Іё (спадарожнік Юпітэра): розьніца паміж вэрсіямі

д
Фобас тут ні пры чым, артаграфія, вікіфікацыя
Няма апісаньня зьменаў
д (Фобас тут ні пры чым, артаграфія, вікіфікацыя)
{{Іншыя значэньні|Фобас (неадназначнасьць)}}
{{Спадарожнік
|Назва = Іа
|Спадарожнік чаго = [[ЮпірэрЮпітэр (плянэта)|Юпітэра]]
|Выява = Io,_moon_of_Jupiter,_NASA.jpg‎|275пкс
|Подпіс = Здымак Іа
<!-- |Колер подпісу = -->
}}
'''Іа'''  — натуральны [[Спадарожнікі Юпітэра|спадарожнік]] [[Юпітэр (плянэта)|Юпітэра]]. Адзін з так званых [[Галілеевы спадарожнікі|Галілеевых спадарожнікаў]].
 
Паверхня Іа радыкальна адрозьніваецца ад паверхні любога іншага цела Сонечнай сыстэмы. Гэта было зусім нечаканым адкрыцьцём, зробленым навукоўцамі з дапамогай карабля «[[Вояджэр (праграма)|Вояджэр]]». Яны чакалі ўбачыць паверхню, пакрытую катарамі, як на іншых целах зь цьвёрдай паверхняй, і ацаніць па іх узрост паверхні Іа. Але на Іа знойдзена вельмі мала кратэраў, такім чынам, яго паверхня вельмі маладая.
 
== Адкрыцьцё спадарожніка ==
[[Файл:Galileo.arp.300pix.jpg|міні|зьлева|150пкс|[[Галілеа Галілей]], адкрыў спадарожнік Іа]]
Іа зьяўляецца адным з найбуйнейшых спадарожнікаў [[Юпітэр (плянэта)|Юпітара]], адкрытых [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілеем]] у [[1610]]  г. Ён назваў іх Медіцэйскімі месяцамі ў гонар вялікага герцага Тасканскага Кудлы II [[Медычы]]. Аднак зацьвердзіліся назвы, якія былі дадзены гэтым спадарожнікам Сымонам Марыусам (1573-16241573—1624), які назіраў іх амаль адначасова з Галілеем і аспрэчваў прыярытэт іх адкрыцьця. Ён выкарыстоўваў для спадарожнікаў міталягічныя імёны ўлюбёнцаў [[Зэўс]]а ([[Юпітэр (міталёгія)|Юпітэра]]): Іа, Эўропа, Ганімэд і Каліста.
Аднак у гэтай спрэчцы прыярытэт адкрыцьця застаўся за Галілеем, які ўпершыню выкарыстоўваў тэлескоп як сродак адкрыцьця
й назіраньняў, і ў сваёй працы «Зорны весьнік», апублікаванай у [[Вэнэцыя|Вэнэцыі]] ў 1610  г., апісаў свае штодзённыя назіраньні
ўзаемных становішчаў спадарожнікаў з 10 студзеня па 2 сакавіка 1610  г. Першы спадарожнік атрымаў назву Іа, дачкі аргоскага цара,
якая была каханкаю [[Юпітэр (міталёгія)|Юпітэра]], завошта [[Гера]] ператварыла яе ў карову.
Спадарожнік Іа зьяўляецца трэцім па велічыні й самым унутраным з сыстэмы галілеевых спадарожнікаў, якая характарызуецца кампланарнасьцю арбіт (разьмяшчэньне арбіт у плоскасьці экватара плянэты) і амаль кругавой іх формай.
Іа можа быць клясыфікаваны як адзін з самых незвычайных спадарожнікаў нашай сонечнай сыстэмы. Дзейсны вульканізм на Іа - — самае вялікае адкрыцьцё касьмічнай эпохі.
 
