Розьніца паміж вэрсіямі «Кыргыстан»

д
д (→‎Гісторыя Кыргыстану да 1991 году: выпраўленьне спасылак)
=== Гісторыя Кыргыстану да 1991 году ===
* Першыя дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі сучаснага Кыргыстану паўсталі ў [[2 стагодзьдзе да н. э.|II стагодзьдзі да н. э.]], калі паўднёвыя земляробчыя раёны краіны ўвайшлі ў склад дзяржавы [[Паркан]] (магчыма Сагдыяна). Існуе меркаваньне, што [[Скіфы]] жылі на тэрыторыі сучаснага Кыргыстану<ref>King, David C (2005-09). Kyrgyzstan. Marshall Cavendish. p. 144. {{ISBN|0-7614-2013-4}}.</ref>.
* [[5 стагодзьдзе|V стагодзьдзе]]: пачаўся пераход да аселага ладу жыцьця і ў качэўнікаў, якія засялялі Паўночны Кыргыстан.
* [[XIII стагодзьдзе]]: землі сучаснага Кыргыстану былі заваяваныя [[Мангольская імпэрыя|манголамі]].
* [[1710]]: утварэньне Какандзкага ханства з цэнтрам у [[Фэргана|Фэргане]], пры ўдзеле кыргызаў, якія становяцца ядром новага дзяржаўнага ўтварэньня.
* [[1825]]: закладзеная какандзкая крэпасьць [[Пішпек]] — сталіца сучаснага Кыргыстану.
* [[1855]]—[[1863]]1855—1863: тэрыторыя Паўночнага Кыргыстану ўвайшла ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]]. Паўднёвы Кыргыстан (разам з [[Фэргана|Фэрганой]] і поўначчу [[Таджыкістан]]у) была заваяваная ў [[1876]] годзе ў зьвязку з разгромам [[Какандзкае ханства|Какандзкага ханства]].
* Пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]] кыргызы разам зь іншымі народамі [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ўвайшлі ў склад Савецкай рэспублікі.
* [[1918]]: частка [[Туркестанская АССР|Туркестанскай АССР]].
* [[1924]]: заснаваная [[Кара-Кыргыская аўтаномная вобласьць|Кара-Кыргыская]] (пазьней [[Кыргыская аўтаномная вобласьць|Кыргыская]]) аўтаномная вобласьць у складзе [[РСФСР]] (з [[1926]] — [[Кыргыская АССР]]).
* [[1936]]: атрымаў статус саюзнай рэспублікі ([[Кыргыская ССР|ССР]]).
* [[1990]]: [[Оская разьня (1990)|канфлікт]] у [[Оская вобласьць|Оскай вобласьці]] паміж мясцовымі [[узбэкі|ўзбэкамі]] і [[кыргызы|кыргызамі]] з-за зямельных участкаў на мяжы дзьвюх дзяржаваў.
* [[1990]]: абраны першы прэзыдэнт Кыргыстану [[Аскар Акаеў]].
 
