Розьніца паміж вэрсіямі «Ліцьвіны»

4653 байты дададзена ,  10 гадоў таму
няма апісаньня зьменаў
(дапаўненьне)
'''Ліцьвіны''' ('''Літвіны''', '''літва''') — гістарычная назва [[беларус]]аў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] ([[1240]]—[[1795]] гг.).
 
У якасьці назвы [[беларус]]аў шырока ўжывалася цягамяшчэ на працягу [[19 стагодзьдзе|19-га стагодзьдзя]] ды заставалася'''захоўваецца ў рэліктавымчастковым ужываньніужытку даў сярэдзіныякасьці [[20 стагодзьдзе|XX стагодзьдзя]] (гэтак, падчассаманазвы перапісаўвясковага жыхарства ўі [[1940-я|1940-х]]цяпер''' гг.,(глянь ладная лічба сельскага жыхарства [[Менская вобласьць|Менскае вобласьці]]ніжэй: запісаласяразьдзел «ліцьвінамі»{{Няма_крыніцы}}"Сучаснасьць").
 
== Гісторыя ==
 
=== Літва і Ліцьвіны ===
[[Файл:Statut-1588.jpg|thumb|Тытульны ліст [[Статуты ВКЛ|Статута Вялікага Княства Літоўскага]] [[1588]] году]]
{{Канец цытаты}}
 
Да мінулага стагодзьдзя словы «Літва» і «ліцьвін» ужываліся як саманазва беларусаў{{Няма крыніцы}}. У любой расейскай кніжцы зь першае паловы 19 стагодзьдзя «Літвою» будзе названа Беларусь, а «ліцьвіном» — беларус{{Няма крыніцы}}. Гэтаксама называлі беларусаў і суседзі{{Няма крыніцы}}. Украінцы звалі беларусаў ліцьвінамі да сярэдзіны 19 ст{{Няма крыніцы}}. З вуснаў украінца пра беларуса можна было пачуць: «Хіба лихо озме литвина, щоб він не дзекнув» (аб «дзекаючым» вымаўленьні беларусаў){{Няма крыніцы}}. А на [[Беласток|Беласточчыне]] ўжо за нашых часоў запісана пра беларуса: «Як сыр не закуска, так ліцьвін — не чалавек!» або «Ліцьвін — то чортаў сын!»{{Няма<ref>С. крыніцы}}Дубавец, Г. Сагановіч. [http://knihi.com/vy/letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // З гісторыяй на «ВЫ». Выпуск 2. Менск, 1994.</ref>.
 
Мовазнаўца Антон Палявы паведамляў у сваіх чытаньнях для маскоўскай дыялекталягічнай камісіі ў [[1925]] годзе (пра [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў]] [[Навазыбкаў]]скага павету [[Чарнігаў]]шчыны):
{{Канец цытаты}}
 
У пагранічных зь Беларусьсю раёнах Расеі такая назва існавала да сярэдзіны 20 ст.<ref name="nasevich">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В. Л.]] Літвіны // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 206—208</ref><ref>{{Літаратура/Энцыкляпэдыя літаратуры і мастацтва Беларусі|3к}} С. 287.</ref> Жыхары [[Курск|Курскай]] і [[Арол (горад)|Арлоўскай вобласьцей]] [[Расея|Расеі]] называлі беларусаў «ліцьвінамі» ажно да [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнае вайны]]{{Няма_крыніцы}}<ref>С. Дубавец, Г. Сагановіч. [http://knihi.com/vy/letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // З гісторыяй на «ВЫ». Выпуск 2. Менск, 1994.</ref>.
 
А. Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у [[2009]] г. пісаў:
{{Пачатак цытаты}}
Літвою гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да 19 стагодзьдзя, а назва народу — «літвіны» захоўвалася і пасля Другой сусьветнай вайны, што я нават памятаю па сваіх летніх вакацыях у вёсцы Цытва (Менская вобласьць), дзе зацята працягвалі менаваць сябе «літвінамі» аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі.<ref>[http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Прокопчук Артур Андреевич. Беларусь литовская]</ref>
{{Канец цытаты}}
 
