Розьніца паміж вэрсіямі «Сувалкі»

7480 байтаў дададзена ,  11 месяцаў таму
д
дапаўненьне, стыль, выява
(шаблён, афармленьне)
д (дапаўненьне, стыль, выява)
|Аўтамабільны нумарны знак =
|TERYT =
|Выява = Chlodna3Ul.jpg Kościuszki widziana z Parku Konstytucji 3 Maja w Suwałkach.JPG
|Апісаньне выявы = У цэнтры места
|Шырата градусаў = 54
|Шырата хвілінаў = 506
|Шырата сэкундаў = 04
|Даўгата градусаў = 22
|Даўгата хвілінаў = 5655
|Даўгата сэкундаў = 57
|Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева
|Водступ подпісу на мапе =
|Сайт = http://www.um.suwalki.pl/
}}
'''Сува́лкі''' ({{мова-pl|Suwałki|скарочана}}) — [[горад|места]] ў [[Польшча|Польшчы]], на рацэ [[Чорная Ганча|Чорнай Ганчы]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Гміна Сувалкі|мескай гміны]] і [[Сувальскі павет|Сувальскага павету]] [[Падляскае ваяводзтва|Падляскім ваяводзтве]]. Насельніцтва на 2017 год — 69 554 чалавекі.
'''Сува́лкі''' ({{мова-pl|Suwałki}}, {{Праслухаць|Pl-Suwałki.ogg}}) — [[горад]] і гарадзкая гміна ў [[Падляскае ваяводзтва|Падляскім ваяводзтве]], адміністрацыйны цэнтар [[Сувальскі павет|Сувальскага павету]]. Ад 1816 году адміністрацыйны цэнтар [[Аўгустоўскае ваяводзтва|аўгустоўскага ваяводзтва]], з 1837 — аўгустоўскай губэрні. Да 1999 году горад быў цэнтрам [[Сувальскае ваяводзтва|Сувальскага ваяводзтва]]. Горад стаіць на рацэ [[Чорная Ганча]]. Статус гораду атрымаў 2 траўня 1720 году.
 
Сувалкі — [[Магдэбурскае права|магдэбурскае]] [[места]] [[Гарадзенскі павет|гістарычнай Гарадзеншчыны]] (частка [[Троцкае ваяводзтва|Троччыны]]). Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі клясыцызму ратуша, збор эвангелісцкі, Катэдральны касьцёл і Прачысьценская царква, помнікі архітэктуры XIX ст.
 
== Гісторыя ==
=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Першы пісьмовы ўпамін пра Сувалкі датуецца 1688 годам. У гэты час яны ўваходзілі ў склад [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]] і знаходзіліся ў валоданьні ордэна камэдулаў. Ордэн атрымаў каралеўскія наданні ў 1667 годзе і засяляў падначаленыя сабе землі жыхарамі Падляшша і [[мазуры|мазурамі]].
 
26 красавіка 1710 году кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] выдаў прывілей на заснаваньне места ў Сувалках. У 1720 годзе места атрымала [[Магдэбурскае права]] і герб: ''тры пагоркі, сярэдні вянчае крыж з надзетай на яго каронай, з бакоў пагоркаў выявы Сьвятога Рамуальда і Сьвятога Роха''<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}} С. 239.</ref>. Таксама мяшчане атрымалі дазвол на штотыднёвыя таргі і 4 кірмашы на год.
 
=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795 год) Сувалкі апынуліся ў складзе [[Прусія|Прусіі]], у 1807 годзе згодна з [[Тыльзіцкая мірная дамова|Тыльзіцкай мірнай дамовай]] — у складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе ў 1816 годзе сталі сталіцай ваяводзтва Царства Польскага (з 1867 году — цэнтрам гебэрні).
 