=== Незалежны Кыргыстан ===
{{Абнавіць}}
* [[31 жніўня]] [[1991]]: падчас [[Распад СССР|распаду СССР]] абвешчаная незалежнасьць Кыргыстану.
* [[5 траўня]] [[1993]]: прынятая першая [[Канстытуцыя Кыргыстану|Канстытуцыя Кыргыскай Рэспублікі]] як незалежнай сувэрэннай дзяржавы.
* [[10 траўня]] 1993: у Кыргыстане ўведзеная ўласная нацыянальная валюта — [[кыргыскі сом|сом]].
* [[1999]] і [[2000]]: спробы паўстанцаў [[Ісламскі рух Узбэкістану|Ісламскага руху Ўзбэкістану]] прабіцца на тэрыторыю Кыргыстану (цяперашняя [[Баткенская вобласьць]]), так званыя [[Баткенскія падзеі]]. Аддзелы паўстанцаў зь цяжкасьцямі атрымалася разьбіць.
* [[1616—18 сакавіка|16]]—[[18 сакавіка]] [[2002]]: сутыкненьні паміж насельніцтвам і праваахоўнымі органамі ў [[Аксыйскі раён|Аксыйскім раёне]]. Насельніцтва выступіла ў абарону асуджанага дэпутата парлямэнта [[Азымбэк Бэкназараў|Азымбэка Бекназарава]], а таксама патрабавала адмовіцца ад ратыфікацыі дамовы 1999 году аб кыргыска-[[кітай]]скай дзяржаўнай мяжы. Апазыцыя арганізавала ў шэрагу раёнаў краіны і ў [[Бішкек]]у шматлікія акцыі пратэсту. У сутыкненьнях зь міліцыяй пяцёра жыхароў Аксыйскага раёну загінулі і некалькі дзясяткаў атрымалі раненьні. Крызіс у Аксы прывёў да адстаўкі прэм’ер-міністра [[Курманбэк Бакіеў|Курманбэка Бакіева]] і ўраду.
* [[24 сакавіка]] [[2005]]: [[Крызіс улады ў Кыргыстане (2005)|Рэвалюцыя тульпанаў]] — востры крызіс улады ўзьнікае пасьля чарговых парлямэнцкіх выбараў, калі паведамленьні аб падтасоўцы вынікаў выклікаюць гнеў жыхароў адносна бедных паўднёвых абласьцей (пераважна [[Джалал-Абадзкая вобласьць|Джалал-Абадзкай]] і [[Оская вобласьць|Оскай]]). Зьбіраюцца шматтысячныя мітынгі пад сьцягамі і лёзунгамі розных партыяў, уключаючы моладзевыя «[[Келкел]]» і «[[Бірге]]». Дэманстранты захопліваюць будынкі абласных адміністрацыяў, праходзяць сутычкі з АМАПам. Вынікам паўстаньня становіцца захоп дэманстрантамі ўлады ў Бішкеку і зьвяржэньне рэжыму [[Аскар Акаеў|Аскара Акаева]]. Да ўлады прыходзіць апазыцыя на чале з [[Курманбэк Бакіеў|Курманбэкам Бакіевым]].
* Празь некаторы час Аскар Акаеў, што быў уцёк з краіны, у выніку перамоваў з прадстаўнікамі апазыцыі падпісвае заяву аб сваім сыходзе з прэзыдэнцкай пасады.
* У выніку праведзеных улетку 2005 датэрміновых выбараў прэзыдэнтам абраны адзін з кіраўнікоў апазыцыі — [[Курманбэк Бакіеў]]. Прэм’ер-міністрам становіцца [[Фэлікс Кулаў]]. Гэта, аднак, не прыводзіць да нармалізацыі жыцьця ў краіне, а сярод дзеячаў былой апазыцыі працягваецца дужаньне за ўладу.
* У лютым [[2006]] старшыня кыргыскага парлямэнта [[Амурбэк Тэкебаеў]], які ўвайшоў у канфлікт з прэзыдэнтам краіны [[Курманбэк Бакіеў|Курманбэкам Бакіевым]], падае ў адстаўку. [[2 сакавіка]] 2006 новым старшынём парлямэнта абраны [[Марат Султанаў]], які пры [[Аскар Акаеў|Аскары Акаеве]] займаў пасады кіраўніка Нацыянальнага банка і міністра фінансаў.
* [[29 красавіка]] новая апазыцыя праводзіць мітынг з патрабаваньнямі выкананьня абяцаньняў, дадзеных тандэмам Бакіева-Кулава падчас прэзыдэнцкіх выбараў. У прыватнасьці — аб правядзеньні канстытуцыйнай рэформы. Таксама патрабавалі недапушчэньня крымінальных элемэнтаў ва ўладу. Бакіеў з Кулавым вышлі да мітынгоўцаў і паабяцалі выканаць патрабаваньні.
