Розьніца паміж вэрсіямі «Атам»

3385 байтаў дададзена ,  1 год таму
крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Atom?oldid=932792211
д (афармленьне)
(крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Atom?oldid=932792211)
[[Файл:Helium atom QM.svg|міні|250пкс|Ілюстрацыя атама [[гель|гелю]], на якім намалявана ядро (ружовы колер) і разьмеркаваньне электроннага воблака (чорны колер). Ядро (у правым верхнім куце) гелю-4 у рэчаіснасьці сфэрычнае і сымэтрычнае і вельмі нагадвае воблака [[электрон]]аў, хаця для больш складаных ядраў гэта не заўсёды так.]]
[[Файл:Helium atom QM.svg|міні|250пкс|Атам гелія]]
'''А́там''' ({{мова-grc|ἄτομος}} — «непадзельны») — маленечкая часьцінка [[рэчыва]], найменшая часьцінка [[хімічны элемэнт|хімічнага элемэнту]], што захоўвае ягоныя ўласьцівасьці. Атам складаецца з дробнага, але масіўнага [[Атамнае ядро|ядра]], якое нясе дадатны [[электрычны зарад]] і шмат лягчэйшых [[электрон]]аў, якія маюць адмоўны электрычны зарад і ўтвараюць вакол ядра электронныя абалонкі. Памеры атама нашмат большыя за памер ядра і вызначаюцца памерамі электронных абалонак. Ядро складаецца з аднаго або некалькіх [[пратон]]аў і шэрагу [[нэўтрон]]аў. Толькі найбольш распаўсюджаны ў [[Сусьвет|Сусьвеце]] элемэнт [[вадарод]] ня мае нэўтронаў. Пратоны і нэўтроны называюцца [[нуклён]]амі. Больш за 99,94% масы атама знаходзіцца ў ядры. Нэўтроны ня маюць электрычнага зараду. Калі колькасьць пратонаў і электронаў роўная, то атам ёсьць электрычна нэўтральным. Парадак лінейных памераў атаму — 0,1 нм.
'''А́там''' ({{мова-grc|ἄτομος}} — «непадзельны») — маленечкая часьцінка [[рэчыва]], найменшая часьцінка [[хімічны элемэнт|хімічнага элемэнту]], што захоўвае ягоныя ўласьцівасьці.
 
Фізычныя і хімічныя ўласьцівасьці атаму вызначаюцца ягонай будовай, якая апісваецца квантавымі законамі. Электроны атаму прыцягваюць пратоны ў атамным ядры [[электрамагнітызм|электрамагнітнай сілай]]. Пратоны і нэўтроны ў ядры прыцягваюцца адзін да аднаго [[ядзерная сіла|ядзернай сілай]]. Звычайна гэтая сіла мацнейшая за электрамагнітную сілу, якая адштурхвае дадатна зараджаныя пратоны адзін ад аднаго. Пры пэўных абставінах электрамагнітная сіла, становіцца мацнейшай за ядзерную сілу. У гэтым выпадку ядро ​​разбураецца і пакідае пасьля сябе розныя элемэнты.
Атам складаецца з дробнага, але масіўнага [[Атамнае ядро|ядра]], якое нясе дадатны [[электрычны зарад]] і шмат лягчэйшых [[электрон]]аў, якія маюць адмоўны электрычны зарад і ўтвараюць вакол [[Ядро атамнае|ядра]] электронныя абалонкі. Памеры атама нашмат большыя за памер ядра і вызначаюцца памерамі электронных абалонак. Парадак лінейных памераў атаму — 0,1 нм.
 
У залежнасьці ад кантэксту, кажучы пра атам маюць на ўвазе як электранэўтральныя атамы, гэтак і [[іён]]ы згаданага хімічнага элемэнту, або гавораць пра атам каб адрозьніць нэўтральную часьцінку [[рэчыва]] ад іёну, які мае электрычны зарад. Колькасьць пратонаў у ядры, званая [[зарадавы лік|атамным нумарам]], вызначае, да якога хімічнага элемэнту належыць атам. Напрыклад, кожны атам медзі зьмяшчае 29 пратонаў. Колькасьць нэўтронаў вызначае [[ізатоп]] элемэнту. Атам можа далучацца да аднаго або некалькіх іншых атамаў з дапамогай хімічных сувязей, утвараючы хімічныя злучэньні, як то малекулы або крышталі. Здольнасьць атамаў аб’ядноўвацца і адшчапляцца ёсьць адным з чыньнікаў большасьці фізычных зьменаў, якія назіраюцца ў прыродзе. [[Хімія]] ёсьць дысцыплінай, якая вывучае гэтыя змены.
Фізычныя і хімічныя ўласьцівасьці атаму вызначаюцца ягонай будовай, якая апісваецца квантавымі законамі.
 