== Склад і зьнешняе аблічча ==
 
=== Паверхня, узрост, склад, рэльеф ===
Паверхня Іа значна адрозьніваецца ад паверхні іншых спадарожнікаў сонечнай сыстэмы. Адсутнасьць ударных мэтэарытных кратэраў паказвае на тое, што паверхня зьяўляецца вельмі маладою - — не больш за 1  млн. гадоў. Іа складаецца галоўным чынам са скалістых парод з вельмі малой колькаьсцю жалеза. Склад прадуктаў вывяржэньня - — сера й розныя сульфіды. Тэмпэратура на паверхні хістаецца ад −183 °C да -143−143 °C. Каля 2% паверхні займаюць актыўныя гарачыя плямы. Іх больш 10. Тэмпэратура ў іх 300°К, 400°К і 600°К, памеры плям ад 75 да 250  км.
Рэльеф Іа галоўным чынам раўнінны. Акрамя гор, у цэнтры комплексу Пеле маюцца яшчэ некалькі буйных масіваў. Гара Хемус каля паўднёвага канцавосься вышынёй да 10  км займае плошчу 150 х 80  км. Аднак існуе велізарная разнастайнасьць ляндшафту. Намэнклятура Іа складаецца з 9 розных катэгорый рэльефу. Існуюць катэны (Catena, Сatenae) - — ланцужкі ці лініі кратэраў, дзейсныя вульканы (Eruptive Center), струмені актыўнай лавы (Fluctus), столавыя горы з абрывістымі краямі (Mensa) і парэзаныя горы (Mons, Montes) некалькі кілямэтраў вышыні. Акрамя таго, часта сустракаюцца патэры (Patera, Paterae) - — кратэры няправільнай формы, роўныя ўзвышшы ў выглядзе плято (Planum, Plana), розныя вобласьці (Regio, Regiones), якія адрозьніваюцца ад суседніх па яркасьці ці колеру, і асобныя купалы ці ўзгоркі (Tholus, Tholi). Не існуе ляндшафтаў, якія падобны ударным кратэрам, бо вульканізм пакрывае паверхню новымі ўтварэньнямі значна хутчэй, чым струмені камэт і астэроідаў могуць стварыць вялікія ўдарныя кратэры.
 
=== Фізычныя й хімічныя характарыстыкі ===
[[Файл:Io Earth Moon Comparison.png|міні|зьлева|200пкс|Іа ў параўнаньні з Зямлёю й Месяцам]]
Справа ў тым, што Іа  — даволі масіўнае нябеснае цела (на 20% больш масы [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]), а сярэдняя шчыльнасьць складае 3,53 г/см<sup>3</sup>³. Дыямэтар Іа 3630  км ([[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] - — 3476 км). Разьлікі паказваюць, што паскарэньне вольнага падзеньня на яго паверхні досыць вялікае, 1,81 м/с<sup>2</sup>². Цяжкі сярністы газ, а таксама пары серы, выкінутыя з вульканічнай кальдэры, з-за нізкай тэмпэратуры хутка кандэнсуюцца й у такім выглядзе, як шаць і снег, выпадаюць на паверхню Іа. Гэты працэс апярэджвае разбурэньне малекулы газу ўльтрафіялетавым выпраменьваньнем Сонца (фотадысацыяцыю). У той жа час паскарэньне вольнага падзеньня недастаткова, каб утрымаць такую атмасфэру, як у [[Марс]]а, хоць нейкія сьляды атмасфэры Іа мае. Выкід газу на вышыню некалькі сотняў кілямэтраў патрабуе хуткасьцяў заканчэньня газу з жарала прыкладна 1 км/хв. Высокай хуткасьці заканчэньня спрыяе нікчэмная шчыльнасьць атмасфэры Іа: ад 10 да 100 мільёнаў разоў менш, чым у паверхні Зямлі. Па зямных паняцьцях  — гэта найглыбейшы вакуўм. Але канцэнтрацыя малекул не такая ужо малая, каля 10<sup>11</sup> см<sup>-3</sup>. Ва ўсіх астатніх спадарожнікаў [[Юпітэр (плянэта)|Юпітэра]], [[Сатурн (плянэта)|Сатурна]] й [[Уран (плянэта)|Урана]], як і ў плянэты [[Мэркурый (плянэта)|Меркурый]], шчыльнасьць атмасфэры яшчэ ў мільярды разоў ніжэй. Папросту кажучы, атмасфэры ў іх няма. Выключэньне  — спадарожнік [[Сатурн (плянэта)|Сатурна]] [[Тытан]].
 
=== Арбіта, тэорыя руху ===
Адзін зварот вакол плянэты Іа зьдзяйсьняе за 1,8 сутак (42,5 гадзіны). Іа рухаецца на рэзананснай арбіце, г.зн. зьдзяйсьняе два звароту за час звароту іншага галілеева спадарожніка - — [[Эўропа (спадарожніспадарожнік кЮпітэраЮпітэра)|Эўропы]], які ў сваю чаргу таксама зьдзяйсьняе два звароту за час звароту [[Ганімэд (спадарожнік Юпітэра)|Ганімэда]]. Такім чынам, пэрыяды звароту спадарожнікаў Іа й Эўропы знаходзяцца ў рэзанансе 1 : 2, Іа й Ганімэда - — у рэзанансе 1 : 4, г.зн. у сыстэме галілеевых спадарожнікаў існуе патройны рэзананс 1 : 2 : 4.
Да цяперашняга часу распрацаваны тры дакладныя тэорыі руху галілеевых спадарожнікаў Юпітэра. Гэта тэорыя Ліске, і дзьве тэорыі В. Ленэя (V.Lainey). У аддзеле нябеснай мэханіцы ДАІШ<ref>http://lnfm1.sai.msu.ru/neb/nss/nssnsdcmr.htm Дзяржаўны астранамічны інстытут ім. Штэрнберга</ref> перакладзены на мову Сі й адаптаваны для ўжываньня ўсе тры праграмы. Вылічэньне эфэмэрыд для назіраньняў спадарожніка на любы момант можна правесьці на сайце аддзела нябеснай мэханіцы ДАІШ.
 