Прозьвішча «Ліцьвін» і вытворныя ад яго ([[Ліцьвін (прозьвішча)|Ліцьвін]], [[Ліцьвінаў]], [[Ліцьвіненка]], [[Ліцьвінка]], [[Ліцьвіновіч]], [[Ліцьвінчук]]) ёсьць хіба не найбольш пашыранымі сярод беларусаў{{Няма крыніцы}}.
«Белая Русь» даволі часта выступае ў заходнеэўрапейскіх крыніцах 14 стагодзьдзя, а гэта ў хроніках Фрыдрыха Кройцпэха, Ганса Траўнэра й Пётры Зухэнвірта, прысьвечаных паходам крыжакоў-мечаносцаў. «Белая Русь» усіх гэтых крыніцаў — гэта [[Пскоў]]шчына і [[Ноўгарад]]чына. Гэтая ж тэрыторыя [[Пскоў]]шчыны пазначалася як «Белая Русь» і на мапах першай паловы ХVІ стагодзьдзя Робэрта Торна ([[1527]]), Гергарда Мэркатара ([[1538]]) і Якуба Гастольда ([[1548]])<ref name="jucho"/>.
 
Калі-некалі, цягамна працягу 14-18 стст., назоў „Белая Русь“ выступаў і ў шырокім сэнсе — дзеля азначэньня земляў, дзе традыцыйна моцна трымалася [[праваслаўе]], пазначаючы ў гэтым сэнсе землі цэлае Заходняе Расеі, цэлае Ўкраіны і часткі Беларусі: гэтак, у данясеньні ў [[Рым]] папскага нунцыя ў Польшчы, якое датуецца [[26 траўня|26 траўнем]] [[1569]] году, [[Кіеў]] называўся «сталіцай Белай Русі» <ref>«Litterae Nuntiorum Apostolicorum historiam Ucrainae illustrantes». Еd. А.G.Welykyj, vol.I, Romae, 1959, no.49, pp.69-70.</ref>. Аляксандар Гваніні ў сваёй «Хроніцы Эўрапейскай Сарматыі» пісаў, што «Белая Русь знаходзіцца каля Кіева, Мазыра, Амсьціслава, Віцебску, Воршы, Полацку, Смаленску ды ў Северскай зямлі, якія здаўна належалі Вялікаму Княству Літоўскаму». У [[1632]] годзе, па рэлігійных прычынах, біскуп Мсьціслаўскае япархіі Язэп Бабрыковіч менаваў сябе «біскупам беларускім», маючы наўвеце сваю прыхільнасьць да праваслаўя. Але ж і гетман [[Багдан Хмяльніцкі]] ([[1595]]—[[1697]]), таксама вядомы сваёй прыхільнасьцю да праваслаўя (дзякуючы чаму левабярэжная Ўкраіна ў [[1654]] г. была далучана да Маскоўшчыны) выступаў як «гетман Белай Русі». Паводле азначэньня ягонага пісара Івана Выгоўскага, гэтая «Белая Русь» тады прасьцягалася «от Смоленска к Киеву, и к Чернигову, и к Белой Церкве, и к Старому Констентинову», гэткім чынам, улучаючы ў сябе Заходнюю Расею, Цэнтральную Ўкраіну ды ўразаючыся нават у [[Падольле]]<ref>«Воссоединение Украины с Россией. Документы и материалы». Изд-во АН СССР. Т. ІІІ. №195. — Москва, 1954. С. 402.</ref>.
 
Горадам «Белай Русі» названы [[Полацак]] напрыканцы 14 стагодзьдзя ў польскай хроніцы Янкі з Чарнкова. У «Звычаях усіх народаў» Яна Багемскага выданьня [[1538]] году, разам з Маскоўшчынай «Белай Русьсю» яшчэ называліся Пскоўшчына й Ноўгарадчына. Гэта адпавядае згаданым азначэньням «Белай Русі» на мапах Робэрта Торна (1527) й Гергарда Мэркатара (1538).
</blockquote>
 
Адмену назвы «ліцьвіны» на «беларусы» цягамна працягу сярэдзіны 19 стагодзьдзя можна прасачыць па расейскіх кніжках, напрыклад, па перавыданьнях расейскага этнографа [[Іван Сахараў|Івана Сахарава]].
 
У першым выданьні 1836 г. Сахараў аб сучаснай Беларусі паўсюль піша: «ліцьвіны», «славянская Літва», «славянскія літоўцы Віленшчыны, Меншчыны, Берасьцейшчыны і Гарадзеншчыны», «літоўскія славяне».
 