* Працэс рэфармаваньня зацягнуўся. Прэзыдэнт Бакіеў першапачаткова стварыў Канстытуцыйную Нараду. Аднак неўзабаве і нечакана для многіх Бакіеў пашырае склад Канстытуцыйнай Нарады, бюрократызуючы працэс падрыхтоўкі новай канстытуцыі. Распрацаваны пашыраным складам Канстытуцыйнай нарады (парадку 300 чалавек) праект не здымаў пытаньні апазыцыі, і нават сам прэзыдэнт Бакіеў спрабаваў працягнуць працу па яго абмеркаваньні і дапрацоўцы. Працэсу дапрацоўкі не было відаць канца, што ўзмацняла напружанасьць сярод апазыцыі і былых паплечнікаў Бакіева і Кулава пэрыяду рэвалюцыі [[2005]] году.
* [[2 лістапада]] [[2006]]: апазыцыя пачала бестэрміновы мітынг супраць зацягваньня канстытуцыйнай рэформы. Мітынгоўцы патрабавалі адстаўкі прэзыдэнта Бакіева і прэм’ер-міністра Кулава.
* [[6 лістапада]] і [[7 лістапада]] [[2006]]: кульмінацыя крызісу ў парлямэнце. Апоўдні 7 лістапада абвешчана аб прыняцьці канстытуцыі. Паводле яе выбарныя органы — прэзыдэнт і парлямэнт — захоўваюць свае паўнамоцтвы да 2010 году. Урад будзе новым, а прэзыдэнт ня будзе прымаць удзелу ў яго фармаваньні.
* [[19 сьнежня]] [[2006]]: Урад Рэспублікі сышоў у адстаўку. Меркавалася, што адстаўка Ўраду і чаканы пасьля таго роспуск парлямэнту павінны былі дазволіць паўнавартасна ўступіць у сілу Асноўнаму закону, па якім фармаваць Урад павінна партыя, якая выйграла на выбарах.
* [[30 сьнежня]] [[2006]]: пад пагрозай роспуску парлямэнту прэзыдэнтам Бакіевым, а таксама з удзелам прапрэзыдэнцкіх дэпутатаў парлямэнт прымае новую (другую за два месяцы) рэдакцыю Канстытуцыі, якая ўступіла ў сілу з моманту апублікаваньня 16 студзеня 2007 году. У ёй прэзыдэнт вярнуў страчаныя ў папярэдняй канстытуцыі пазыцыі, узмацніўшы сваю ўладу.
* Студзень [[2006]]: палітычны тандэм прэзыдэнта Бакіева і прэм’ер-міністра Кулава разваліўся. Кулаў двойчы ня змог набраць галасоў дэпутатаў для зацьвярджэньня яго прэм’ер-міністрам. Прэзыдэнт Бакіеў ня стаў у трэці раз прапаноўваць яго кандыдатуру.
* [[30 студзеня]] [[2007]]: парлямэнт зацьвердзіў на пасадзе прэм’ер-міністра ўраду краіны Азыма Ісабэкава, які выконваў абавязкі міністра сельскай гаспадаркі.
* [[14 верасьня]] [[2007]]: рашэньнем Канстытуцыйнага Суду Кыргыскай Рэспублікі скасаваная рэдакцыя Канстытуцыі, што дзейнічала з 16 студзеня 2007 г. У сілу ізноў уступіў варыянт Канстытуцыі ад 18 лютага 2003 г.
* [[24 сьнежня]] [[2007]]: парлямэнт зацьвердзіў прэм’ер-міністрам Ігара Чудзінава.
У красавіку 2010 году ў Кыргыстане адбылася рэвалюцыя. 6 красавіка пачаліся масавыя мітынгі ў Таласе, на наступны дзень пачаліся дэманстрацыі ў Бішкеку. Было ўведзенае [[надзвычайнае становішча]]. Апазыцыйныя лідэры былі арыштаваныя, але дэманстранты занялі штаб-кватэру КДБ Кыргыстану і тэлебачаньне. Паводле афіцыйных зьвестак, у выніку сутыкненьняў з праваахоўнымі органамі 75 чалавек загінулі і 458 трапілі ў шпіталь.<ref>Maxim Tkachenko (9 красавіка 2010).[http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/04/08/kyrgyzstan.violence/index.html?iref=allsearch "Kyrgyz president says he won't resign"]. [[CNN]]. Праверана 29 красавіка 2013.{{ref-en}}</ref> Часовы ўрад узначаліла міністарка замежных справаў Роза Атунбаева, хоць Курманбэк Бакіеў і не адмаўляўся ад пасады прэзыдэнта. Нарэшце 15 красавіка ён разам з жонкай і дзецьмі зьехаў з краіны ў Казахстан. Была прынятая новая канстытуцыя. Новыя выбары ў Вярхоўную Раду адбыліся ў лістападзе 2011 году. У сьнежні 2011 году прайшлі выбары прэзыдэнта Кыргыстану, на якіх перамог [[Алмазбэк Атамбаеў]].
 
