Розьніца паміж вэрсіямі «Вулькан»

4664 байты дададзена ,  10 месяцаў таму
крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Volcano?oldid=931096697
(дапаўненьне)
(крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Volcano?oldid=931096697)
{{Іншыя значэньні|Вулькан (неадназначнасьць)}}
[[Файл:Destructive plate margin.png|значакміні|Схематычны малюнак, які адлюстроўвае працэс вывяржэньня вульканаў.]]
'''Вулька́н''' — [[геалёгія|геалягічная]] структура, якая ўзьнікае пры выхадзе [[магма|магмы]] (распалены камень) на паверхню [[плянэта|плянэты]] (напрыклад, [[Зямля|Зямлі]]). Усе суправаджальныя працэсы, якія ўзьнікаюць пры выхадзе [[лява|лявы]] на паверхню, называюць [[вульканізм]]ам. На глыбіні звыш 100 кілямэтраў тэмпэратура зямных парод дасягае 1000—1300 градусаў Цэльсія, пры гэтых умовах парода плавіцца да вязкай магмы, якая зьбіраецца вялікімі капляпадобнымі формамі на глыбіні ад 2 да 50 кілямэтраў. Калі ціск дасягае крытычнай велічыні, магма ўздымаецца на паверхню праз шчыліны [[літасфэра|літасфэры]]. Магма, якая такім шляхам дасягае паверхні зямлі, называецца лявай.
 
Вульканы Зямлі ўзьніклі таму, што ейная кара разьбіта на 17 асноўных, цьвёрдых тэктанічных плітаў, якія рухаюцца па гарачым і мяккім пласьце [[мантыя Зямлі|мантыі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120913041924/http://www.enviroliteracy.org/nsfmod/NaturesFury.pdf «Earthquakes, Volcanoes, and Tsunamis»]. Resources for Environmental Literacy.</ref>. Такім чынам, на Зямлі вульканы звычайна сустракаюцца ў месцах, дзе [[тэктанічная пліта|тэктанічныя пліты]] разыходзяцца альбо збліжаюцца, і большасьць зь іх знаходзяцца пад вадой. Напрыклад, у сярэдняакіянскім хрыбце, як то [[Сярэдня-Атлянтычны хрыбет|Сярэдня-Атлянтычным хрыбце]], ёсьць вульканы, якія стварыліся праз разыходжаньні дзьвюх тэктанічных плітаў, у той чай [[Ціхаакіянскае вогненнае кола]] складаецца з вульканаў, чыньнікам зьяўленьня якіх ёсьць зьбліжэньня тэктанічных плітаў. Вульканы таксама могуць утварацца там, дзе адбываецца расьцяжэньне і прарэджваньне пліты зямной кары, напрыклад, ва [[Усходнеафрыканскі рыфт|Ўсходнеафрыканскім рыфце]], [[вульканічнае поле Ўэлз Грэй-Клірўотэр|вульканічным полі Ўэлз Грэй-Клірўотэр]] і ў [[Рыё-Грандэ (рыфт)|рыфце Рыё-Грандэ]] ў [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]]. Існаваньне такога тыпу вульканізму адносіцца да тэорыі [[мантыявы плюм|мантыявых плюмаў]]<ref>Foulger, Gillian R. (2010). ''«Plates vs. Plumes: A Geological Controversy»''. Wiley-Blackwell. {{ISBN|978-1-4051-6148-0}}.</ref>. Гэтыя так званыя «гарачыя пункты», напрыклад, [[Гаваі]], як пастулююцца, узьнікаюць у выніку нарасталых [[дыяпір]]аў з магмай ад [[мяжа Гутэнбэргу|мяжы Гутэнбэргу]] на глыбіні 3 тысячаў км. Вульканы звычайна не ўзьнікаюць там, дзе дзьве тэктанічныя пліты сьлізгаюць міма адна з адной.
Слова «вулькан» паходзіць ад назвы італьянскага вострава [[Вулькана]]. У [[рымская міталёгія|рымскай міталёгіі]] гэты востраў лічыўся кузьніцай [[Вулькан (рымскі бог)|Вулькана]] — рымскага бога агню.
 
Вывяржэньне вульканаў можа стварыць шмат небясьпекі ня толькі ў непасрэднай блізкасьці ад вывяржэньня. Адной з такіх небясьпек зьяўляецца тое, што вульканічны попел можа стаць пагрозай для самалётаў, у прыватнасьці, для рэактыўных [[рухавік]]оў, дзе часьцінкі попелу могуць раставаць пры высокай працоўнай тэмпэратуры; заплаўленыя часьцінкі прыляпляюць да лапатак [[турбіна|турбіны]] і зьмяняюць іхную форму, парушаючы працу турбіны. Вялікія вывяржэньні могуць паўплываць на тэмпэратуру, бо попел і кропелькі [[серная кісьля|сернае кісьлі]] засланяюць сонца і астуджаюць зямную ніжнюю атмасфэру (або [[трапасфэра|трапасфэру]]); аднак яны таксама паглынаюць выпраменьваньне цяпла ад Зямлі, тым самым саграваючы верхнюю атмасфэру (або [[стратасфэра|стратасфэру]]). Гістарычна вульканічныя зімы выклікалі катастрафічны голад сярод людзей.
На глыбіні звыш 100 кілямэтраў тэмпэратура зямных парод дасягае 1000—1300 градусаў Цэльсія, пры гэтых умовах парода плавіцца да вязкай магмы, якая зьбіраецца вялікімі капляпадобнымі формамі на глыбіні ад 2 да 50 кілямэтраў. Калі ціск дасягае крытычнай велічыні, магма ўздымаецца на паверхню праз шчыліны [[літасфэра|літасфэры]]. Магма, якая такім шляхам дасягае паверхні зямлі, называецца лявай.
 
Слова «вулькан» паходзіць ад назвы італьянскага вострава [[Вулькана]]. У [[рымская міталёгія|рымскай міталёгіі]] гэты востраў лічыўся кузьніцай [[Вулькан (рымскі бог)|ВульканаВулькану]] — рымскага бога агню.
 
== Вульканічная актыўнасьць ==
Пасьля вывяржэньняў, калі актыўнасьць вулькану альбо спыняецца назаўжды, альбо ён «дрэмле» на працягу тысячаў гадоў, на самім вулькане і яго ваколіцах захоўваюцца працэсы, зьвязаныя з астуджэньнем магматычнага ачагу і званыя поствульканічнымі. Да іх адносяць [[Фумарола|фумаролы]], тэрмы, [[гейзэр]]ы.
 
== Крыніцы ==
{{Партал|Геаграфія}}
{{Крыніцы}}
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Volcanoes}}
 
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Накід:Геаграфія}}
{{Commons}}
{{Партал|Геаграфія}}
* [https://curlie.org/Science/Earth_Sciences/Geology/Volcanoes Вульканы]. Curlie{{ref-en}}.
* [http://volcano.oregonstate.edu/ Сьвет вульканаў]. Oregon State University{{ref-en}}.
 
[[Катэгорыя:Вульканы| ]]
32 367

зьменаў