Малдаўскае княства: розьніца паміж вэрсіямі

д
артаграфія, выпраўленьне спасылак, вікіфікацыя
д (робат дадаў: nn:Moldavia)
д (артаграфія, выпраўленьне спасылак, вікіфікацыя)
'''Малдова''', '''Малдаўскае княства'''  — феадальная дзяржава ў басейнахбасэйнах рэк [[Сірэт]], [[Прут]], [[Днестр]] у [[1359]][[1861]]. Яна ўзніклаўзьнікла як васал [[Венгерскае каралеўства|Венгерскага каралеўства]], затым па чарзе васал [[Польшча|Польшчы]] і [[ВенгрыяВугоршчына|ВенгрыіВугоршчыны]], з [[1513]]  — [[Асманская імпэрыя|Асманскай імперыіімпэрыі]]. У [[1859]][[1861]] разам з [[Валахія|Валахіяй]] утварыла сучасную Румынскую дзяржаву. У польскіх і беларуска-літоўскіх крыніцах яно вядомаевядомая як «Валошскае ваяводства», «Валошчына».
 
Ужо пры «''первых господарех воевод волоских и князей литовских... они мели межи собою братство и прыятельство и мир''». У выніку разгрому татараў у бітве каля Сініх вод ([[1363]]) да Малдаўскага княства далучаныя вялікія тэрыторыі да нізоўя [[Дунай|Дуная]] і [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. ПасляПасьля спыненняспыненьня першай княскай дынастыі малдаўскія баяры запрасілі на прастол літоўскага князя [[Юры Карыятавіч|Юрыя Карыятавіча]] ([[1374]]), які ў тым жа годзе быў атручаны. ПасляПасьля падпісаньня [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ([[1385]]) [[Ягайла]] пры падтрымцы [[Вітаўт|Вітаўта]] ўстанавіў над Малдаўскім княствам сюзэрэнітэт Польшчы. ПазнейПазьней Малдаўскае княства падтрымала барацьбу Вітаўта супраць вынікаў уніі (у [[1391]] створаны саюз Вітаўта, малдаўскага ваяводы Рамана і маскоўскага вялікага князя [[Васіль I|Васіля I]]). У [[1399]] Малдоўскае княства выступіла саюзнікам Вітаўта ў [[Бітва на Ворскле|бітве на Ворскле]]. З канца [[14 стагодзьдзе|14XIV стагодзьдзя]] ва ўнутрымалдаўскія справы актыўна ўмешваўся [[СвідрыгайлаСьвідрыгайла Альгердавіч|Сьвідрыгайла Альгердавіч]], які некалькі разоў знаходзіў тут прытулак пад час уцёкаў з [[ВКЛ]]. выключана, што на мяжы [[14 стагодзьдзе|14XIV]]-[[15 стагодзьдзе|15XV]] стагодзьдзяў Малдова пэўны час была васалам ВКЛ. Так, у хpысавуле гаспадара Аляксандра Добрага ([[1400]][[1432]]) ад [[30 чэрвеня]] [[1401]] згаданы «''господин наш, великий князь Витовт''». Аднак больш хаpактэpнымi з'яўляюццазьяўляюцца pаоўнапpаўныяpоўнапpаўныя двухбаковыя пагадненнiпагадненьнi. Вядомыя дагавоpы [[1415]], [[1431]] (з удзелам [[Тэўтонскі Ордэн|Тэўтонскага Ордэну]]), [[1435]], [[1437]], [[1442]], [[1447]], [[1496]], [[1499]], [[1518]], [[1551]], [[1554]]. З [[1420]]-х да [[1480]]-х ВКЛ неаднаразова аказвала падтрымку барацьбе Малдоўскага княства супраць агрэсіі Асманскай імперыіімпэрыі.
 
Паводле дагаваpаўдагаваpоў ВКЛ нязменна захоўвала з Малдовай мiр (за выняткам вайны [[Маскоўская ддзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з ВКЛ [[1492]][[1494]], у якой Малдоўскае княства выступіла саюзнікам Масквы), нягледзячы на тое, што звязанаязьвязаная з ейёй унiяй Польшча ваявала з Малдовай: напрыклад, у [[1497]], [[1503]][[1505]], [[1509]], [[1531]], [[1535]][[1538]], неня лiчачы шматлiкiх авантураў, прадпрынятых на сваю рызыку асобнымi магнатамi. Вялiкiя ж князi лiтоўскiя, нават калi былi адначасова i польскiмi каралямi, iмкнулiся ўнiкнуць канфлiктаў з Малдовай, улiчваючы настрой грамадства i перадусiм паноў-рады, якая паводле земскiх пpывiлеяў, пачынаючы з пpывiлея Аляксандpа (1492), была адказнай за вызначэнневызначэньне знешняйзьнешняй палiтыкi. Калi ў [[1509]], рыхтуючыся да вайны з Малдовай, [[Жыгімонт I Стары]] прапанаваў удзел у ей Лiтве, ён атpымаў адказ паноў-рады: «''Панство Великое княство со всих сторон огорнено есть неприятелми... Нижли только ешчо.. з тое стороны oд Волоского тое панство в покой мело. Яко ж Боже уховай, если бы тот мир с тое стороны был нарушоны''». На сойме у [[Вільня|Вiльнi]] у [[1532]] прадстаўнiкi Жыгiмонта Стаpога прасiлi дазволу выкарыстаць супpаць Малдовы лiтоўскiя войскi. Аднак паны-рада адказалi, што «''около того намовяли зъ рыцерством великого князьства''», але яно «''произволить на то''» не рачыла, беручы пад увагу «''записы стародавныи покою звечистого и прысяги между еликим княжеством а воеводством Волошскимъ''».
 
