Кольцы Сатурна: розьніца паміж вэрсіямі

артаграфія
д (робат дадаў: ro:Inelele lui Saturn)
(артаграфія)
{{Артаграфія}}
[[Файл:Saturn's ring plane.jpg|міні|200пкс|Галоўныя кольцы Сатурна]]
[[Файл:PIA06994.jpg|міні|200пкс|Хвалі ў кольцах Сатурна]]
'''Кольцы Сатурна''' — канцэнтрычныя утварэньні рознай яркасьці, як бы ўкладзеныя адзін на аднаго, і ўтвараюць адзіную плоскую сістэмусыстэму невялікай таўшчыні, якая размяшчаеццаразьмяшчаецца ў экватарыяльнай плоскасьці [[Сатурн (плянэта)|Сатурна]]. Кольца вакол Сатурна ўпершыню назіраў [[Галілеа Галілей|Г. Галілей]] у [[1610]], але з-за нізкай якасьці тэлескопатэлескопу ён прыняў бачныя па баках плянэты часткі кольцакольцаў за спадарожнікі Сатурна.
 
=== Прырода кольцаў ===
Правільнае апісаньне кольцакольцаў Сатурна даў [[ХрысціянХрысьціян Гюйгенс]] ([[1659]]), а [[Джавані Касіні]] неўзабаве паказаў, што яно складаецца з двух канцэнтрычных складнікаў — кольцаў А і В, падзеленых цёмным прамежкам (так званым «дзяленьнем Касіні»). Шмат пазьней (у [[1850]]) амерыканскіамэрыканскі астраном У. Бонд адкрыў унутранае слаба сьвятлаесьветлае кольцакальцо С, а ў 1969 было выяўлена яшчэ больш слабоеслабае ій блізкае да плянэты кольцакальцо D. Яркасьць кольцакальца D не перавышае 1/20 яркасьці самога яркага кольцакальцакольцакальца В. Кольцы размешчаныяразьмешчаныя на наступных адлегласьцях ад плянэты: А — ад 138 да 120 тыс. км, В — ад 116 да 90 тыс. км, С — ад 89 да 75 тыс. км і D — ад 71 тыс. км амаль да паверхні Сатурна.
 
Прырода кольцаў Сатурна стала яснай пасьля таго, як ангельскі фізык [[Джэймс Клерк Максвэл]] (у [[1859]]) і расейскі матэматык [[Соф'я Кавалеўская]] (у [[1885]]) рознымі метадамімэтадамі давялі, што ўстойлівым існаваньне кольцакальца вакол плянэты можа быць толькі ў тым выпадку, калі яно складаецца з сукупнасьці асобных малых цел: суцэльнае цьвёрдае або вадкае кольца было бы разарванае сілай прыцягненьня плянэты.
Правільнае апісаньне кольца Сатурна даў [[Хрысціян Гюйгенс]] ([[1659]]), а [[Джавані Касіні]] неўзабаве паказаў, што яно складаецца з двух канцэнтрычных складнікаў — кольцаў А і В, падзеленых цёмным прамежкам (так званым «дзяленьнем Касіні»). Шмат пазьней (у [[1850]]) амерыканскі астраном У. Бонд адкрыў унутранае слаба сьвятлае кольца С, а ў 1969 было выяўлена яшчэ больш слабое і блізкае да плянэты кольца D. Яркасьць кольца D не перавышае 1/20 яркасьці самога яркага кольца — кольца В. Кольцы размешчаныя на наступных адлегласьцях ад плянэты: А — ад 138 да 120 тыс. км, В — ад 116 да 90 тыс. км, С — ад 89 да 75 тыс. км і D — ад 71 тыс. км амаль да паверхні Сатурна.
 
Гэтая тэарэтычная выснова ў канцы XIX стагодзьдзістагодзьдзя была па-эмпірычнаму пацьверджаныпацьверджана незалежна адзін ад другога А. А. Белапольскім ([[Расея]]), Дж. Кілерам (ЗША) і А. Дэландрам ([[Францыя]]), якія сфатаграфавалі спектрспэктар Сатурна з дапамогай шчыліннага спектрографаспэктрографа ій на аснове [[ЭфектЭфэкт ДоплераДоплэра|эфектуэфэкту Доплера—ФізаДоплэра—Фіза]] выявілі, што вонкавыя часткі кольцакольцаў Сатурна круцяцца павольней, чым унутраныя. Вымераныя хуткасьці апынуліся роўнымі тым, якія мелі бы спадарожнікі Сатурна, калі бы яны знаходзіліся на тых жа адлегласьцях ад плянэты.
Прырода кольцаў Сатурна стала яснай пасьля таго, як ангельскі фізык [[Джэймс Клерк Максвэл]] (у [[1859]]) і расейскі матэматык [[Соф'я Кавалеўская]] (у [[1885]]) рознымі метадамі давялі, што ўстойлівым існаваньне кольца вакол плянэты можа быць толькі ў тым выпадку, калі яно складаецца з сукупнасьці асобных малых цел: суцэльнае цьвёрдае або вадкае кольца было бы разарванае сілай прыцягненьня плянэты.
 