=== Вульканічная дзейнасьць ===
[[Файл:PIA00703.jpg|міні|справа|300пкс|Вульканічны ўсплёск на Іа]]
Арбіта Іа разьмешчана ўсярэдзіне інтэнсіўнага радыяцыйнага пояса электронаў і іёнаў, злоўленых у магнітнае поле Юпітэара. Бо магнітасфэра круціцца разам зь Юпітэрам, яна зьмятае з Іа й выносіць прочкі каля 1000  кг матэрыялу ў хвіліну. Матэрыял утварве тор, воблака іёнаў, якое сьвеціць ва ўльтрафіялеце. Цяжкія іёны тора мігруюць вонкі, і іх ціск як бы надзімае магнітасфэру Юпітэра, робячы яе ўдвая больш чаканага памеру. Некаторыя з больш энэргетычных іёнаў серы й кіслароду трапляюць уздоўж магнітнага поля ў атмасфэру плянэты, выклікаючы свячэньне ў канцавосьсяў (так званая "«аўрора"»).
Ио ўзаемадзейнічае з магнитосферой і самім торам і з'яўляеццаз’яўляецца як
бы часткай паскаральніка, утворачы натуральны магутны электрычны генератар, ствараючы 400 000 вольт уздоўж яе
дыяметра і генеруючы электрычны ток 5  млн ампер, які цячэ ўздоўж магнітнага поля да іёнасферы планеты.
 
Мэханізм вывяржэньня на Іа не злучаны з радыеактыўным распадам элемэнтаў, якія маглі б разагрэць кару -
Ио для гэтага недастаткова вялікая. Чыньнікам вульканізму, верагодна, зьяўляецца награваньне спадарожніка прыліўным уздзеяньнем
іншых галилеевых спадарожнікаў. Энергія для разагравання чэрпаецца з прыліўных узаемадзеянняў другогаіншага галилеевагалілеева спадарожніка -
ЕўропыЭўропы, самага Юпітара і, у невялікай ступені, трэцяга спадарожніка - — Ганимеда. Прыліўныя сілы ствараюць гарбы на паверхні,
выгінаюць літасферу Ио і разаграваюць яе нетры. Дзякуючы прыліўным уздзеянням у нетрах Ио вылучаецца велізарная энергія
60-80 трыльёнаў ватаў. Повидимому, яна размяркоўваецца нераўнамерна, больш яе вылучаецца ў павярхоўных пластах.
 
Выява паказвае блакітнага колеру вульканічны выкід, які працягнуўся на 100  км па паверхні Іа. Блакітны колер выкіду азначае прысутнасьць газу дыяксіду серы й «сьнега», які кандэнсаваўся з газу, бо газ пашыраецца й астывае. Малюнкі паказваюць таксама, што выкід Ра Патэра (Ra Patera) палае ў цемры, магчыма дзякуючы флюарэсцэнцыі серы й іёнаў кіслароду, створаных разбурэньнем малекул дыяксіду серы энэргетычнымі часьціцамі магнітасфэры Юпітэра. Гэта вывяржэньне - — прыклад новага тыпу вульканічнай актыўнасьці, адкрыты Вояджэрам у 1979  г., - — гейзэрападобнае вывяржэньне. Вульканічнае вывяржэньне на Зямлі не можа выкінуць матэрыялы на такую вялікую вышыню з-за наяўнасьці атмасфэры.
 
Выява паказвае блакітнага колеру вульканічны выкід, які працягнуўся на 100 км па паверхні Іа. Блакітны колер выкіду азначае прысутнасьць газу дыяксіду серы й «сьнега», які кандэнсаваўся з газу, бо газ пашыраецца й астывае. Малюнкі паказваюць таксама, што выкід Ра Патэра (Ra Patera) палае ў цемры, магчыма дзякуючы флюарэсцэнцыі серы й іёнаў кіслароду, створаных разбурэньнем малекул дыяксіду серы энэргетычнымі часьціцамі магнітасфэры Юпітэра. Гэта вывяржэньне - прыклад новага тыпу вульканічнай актыўнасьці, адкрыты Вояджэрам у 1979 г., - гейзэрападобнае вывяржэньне. Вульканічнае вывяржэньне на Зямлі не можа выкінуць матэрыялы на такую вялікую вышыню з-за наяўнасьці атмасфэры.
=== Радыёўсплёскі ===
 
155 099

зьменаў