== Дзяржаўны лад ==
Дзяржаўны лад Кыргыскай Рэспублікі вызначаецца Канстытуцыяй, якая была прынятая [[5 траўня]] [[1993]] году. Ачольнік дзяржавы — прэзыдэнт, абіраецца ўсенародным галасаваньнем тэрмінам на 5 гадоў. Чарговыя выбары — у 2010. Аднапалатны [[парлямэнт]] — [[Жагорку Кенэш]], складаецца з 90 дэпутатаў, абіраных тэрмінам на пяць гадоў па партыйных сьпісах. Ачольнік ураду — прэм’ер-міністар, прызначаецца прэзыдэнтам па прадстаўленьні парлямэнта (дэпутатаў ад палітычнай партыі, што атрымала больш 50 адсоткаў мандатаў).
 
== Геаграфічныя зьвесткі ==
[[Файл:E7920-Dordoy-Bazaar-electronics.JPG|значак|Рынак «Дардой» на паўночнай ускраіне Бішкеку — адзін з важных цэнтраў эканамічнай актыўнасьці рэгіёну]]
 
У [[2004]] [[сукупны ВУП]] дасягнуў толькі $2,4 млрд, гэта значыць $430 на душу насельніцтва. Кыргыстан — другая пасьля [[Таджыкістан]]у па беднасьці краіна ў рэгіёне. Больш паловы насельніцтва занята [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] і [[жывёлагадоўля]]й.
 
На пачатак лютага [[2005]] кыргыская [[вонкавая дзяржаўная запазычанасьць]] дасягнула $1,92 млрд. За 1990—1996 гады кыргыская эканоміка паменшылася амаль удвая, у асноўным з-за спыненьня прамысловых прадпрыемстваў на поўначы краіны. [[Прамысловасьць]] забясьпечвае толькі чвэрць кыргыскага ВУП. На думку назіральнікаў, прамысловасьць у аграрным Кыргыстане была створаная ў савецкі час штучна і ўжо наўрад ці можа быць адноўленая. Прыкладна 40 % прамысловай вытворчасьці дае здабыча [[золата]] — адзіная галіна прамысловасьці рэспублікі, якая актыўна разьвіваецца (у 2003 годзе Кыргыстан здабыў 22,5 т золата, заняўшы трэцяе месца ў [[СНД]] пасьля [[Расея|Расеі]] і [[Узбэкістан]]у).
 
У Кыргыстане, па розных ацэнках, прыватызавана больш за 70 % дзяржпрадпрыемстваў. Большасьць буйных прадпрыемстваў кантралявалася сваякамі першага прэзыдэнта [[Аскар Акаеў|Акаева]].
 
=== Расейскі кантроль кыргыскай эканомікі ===
Расея займае 5-е месца па аб’ёме інвэстыцыяў у эканоміку Кыргыстану — пасьля [[ЗША]], [[Канада|Канады]], [[Турэччына|Турэччыны]] і [[Казахстан]]у. Самыя буйныя праекты ў Кыргыстане вядуць РАТ «ЕЭС» (пастаўкі [[электраэнэргія|электраэнэргіі]], будаўніцтва, рэканструкцыя і мадэрнізацыя [[ЦЭС|цепла-]] і [[ГЭС|гідраэлектрастанцыяў]]) і «Газпром» (у выплату даўгоў Кыргыстану перад Расеяй яму быў перададзены ў кіраваньне дзяржаўны пакет буйнейшай нафтагазавай кампаніі краіны «Кыргызнефтегаз», якая здабыла ў [[2004]] 68,6 тысячы тон [[нафта|нафты]] і 28,3 млн кубамэтраў [[прыродны газ|газ]]а.
 
Расея атрымала ў выплату даўгоў Кыргыстані ў сваё кіраваньне пакеты акцыяў некалькіх абаронных прадпрыемстваў — абароннай карпарацыі «Дастан» і АТ «Айнур».
! style="background:#efefef;" | Зацемка
|-
| [[1 студзеня]]
| [[Новы Год]]
| Жаңы жыл
| ~
|-
| [[23 лютага]]
| [[Дзень узброеных сіл]]
| Jookerler kunu
| ~
|-
| [[8 сакавіка]]
| [[Міжнародны жаночы дзень]]
| Аялдар күнү
| ~
|-
| [[21 сакавіка]]
| [[Навруз]]
| Нооруз
| Нооруз майрамы
|-
| [[24 сакавіка]]
| [[Дзень народнай рэвалюцыі]]
| Элдик революция күнү
| ~
|-
| [[1 траўня]]
| [[Сьвята вясны і працы]]
| Ішчілер күнү;
| ~
|-
| [[5 траўня]]
| Дзень Канстытуцыі
| Конституция күнү;
| ~
|-
| [[9 траўня]]
| [[Дзень Перамогі]]
| Жеңиш күнү
| ~
|-
| [[31 жніўня]]
| Дзень Незалежнасьці
| Эгемендүлүүк күнү
27 813

зьменаў