Розьніца паміж вэрсіямі «Дэмакратыя»

6 байтаў выдалена ,  4 месяцы таму
д
(дапаўненьне, вікіфікацыя)
Паколькі ідэал народаўладзьдзя цяжкадасягаемы і належыць розным тлумачэньням, прапаноўвалася мноства практычных мадэляў. Да XVIII стагодзьдзя найбольш вядомай мадэльлю была прамая дэмакратыя, дзе грамадзяне ажыцьцяўляюць сваё права прыняцьця палітычных рашэньняў непасрэдна, за кошт дасягненьня кансэнсуса ці з дапамогай працэдураў падпарадкаваньня меншасьці большасьці. У прадстаўніковай дэмакратыі грамадзяне ажыцьцяўляюць тое ж права праз абраных імі дэпутатаў і іншых службовых асобаў шляхам дэлегаваньня ім часткі ўласных правоў, пры гэтым абраныя кіраўнікі прымаюць рашэньні з улікам перавагаў кіруемых і адказваюць перад імі за свае дзеяньні.
 
Дэмакратыя можа існаваць ва унітарныхўнітарных дзяржавах (Францыя, Швэцыя, Партугалія, Японія) і ў фэдэратыўных дзяржавах (Швайцарыя, ЗША, Нямеччына, Канада, Бразылія, Індыя)<ref>{{кніга|аўтар=Эрме, П.|загаловак=Культура і дэмакратыя|арыгінал=Culture et démocratie|адказны=пер. з францускай|месца=Мінск|выдавецтва="Беларусь"/ЮНЕСКО|год=1995|старонкі=48|isbn=985-01-0070-2}}</ref>.
 
== Гісторыя ==
 
=== Антычнасьць ===
Тэрмін «дэмакратыя» ўпершыню зьявіўся ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэцкай]] палітычнай і філязофскай думцы. Як правіла, першымі дэмакратыямі лічацца старажытнагрэцкія гарады-дзяржавы ў [[Атэны|Атэнах]], створаныя на чале з Клэйстэнам ў [[507 да н. э.|507 годзе да нашай эры]]. Клэйстэна называюць «бацькам атэнскай дэмакратыі»<ref>{{Кніга|аўтар=R. Po-chia Hsia, Lynn Hunt, Thomas R. Martin, Barbara H. Rosenwein, and Bonnie G. Smith|загаловак=The Making of the West, Peoples and Cultures, A Concise History|volume=I: To 1740|месца=Boston and New York|выдавецтва=Bedford/St. Martin’s|год=2007|старонкі=44}}</ref>. Атэнскі філёзаф [[Плятон]] супрацьпастаўляў дэмакратыі, сыстэму «рэгулюючага кіраваньня», з альтэрнатыўнымі сыстэмамі [[манархія|манархіі]] (кіраваньне аднаго чалавека), [[алігархія|алігархіі]] (кіраваньне малой клясы эліты) і [[тымакратыя|тымакратыі]] (кіраваньне клясы ўласьнікаў). Сёньня клясычная атэнская дэмакратыя, на думку многіх, зьяўлялася прамой дэмакратыяй. Першапачаткова гэтая форма ўлады мела дзьве адметныя асаблівасьці: па-першае, выбар па жэрабі для звычайных грамадзянаў на пасады дзяржаўных установаў і судоў і, па-другое, сход усіх грамадзянаў<ref>Grinin L. E. [http://www.socionauki.ru/book/early_state_en/ Early State and DemocraсyDemocrасу]. socionauki.ru</ref>. Усе грамадзяне мелі права выступаць і галасаваць на сходзе, дзе ўсталёўваліся законы гораду-дзяржавы. Тым ня менш, атэнскімі грамадзянамі зьяўляліся толькі мужчыны, якія нарадзіліся ад атэнскіх бацькоў і мелі ўзрост большы за 20 гадоў. Усе жанчыны, рабы, замежнікі і мужчын ува ўзросьце да 20 гадоў правы грамадзянаў ня мелі. З прыкладна 200—400 тысячаў жыхароў налічвалася толькі 30—60 тысячаў грамадзянаў. Абраныя генэралы часьцяком мелі значны ўплыў на сходах. Гэтак [[Пэрыкл]] быў дэ-факта шмат гадоў палітычным лідэрам Атэнаў, падчас пэрыяду, калі яго абіралі на дзяржаўныя пасады агулам 15 гадоў запар.
 