== Уласьцівасьці атамаатаму ==
У залежнасьці ад кантэксту, кажучы пра атам маюць на ўвазе як электранэўтральныя атамы, гэтак і [[іён]]ы згаданага [[Хімічны элемэнт|хімічнага элемэнту]], або гавораць пра атам каб адрозьніць нэўтральную часьцінку [[рэчыва]] ад [[іён]]а, які мае электрычны зарад.
=== Субатамныя часьціцычасьцінкі ===
Нягледзячы на тое, што першапачаткова слова «атам» мела значэньне часьціцычасьцінкі, якая не падзяляецца на больш дробныя часткі, згодна зь сёньняшнімі навуковымі тэорыямі ён складаецца з больш дробных часьціцаўчасьцінак, якія маюць назву ''субатамныя часьціцычасьцінкі''. Атам складаецца з [[электрон]]аў, [[пратон]]аў ды [[нэўтрон]]аў. Самы распаўсюджаны ізатоп [[вадарод]]у <sup>1</sup>H складаецца толькі з электрона ды пратону.
 
Электрон зьяўляецца самай лёгкай з часьціцчасьцінак, якія складаюць атам. Ён мае масу 9,11·10<sup>−31</sup> кг, адмоўны электрычны зарад і памеры настолькі малыя, што іх немагчыма вызначыць сродкамі сучаснай фізыкі. Адпаведна лічыцца, што электрон не складаецца з драбнейшых часьціцчасьцінак. Пратоны ў 1836 разоў цяжэйшыя за электрон (1,6726·10<sup>−27</sup> кг) і маюць дадатны электрычны зарад, што прымушае электроны прыцягвацца да пратонаў электрамагнітнымі сіламі. Нэўтроны ня маюць электрычнага зараду і ў 1839 разоў цяжэйшыя за электрон (1,6929·10<sup>−27</sup> кг). Памеры нэўтронаў ды пратонаў блізкія, каля 2,5·10<sup>−15</sup> м.
== Уласьцівасьці атама ==
 
=== Субатамныя часьціцы ===
Нягледзячы на тое, што першапачаткова слова «атам» мела значэньне часьціцы, якая не падзяляецца на больш дробныя часткі, згодна зь сёньняшнімі навуковымі тэорыямі ён складаецца з больш дробных часьціцаў, якія маюць назву ''субатамныя часьціцы''. Атам складаецца з [[электрон]]аў, [[пратон]]аў ды [[нэўтрон]]аў. Самы распаўсюджаны ізатоп [[вадарод]]у <sup>1</sup>H складаецца толькі з электрона ды пратону.
 
Электрон зьяўляецца самай лёгкай з часьціц, якія складаюць атам. Ён мае масу 9,11·10<sup>−31</sup> кг, адмоўны электрычны зарад і памеры настолькі малыя, што іх немагчыма вызначыць сродкамі сучаснай фізыкі. Адпаведна лічыцца, што электрон не складаецца з драбнейшых часьціц. Пратоны ў 1836 разоў цяжэйшыя за электрон (1,6726·10<sup>−27</sup> кг) і маюць дадатны электрычны зарад, што прымушае электроны прыцягвацца да пратонаў электрамагнітнымі сіламі. Нэўтроны ня маюць электрычнага зараду і ў 1839 разоў цяжэйшыя за электрон (1,6929·10<sup>−27</sup> кг). Памеры нэўтронаў ды пратонаў блізкія, каля 2,5·10<sup>−15</sup> м.
 
Маса ядра меншая за суму масаў ягоных складнікаў. Гэты факт мае назву «дэфэкт масаў».
 
У [[Стандартная мадэль|стандартнай мадэлі]] элемэнтарных часьціцчасьцінак пратоны ды нэўтроны складаюцца з элемэнтарных часьціцчасьцінак, якія завуцца [[кварк]]амі. Пратон складаецца з двух [[u-кварк]]аў ды аднаго [[d-кварк]]а, нэўтрон — з адного u-кварка ды двух d-кваркаў. З-за гэтага ў пратону ды нэўтрону розныя масы і адрозьненьне ў наяўнасьці зараду.
 
=== Электроны ў атаме ===
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://history.aip.org/exhibits/electron/jjhome.htm Погляд унутар атому]. American Institute of Physics{{ref-en}}.
* [https://www.livescience.com/37206-atom-definition.html Што такое атам?] Live Science{{ref-en}}.
* [http://www.hydrogenlab.de/elektronium/HTML/einleitung_hauptseite_uk.html Як выглядае атам?] University of Karlsruhe{{ref-en}}.
 
[[Катэгорыя:Атамы| ]]
33 881

зьмена