== Сучаснасьць ==
===Ужываньне найменьня "літвін" беларусамі ў цяперашні час===
У частковым ужытку найменьне "літвін" працягвае існаваць як саманазва вясковага жыхарства і '''ў цяперашні час'''. У 1990 годзе часопіс “Савецкая этнаграфія” падаваў зьвесткі:
“Як мікраэтнонім, найменне “'''літвіны'''” існавала '''і працягвае існаваць''' сярод некаторых мясцовых групаў [[беларусы|беларускага]] і асіміляванага [[балты|балцкага]] жыхарства заходніх раёнаў [[Беларусь|Беларусі]] і Ўсходняй [[Летува|Летувы]]”<ref>И.В. Чаквин, П.В. Терешкович. Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV - начало XX вв.). // Советская этнография. 1990. № 6.</ref>.
 
У працы 1985 году, у якой адлюстраваны рэаліі 1980-х гадоў, І.Чаквін пісаў:
“У гісторыка-этнаграфічнай вобласьці [[Беларусь|беларуска]]-[[Украіна|ўкраінскага]] [[Палесьсе|Палесься]] арэал распаўсюджваньня назвы ''[[палешукі]]'' не складае суцэльнага масіву. Асноўнай этнанімічнай формай, якая часьцей за ўсё чаргуецца на [[Палесьсе|Палесьсі]] з назвай ''[[палешукі]]'' зьяўляецца этнікон '''ліцьвіны'''. Па даных Л.Асоўскага (на 30-я гады ХХ ст.) назва ''ліцьвіны'' была лакалізавана ў Заходнім [[Палесьсе|Палесьсі]] ў вярхоўях [[Ясельда|Ясельды]] і ў раёне [[Ружаны|Ружан]], [[Косава_(горад)|Косава]], [[Івацэвічы|Івацэвіч]]. З гэтай вобласьці, мяркуючы па прыведзенай ім карце, арэал назвы ''ліцьвіны'' распаўсюджваўся на поўдзень да [[Лунінец|Лунінца]]. На [[Прыпяць|Прыпяцкім]] правабярэжжы гэты арэал ішоў ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадка]] на [[Столін]] і далей у двух напрамках – на [[Ракітнае]] і на Кастопаль[http://uk.wikipedia.org/wiki/Костопіль]. (...) Арэальнае існаваньне на [[Палесьсе|Палесьсі]] формы ''ліцьвіны'' таксама носіць контурны малюнак, калі адпаведная этнанімічная самасьвядомасьць найбольш выразна выступае ў паўзьмежных зонах кантакціраваньня непасрэдна з [[палешукі|палешукамі]], а ўнутры гэтых зон аслаблена і часткова дыферэнцыравана. Так, у радзе [[Палесьсе|палескіх]] абласцей, дзе распаўсюджана назва ''ліцьвіны'', яна часта дапаўняецца азначэньнямі, якія падкрэсьліваюць асобныя асаблівасьці гаворак – ''ліцьвіны-хацюны'' (паміж [[Столін]]ым і [[Ракітнае|Ракітным]], а таксама паміж [[Косава_(горад)|Косавам]] і [[Лунінец|Лунінцом]]), ''літвакі-калыбанюкі'' (паміж [[Столін]]ым і Кастопалем), іх антрапалагічныя рысы і спецыфіку месца існаваньня – ''ліцьвіны-чарнякі'' ([[Пружанскі раён]]), ''парэчукі'' ([[Гарынь|Пагарыньне]]) і г.д.”<ref>Чаквін І.У. Гістарычная этнаніміка Палесся // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. – Серыя грамадскіх навук. 1985. № 4. с.79-80.</ref>.
 
А. Пракапчук, аўтар часопісу «Самиздат», у [[2009]] г. пісаў:
{{Пачатак цытаты}}
Літвою гэты край называўся амаль тысячу гадоў, усутыч да 19 стагодзьдзя, а назва народу — «літвіны» захоўвалася і пасля Другой сусьветнай вайны, што я нават памятаю па сваіх летніх вакацыях у вёсцы Цытва[http://globus.tut.by/citva/index.htm] (Менская вобласьць), дзе зацята працягвалі менаваць сябе «літвінамі» аднавяскоўцы маёй бабулі Эміліі.<ref>[http://zhurnal.lib.ru/p/prokopchuk_artur_andreewich/vkl.shtml Прокопчук Артур Андреевич. Беларусь литовская]</ref>
{{Канец цытаты}}
 
===Грамадзкая дзейнасьць===
[[20 траўня]] [[2000]] году група беларускіх грамадзян (у асноўным гісторыкі, паэты, пісьменьнікі, музыкі) правялі зьезд, на якім быў падпісаны акт узнаўленьня нацыі ліцьвінаў.
 
277

зьменаў