Розьніца паміж вэрсіямі «Этыёпія»

д
д (→‎Крыніцы: стыль)
{{Краіна |
|Назва = Этыёпія |
|НазваЎРоднымСклоне = Этыёпіі |
|НазваНаДзяржаўнайМове = የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ<br />ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ<br />''ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'' |
|Сьцяг = Flag of Ethiopia.svg|
|Герб = Coat_of_arms_of_Ethiopia.svg|
|НацыянальныДэвіз = няма|
|Месцазнаходжаньне = Ethiopia in its region.svg|
|АфіцыйнаяМова = [[Амхарская мова|амхарская]] |
|Сталіца = [[Адыс-Абэба]] |
|НайбуйнейшыГорад = Адыс-Абэба |
|ТыпУраду = [[Фэдэратыўная рэспубліка]] |
|ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт Этыёпіі|Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар Этыёпіі|Прэм’ер-міністар]] |
|ІмёныКіраўнікоў = [[Сахлэ-Ворк Зэвдэ]]<br />[[Абій Агмэд Алі]] |
|Плошча = 1 104 103 |
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 27 |
|АдсотакВады = 0,7 |
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2016 |
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 12 |
|Насельніцтва = 102 403 000 |
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 97,2 |
|ГодАцэнкіСУП = 2017 |
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 67 |
|СУП = $80,874 млрд |
|СУПНаДушуНасельніцтва = $898 |
|Валюта = [[Быр]] |
|КодВалюты = ETB |
|ЧасавыПас = EAT |
|ЧасРозьніцаUTC = +3|
|ЧасавыПасУлетку = |
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3 |
|НезалежнасьцьПадзеі = — цяперашняя Канстытуцыя |
|НезалежнасьцьДаты = <br />[[28 траўня]] [[1991]] году |
|ДзяржаўныГімн = Wodefit Gesgeshi, Widd Innat Ityopp'ya |Ityopp’ya
|АўтамабільныЗнак = ETH |
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = et |
|ТэлефонныКод = 251 |
|Дадаткі = [[Файл:Ethiopia.png|цэнтар|280пкс|Мапа Этыёпіі]]
}}
'''Этыёпія''' ({{мова-am|ኢትዮጵያ}}) — краіна на паўночным усходзе [[Афрыка|Афрыкі]] ў раёне [[Самалійскі паўвостраў|Афрыканскага рогу]]. Мяжуе на поўначы з [[Эрытрэя]]й, на ўсходзе з [[Джыбуці]] і [[Самалі]], на поўдні з [[Кенія]]й, на захадзе з [[Судан]]ам і [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Суданам]]. Выйсьця да мора ня мае. Насельніцтва краіны складае больш за 102 мільёнамі жыхароў<ref>[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ «World Population Prospects: The 2017 Revision»]. ESA.UN.org</ref>, Этыёпія зьяўляецца самай населенай краінай сьвету, сярод тых, што ня маюць выхаду да мора ці акіяну, а таксама другой паводле колькасьці насельніцтва на афрыканскім кантынэнце пасьля [[Нігерыя|Нігерыі]]. Агульная плошча краіны складае 1,1 млн км². [[Адыс-Абэба]] зьяўляецца сталіцай і найбуйнешым горадам краіны<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html «Ethiopia»]. The World Factbook. CIA.</ref>.
Этыёпія і Эрытрэя выкарыстоўваць старажытны [[этыёпскі альфабэт]], які зьяўляецца адным з самых старэйшых альфабэтаў у сьвеце, які выкарыстоўваюцца да гэтага часу<ref>Page, Willie F. (2001). [https://books.google.com/books?id=gK1aAAAAYAAJ ''«Encyclopedia of African history and culture: African kingdoms (500 to 1500), Volume 2»'']. Facts on File. — С. 230. — {{ISBN|978-0-8160-4472-6}}.</ref>. Большасьць насельніцтва вызнае [[хрысьціянства]], галоўным чынам зьяўляючыся вернікамі [[Этыёпская праваслаўная царква|Этыёпскай праваслаўнай царквы]], у той час як каля траціны вызнае [[іслам]], зьяўляючыся ў асноўным [[суніты|сунітамі]]. Да 1980-х гадох у Этыёпіі жыла значная колькасьць [[этыёпскія габрэі|этыёпскіх габрэяў]]<ref>Weil, Shalva (2011). ''«Ethiopian Jews»'', New York: Cambridge University Press. — С. 165—166.</ref>. Этыёпія зьяўляецца шматмоўнай краінай з каля 80 этналінгвістычнымі групамі, чатыры найбуйнейшыя зь якіх ёсьць [[арома]], [[амхара]], [[самалі (народ)|самалі]] і [[тыграі]].
 