На 1800 год у Сувалках было 214 будынкаў, на 1827 год — 235. На 1857 год у месьце было 152 мураваныя і 797 драўляных будынкаў. У канцы XIX ст. у Сувалках дзейнічалі касьцёл, царква, збор эвангеліскі і малітоўны дом, працавалі 2 гімназіі і 3 пачатковыя школы, шпіталі — хрысціянскі, іўдзейскі і вайсковы, прытулак для бедных.
 
=== Найноўшы час ===
Згодна з [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскай мірнай дамовай 1921 году]] Сувалкі апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам павету Беластоцкага ваяводзтва.
 
За часамі [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] зь верасьня 1939 да 1945 году Сувалкі знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. У 1975—1999 гадох Сувалкі былі цэнтрам Сувальскага ваяводзтва.
 
== Насельніцтва ==
=== Дэмаграфія ===
* '''XVIII стагодзьдзе''': 1800 год — 1184 чал.
* '''XIX стагодзьдзе''': 1827 год — 2116 чал.; 1857 год — 11 273 чал.<ref>Chlebowski B. Suwałki // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/612 612].</ref>
* '''XXI стагодзьдзе''': 2017 год — 69 554 чал.
 
== Турыстычная інфармацыя ==
=== Славутасьці ===
* Забудова гістарычная (XIX — XX стагодзьдзі; фрагмэнты)
* Збор эвангелісцкі (1838–1841)
* Касьцёл Сьвятога Аляксандра (1825)
* Могілкі: каталіцкія, мусульманскія, праваслаўныя, юдэйскія, эвангелісцкія
* Ратуша (1844)
* Царква Аляксандра Неўскага (1900; [[мураўёўкі|мураўёўка]], перабудаваная пад касьцёл Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла)
* Царква Прачыстай Багародзіцы (1838—1840; цяпер касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Езуса)
* Царква Ўсіх Сьвятых (1892)
* Чыгуначная станцыя (1896)
 
=== Страчаная спадчына ===
* Сынагога Вялікая (1821)
 
== Галерэя ==
<gallery caption="Краявіды Сувалкаў" widths="150px" heights="150px" class="center">
Ratusz miejski suwalki.jpg|Ратуша
Suwalki 01.jpg|Катэдральны касьцёл
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Suwałkach by Adrian Piekarski 2009.JPG|Збор
Suwałki, Kościół św. Piotra i Pawła (18).JPG|Былая царква-[[мураўёўкі|мураўёўка]]
</gallery>
<gallery widths="150px" heights="150px" class="center">
Cerkiew prawosławna, ob. kościół Najświętszego Serca Jezusa (bok).jpg|Былая Прачысьценская царква
All Saints Orthodox church in Suwałki, Poland 01.jpg|Царква Ўсіх Сьвятых
Resursa Obywatelska w Suwałkach by Adrian Piekarski 2012.JPG|Музэй
WK15 Suwałki (4) Lichen99.jpg|Чыгуначная станцыя
</gallery>
 
== Месты-сябры ==
{| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;"
!Пералік местаў-сяброў Сувалкаў
|-
|
* [[Рэжыца]], [[Латвія]]
* [[Аліта]], [[Летува]]
* [[Друскенікі]], Летува
* [[Мар’ямпаль]], Летува
* [[Немянчын]], Летува
* [[Нутадэн]], [[Нарвэгія]]
* [[Варэн (Мюрыц)|Варэн]], [[Нямеччына]]
* [[Гранд-Сэнт]], [[Францыя]]
* [[Выру]], [[Эстонія]]
|}
 
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
 
== Літаратура ==
* {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў}}
* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11}}
 
== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.um.suwalki.pl/ Афіцыйная старонка]
 
{{Навігацыйная група
{{Сувальскі павет}}
|назоў = Сувалкі ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Польшчы|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Польшча|Польшчы]]
{{Падляскае ваяводзтва}}
|стыль_назова = background-color: {{Колер|Польшча}};
{{|Сувальскі павет}}
{{|Падляскае ваяводзтва}}
}}
{{Месты і мястэчкі гістарычнай Гарадзеншчыны}}
{{Населеныя пункты на Чорнай Ганчы}}