнік пад уплывам біялягічнай таксанаміі), таксама, дзякуючы яму, навукоўцы рана звярнулі ўвагу на літоўскую мову, матэрыял якой актыўна выкарыстоўваецца этымалёгіі (у асаблівасьці, якая займаецца славянскімі мовамі) па сённяшні дзень.
 
У канцы XIX — пачатку XX стагодзьдзя зацьвярджаюцца прынцыпы моладаграматызму ў параўнальна-гістарычным мовазнаўстве і этымалёгіі. Згодна з дактрынай гэтай школы, у аснове зьмяненьняў словаў ляжаць фанэтычныя законы, якія ня ведаюць выключэньняў. Найслыннымі прадстаўнікамі моладаграматычнага кірунку былі Карл Бругман (1849-1919), Герман Остхаф (1847-1909), Бэртольд Дэльбрук (1842-1922), Аўгуст Лескін (1840-1916), Герман Паўль (1846-1921), Вільгельм Мэер-Любцы (1861-1936), Філіп Фёдаравіч Фартунатаў (1848-1914) і іншыя.
Новы этап уласна этымалёгіі зьвязаны з посьпехамі ў галіне дыялекталёгіі й лінгвістычнай геаграфіі, ўнёсак у якія належыць французскаму навукоўцу Жулю Жыльерону (1854-1926). Немалую ролю адыгралі даследаваньні зьмяненьняў значэньняў і аналіз лексыкі па сэмантычных палях, вывучэньне сувязяў паміж сэмантыкай і рэчамі рэальнага сьвету. Разьвіцьцё ў XX стагодзьдзі адзначана ўжываньнем структурных прынцыпаў у дасьледаваньні этымалёгіі, якіх прытрымліваліся Эміль Бэнвэніст (1902-1976), Віктар Мартынаў (1924-2013) і Аляксандар Мельнічук (1921-1997). Іх намаганьнямі пачаў распрацоўвацца і прымяняцца аналіз лексэм па групах - сэмантычным, каранёвым, афіксальным, лексычна-граматычным і г. д.
 
Жорсткі тэзіс моладаграматыкаў аб вяршэнстве фанэтычных законаў доўгі час захоўваўся, аднак прадстаўнік чэхаславацкай этымалягічнай школы Вацлаў Махэк (1894-1965) імкнуўся паказаць, што акрамя рэгулярных фанэтычных адпаведнасьцяў існуюць таксама нерэгулярныя адпаведнасьці, тлумачэньне якіх варта шукаць па-за рамкамі фанэтычных законаў, а зыходзячы з індывідуальных асаблівасьцяў слова. Пры гэтым, паводле Освальда Сэмэрэньі (1913-1996), Я. Л. МалкиеМалкіе (1914-1998) і А. М. Трубачову (1930-2002), галоўную ролю па-ранейшаму гуляюць фанэтычныя заканамернасьці.
 
Другая палова XX стагодзьдзя аказалася вельмі спрыяльным і прадуктыўным пэрыядам для этымалягічнае навукі, зьвязаным з пашырэньнем дасьледаваньняў, засваеньнем новых мэтадаў і новых матэрыялаў, падрыхтоўкай і выданьнем шматлікіх этымалягічных слоўнікаў. Стварэньне этымалягічных слоўнікаў славянскіх моваў, пры складаньні якіх асаблівая ўвага надавалася рэканструкцыі праславянскага лексычнага фонду (Ф. Слаўскі, О. Н. Трубачоў), паслужыла асновай для ўзьнікненьня паўнавартаснай лексыкалёгіі і лексыкаграфіі ўжо ўласна праславянскай мовы
109

зьменаў