Гэтая тэарэтычная выснова ў канцы XIX стагодзьдзі была па-эмпірычнаму пацьверджаны незалежна адзін ад другога А. А. Белапольскім ([[Расея]]), Дж. Кілерам (ЗША) і А. Дэландрам ([[Францыя]]), якія сфатаграфавалі спектр Сатурна з дапамогай шчыліннага спектрографа і на аснове [[Эфект Доплера|эфекту Доплера—Фіза]] выявілі, што вонкавыя часткі кольца Сатурна круцяцца павольней, чым унутраныя. Вымераныя хуткасьці апынуліся роўнымі тым, якія мелі бы спадарожнікі Сатурна, калі бы яны знаходзіліся на тых жа адлегласьцях ад плянэты.
 
=== Склад ===
На працягу 29,5 гадоў з Зямлі кольца Сатурна двойчы былі бачныя ў максімальныммаксымальным расчыненьні ій двойчы надыходзяцьбыў пэрыяды, калі Сонца ій Зямля знаходзяццазнаходзіліся ў плоскасьці кольцаў, і тады кольцы альбо асвятляюццаасьвятляюцца Сонцам «з рабра», альбо яно для зямнога назіральніка відаць «з рабра». У гэты пэрыяд кольца амаль зусім неня бачныя, што сьведчыць аб іх вельмі малой таўшчыні. Розныя даследнікідасьледнікі, засноўваючысяякія засноўваюцца на візуальных і фотаметрычныхфотамэтрычных назіраньнях і, іх тэарэтычнай апрацоўцы, прыходзяць да заключэньня, што сярэдняя таўшчыня кольцаў складае ад 10 см да 10 км. Вядома, кольца такой таўшчыні ўбачыць ззь Зямлі «з рабра» немагчыма. Памеры цьвёрдых цел у кольцах ацэньваюцца ад <math>10^{-1}</math> да <math>10^3</math> см з перавагай груд дыяметрамдыямэтрам каля 1 м, што пацьвярджаецца й назіраным адлюстраваньнем радыёхваль ад кольцаў Сатурна.
 
Хімічны склад рэчыва кольцаў, відаць, аднолькавы ўва усіх чатырох складнікаў, розная ў іх толькі ступень запаўненьня прасторы грудамі. СпектрСпэктар кольцаў Сатурна істотна адрозніваеццаадрозьніваецца ад спектруспэктру самога Сатурна; спектрспэктар паказвае на падвышаную адбівальную здольнасьць кольцаў у блізкай інфрачырвонай вобласьці (2,1 і 1,5 мкм), што адпавядае адлюстраваньню ад лёду <math>{H_2}O</math>. Можна лічыць, што целы, утваральныя кольцы Сатурна, альбо пакрытыя лёдам абоальбо шаццюшацьцю, альбо складаюцца зь лёду. У апошнім выпадку масу ўсіх кольцаў можна ацаніць у <math>10^{24}</math> г, гэта значыць на 5 парадкаў менш масы самой плянэты. ТэмператураТэмпэратура кольцаў Сатурна, відаць, блізкая да раўнаважкай, гэта значыць да 80°К.
На працягу 29,5 гадоў з Зямлі кольца Сатурна двойчы бачныя ў максімальным расчыненьні і двойчы надыходзяць пэрыяды, калі Сонца і Зямля знаходзяцца ў плоскасьці кольцаў, і тады кольцы альбо асвятляюцца Сонцам «з рабра», альбо яно для зямнога назіральніка відаць «з рабра». У гэты пэрыяд кольца амаль зусім не бачныя, што сьведчыць аб іх вельмі малой таўшчыні. Розныя даследнікі, засноўваючыся на візуальных і фотаметрычных назіраньнях і іх тэарэтычнай апрацоўцы, прыходзяць да заключэньня, што сярэдняя таўшчыня кольцаў складае ад 10 см да 10 км. Вядома, кольца такой таўшчыні ўбачыць з Зямлі «з рабра» немагчыма. Памеры цьвёрдых цел у кольцах ацэньваюцца ад <math>10^{-1}</math> да <math>10^3</math> см з перавагай груд дыяметрам каля 1 м, што пацьвярджаецца й назіраным адлюстраваньнем радыёхваль ад кольцаў Сатурна.
 
Хімічны склад рэчыва кольцаў, відаць, аднолькавы ў усіх чатырох складнікаў, розная ў іх толькі ступень запаўненьня прасторы грудамі. Спектр кольцаў Сатурна істотна адрозніваецца ад спектру самога Сатурна; спектр паказвае на падвышаную адбівальную здольнасьць кольцаў у блізкай інфрачырвонай вобласьці (2,1 і 1,5 мкм), што адпавядае адлюстраваньню ад лёду <math>{H_2}O</math>. Можна лічыць, што целы, утваральныя кольцы Сатурна, альбо пакрытыя лёдам або шаццю, альбо складаюцца зь лёду. У апошнім выпадку масу ўсіх кольцаў можна ацаніць у <math>10^{24}</math> г, гэта значыць на 5 парадкаў менш масы самой плянэты. Тэмпература кольцаў Сатурна, відаць, блізкая да раўнаважкай, гэта значыць да 80°К.
 
Па апошніх дадзеных, кольцы Сатурна хутка эвалюцыянуюць. Пры параўнаньні здымкаў [[Касіні (КА)|"«Касіні"»]] і [[Вояджэр (праграма)|"«Вояджэраў"»]] былі выяўленыя істотныя зьмены, напрыклад, кольцакальцо D стала больш бляклым.
 
 
883

зьмены