Hа пpыкладзе дачыненняўдачыненьняў з Малдовай можна пpасачыць, што ў лiтоўскай знешняйзьнешняй палiтыцы, асаблiва да [[1569]], мелiся ўласныя прыярытэты, што адpознiвалiадpозьнiвалi яе ад палiтыкi польскай. Часта гэтыя дачыненнiдачыненьнi павiнны былi пpадэманстpаваць Польшчы незалежнасцьнезалежнасьць ВКЛ. Калi у [[1545]] малдаўскiя паслы сустрэлi [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] ў [[Люблін|Любліне]] па дарозе у [[Кракаў]], ен адаслаў iх у Вiльню, «''до приеханя з Ляхов, не хотячи того там в Коруне справовати, з тых прычын, иж ЕКМ на тот час на Великом князьстве Литовском, яко на особливом панстве своем отчызным седит''». У [[1551]] вальны сойм у Вiльнi згадзiўся «''прысегу учинити на вечны мир и покой воеводе волошскому з панством его милости, великим князством Литовским''». У той жа час палякi падпiсваць мiрны дагавор адмовiлiся, адклаўшы яго да часоў «''лепшага вызнаннявызнаньня крыўд, якiя нашым людзям пачынены''». Аналагiчны дагавоp (апошнi з гэтай сеpыi) быў заключаны ў [[1554]] з гаспадаром [[Аляксандар IV Лапушняну|Аляксандрам IV Лапушняну]]. ДыпламатычныяДыпляматычныя адносіны з Малдовай падтрымліваліся ВКЛ і пасляпасьля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (напрыклад, [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафам Радзiвiлам]] на мяжы [[16 стагодзьдзе|16XVI]]-[[17 стагодзьдзе|17XVII]] стагодзьдзяў, [[Януш Радзівіл|Янушам Радзівілам]] у сярэдзіне [[1640]]-х) і, як правіла, выражалі імкненнеімкненьне літоўскіх «сепаратыстаў» да большай незалежнасцінезалежнасьці ад Польшчы.
 
БлізкасцьБлізкасьць гістарычных лёсаў ВКЛ і Малдоўскага княства спрыялі іх культурнаму збліжэннюзбліжэньню. Літоўская славянская мова Малдоўскага княства (да канца [[17 стагодзьдзе|17XVII стагодзьдзя]]  — афіцыйная) адчувала моцны ўплыў старабеларускай мовы. Мітрапаліт [[Грыгорый Цамблак]] у сярэдзіне [[15 стагодзьдзе|15XV стагодзьдзя]] зрабіў спробу злучыць праваслаўныя цэрквы ВКЛ і Малдоўскага княства. Беларускі друкар [[Самуіл Рагаля]] з'явiўсязьявiўся заснавальнікам малдоўскага кнігадрукаваннякнігадрукаваньня. Дынастычнымі сувязямі з малдоўскімі гаспадарамі былі звязаныязьвязаныя [[Алелькавічы]], [[Гальшанскія]], [[Радзівілы]]. Палітычныя эмігранты з Малдоўскага княства знаходзілі прытулак у ВКЛ. У часткі малдоўскіх баяраў да канца 17XVII стагодзьдзя была папулярная iдэя дабiвацца для Малдоўскага княства ў выпадку вызваленнявызваленьня ад туркаў статуса, аналагiчнагааналягiчнага ВКЛ: уваходжанняуваходжаньня ў склад [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалiтай]] на ўмовах захаваннязахаваньня асобных: адмiнiстрацыi, дзяржаўнага скарбу, войска i судовай сiстэмы.
 
Тэрыторыя Бесарабіі з [[1812]] адышла да [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]], а ў [[1991]] тут утворана незалежная [[Рэспубліка Малдова]]. Большая частка Малдовы ў [[1861]] аб'ядналасяаб’ядналася з Валахіяй у адзіную дзяржаву  — [[Румынію]].
 
Алесь Белы
153 520

зьменаў