=== Іншыя пэрыяды ===
З ускладненьнем дзяржаўных задачаў, прамая дэмакратыя была практычна паўсюдна выцесьненая [[манархія|манархічнымі]] формамі кіраваньня. У цяперашні час дэмакратычнае кіраваньне звычайна носіць форму заходняй [[Эўропа|эўрапейскай]] прадстаўнічай дэмакратыі, якая атрымала назву «[[лібэральная дэмакратыя]]». Сярод яе тэарэтычных заснавальнікаў былі [[Жан-Жак Русо]] ([[1712]]—[[1778]]1712—1778), [[Джон Лок]] ([[1632]]—[[1704]]1632—1704) і [[Шарль Люі дэ Мантэск’ё|Мантэск’ё]] ([[1689]]—[[1755]]1689—1755). Разьвіцьцё сродкаў масавай камунікацыі, аўтаматычнай апрацоўкі інфармацыі, тэорыі штучнага інтэлекту з інжынэрыяй ведаў, з улікам нарастальных складанасьцяў з рэалізацыяй прадстаўнічай дэмакратыі, адрадзіла цікавасьць да яе прамых формаў.
 
Расейскі філёзаф Павал Іванавіч Наўгародцаў сьцьвярджаў, што «Зь цяжарам народаўладзьдзя можа зладзіцца толькі народ, здольны да самаабмежаваньня».
* права грамадзяніна на вольнае атрыманьне і распаўсюджваньне поўнай, пэўнай і праўдзівай інфармацыі аб дзейнасьці органаў улады і кіраваньня
* волю творчасьці і творчага самавыяўленьня, і ў прыватнасьці волю выраза меркаваньняў
* волю мірных збораў, шэсьцяў, мітынгаў і дэманстрацыйдэманстрацыяў
* волю зьвязаў, арганізацыйарганізацыяў і палітычных партыйпартыяў, не забароненых законам
* права грамадзян вольна аб’ядноўвацца ў любыя не забароненыя законам грамадзкія арганізацыі, групы, зьвязы і палітычныя партыі
* гарантыі асабістай недатыкальнасьці грамадзян
* строгае захаваньне прынцыпу падзелу заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады
* адказнасьць службоўцаў выканаўчай улады перад прадстаўнічымі органамі
* абмежаваньне ўмяшаньня дзяржавы ў дзейнасьць эканамічных суб’ектаў, грамадзян, грамадзкіх арганізацыйарганізацыяў, партыйпартыяў і рухаў, рэлігійных канфэсій, органаў мясцовага самакіраваньня
* моцнае [[мясцовае самакіраваньне]]
* разьвітое грамадзянскае грамадзтва
* разьвітыя інстытуты парлямэнтарызму, уключаючы парлямэнцкія расьсьледаваньні
* усеагульнае, роўнае і прамое выбарчае права пры забесьпячэньні рэальнага раўнапраўя і спаборнасьці кандыдатаў, палітычных партыйпартыяў і рухаў і іх праграм
* дзяржаўныя гарантыі нутрапартыйнай і нутрапрафзьвязнай дэмакратыі, у прыватнасьці гарантыі вольнага існаваньня нутрапартыйных фракцый і захаваньні вызначаных працэдур пры выбарах партыйных органаў — гэта ня можа зьяўляцца ўнутранай справай ні адной партыі, прэтэндуючай на ўдзел у выбарах
 
 
== Функцыі дэмакратыі ==
Эфэктыўнае дужаньне з завышанай самаацэнкай грамадзкіх лідэраў вынікаў сваёй дзейнасьці. Аб’ектыўную адзнаку якасьці грамадзкага кіраваньня можна атрымаць толькі на выбарах ва ўмовах вольных камунікацыйкамунікацыяў.
Мэтапакладаньне — дэмакратыя прымушае палітычных лідэраў улічваць патрэбы чалавека ў складзе глябальных мэт разьвіцьця. Адсутнасьць дэмакратыі можа прывесьці да жахлівых рэпрэсій у імя прагрэсу, калі палітык ставіць прыватную эканамічную або ідэалягічную мэту вышэй жыцьцяў суайчыньнікаў па міма іх волі.
Прылада палітычных узгадненьняў, забясьпечвае зьмену эліт прымальным спосабам, падчас ідэалягічнага дужаньня на выбарах. У аўтарытарных дзяржавах эліту зьмяняюць з выкарыстаньнем грубіянскай сілы, і гэтая працэдура суправаджаецца значнымі стратамі ў эканоміцы. Пры гэтым пэрыядычная ратацыя ўлады неабходная для прадухіленьня застою ў разьвіцьці.
 
== Крыніцы ==
{{ЗноскіКрыніцы}}
 
== Вонкавыя спасылкі ==
26 045

зьменаў