Этыёпія зьяўляецца краінай прыродных кантрастаў, з урадлівымі землямі на захадзе, лясамі і шматлікімі рэкамі з аднаго боку, і адным з самых гарачых пунктаў на Зямлі ў паселішчы [[Далол]] на поўначы краіны. [[Этыёпскае нагор’е]] зьяўляецца найбуйнейшым бесперапыннымбесьперапынным горным ланцугом у Афрыцы, а пячоры [[Соф-Амар]] утрымліваюць самую вялікую пячору на кантынэнце. Клімат ёсьць [[трапічны клімат|трапічным]], гарачым і сэзонна вільготным, [[пустэльня клімат|пустэльны]] і [[паўпустэльны клімат|паўпустэльны]] на поўначы і ўсходзе краіны. Этыёпія таксама мае найбольшую колькасьць аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]] ў Афрыцы<ref>[http://www.deepethiopian.com/2013/05/ethiopia-most-world-heritage-sites-in.html «Ethiopia: Most World Heritage Sites in Africa»]. Deep from an Ethiopian.</ref>. Акрамя таго, гэтая дзяржава зьяўляецца адной з заснавальніц і чальцом ААН, [[Група 24|G-24]], [[Рух недалучэньня|Руху недалучэньня]], [[Група 77|G-77]] і [[Арганізацыя афрыканскага адзінства|Арганізацыі афрыканскага адзінства]]. Сталіца краіны Адыс-Абэба ёсьць месцам разьмяшчэньня штаб-кватэры [[Афрыканскі зьвяз|Афрыканскага зьвязу]], [[Панафрыканская палата гандлю і прамысловасьці|Панафрыканскай палаты гандлю і прамысловасьці]], Эканамічнай камісіі ААН для Афрыкі, афрыканскіх рэзэрвовых сілаў і многіх з глябальных грамадзкіх арганізацыяў скіраваных на Афрыку. У 1970-х і 1980-х гадох Этыёпія перажыла сэрыю грамадзянскіх канфліктаў і камуністычных чыстак, якія перашкодзілі разьвіцьцю ейнай эканоміцы. Краіна аднавілася і зараз мае самую вялікую эканомію па СУП ва [[Усходняя Афрыка|Ўсходняй Афрыцы]]<ref>[http://nazret.com/blog/index.php/2010/02/06/ethiopia_surpasses_kenya_to_become_east_ «Ethiopia surpasses Kenya to become East Africa's Biggest Economy»]. Nazret.com.</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=2&sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=644&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= «Ethiopia GDP purchasing power 2010: 86 billion»]. International Monetary Fund.</ref>.
 
== Гісторыя ==
Этыёпія — найстарэйшая незалежная дзяржава Афрыкі. Да [[1974]] году — [[манархія]]. У 1974 годзе да ўлады прыйшлі рэвалюцыйна настроеныя вайскоўцы на чале з [[Мэнгісту Хайле Марыям|Мэнгісту Хайле Марыямам]]ам. У 1978—1979 гг. войскі Этыёпіі пры дапамозе [[Куба|Кубы]] і [[СССР]] адбілі [[Самалійска-этыёпская вайна|самалійскае ўварваньне]] на ўсход краіны<ref>{{Артыкул|аўтар=Мікола Дзябёла.|загаловак=Мікалай Іванчанка: «Вельмі цяжка было растлумачыць этыёпам, што такое сацыялізм»|спасылка=|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=15 сакавіка 2003|нумар=65-66 (24749-24750)|старонкі=5|issn=1990-763x}}</ref>. У [[1991]] годзе ў выніку шматгадовай узброенай барацьбы іх зьмяніў цяперашні ўрад, створаны Рэвалюцыйна-дэмакратычным фронтам этыёпскіх народаў (РДФЭН). У тым жа годзе адбылася фактычнае аддзяленьне ад Этыёпіі правінцыі [[Эрытрэя]], стаўшай у [[1993]] годзе незалежнай дзяржавай.
 
=== Пэрыяд дэмакратыі ===
[[Файл:Ethiopia-FinMin.jpg|міні|зьлева|Штаб-кватэра міністэрства фінансаў і эканамічнага разьвіцьця Этыёпіі.]]
Першыя шматпартыйныя выбары адбыліся ў траўні 1995 году, перамогу ў якіх атрымала партыя [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт этыёпскіх народаў|РДФЭН]]. Прэзыдэнт пераходнага ўраду, лідэр партыі РДФЭН, [[Мэлес Зэнаві]], стаў прэм’ер-міністрам, а [[Нэгаса Гідада]] быў абраны прэзыдэнтам<ref>[http://www.irinnews.org/report/22561/ethiopia-president-expelled-ruling-party «President expelled from ruling party»]. IRIN.</ref>. У траўні 1998 году пагранічная спрэчка з Эрытрэяй прывяла да [[эрытрэйска-этыёпская вайна|эрытрэйска-этыёпскай вайны]], якая працягвалася да чэрвеня 2000 году і каштавала абедзьвюм краінаў каля $1 млн у дзень<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/750789.stm «Will arms ban slow war?»]. BBC News.</ref>. Гэта аказала негатыўнынэгатыўны ўплыў на эканоміку Этыёпіі, але ўзмацніла кіруючую кааліцыю<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1476618.stm «War 'devastated' Ethiopian economy»]. BBC News.</ref>.
 
Вынікі трэціх шматпартыйных выбараў у Этыёпіі, якія прайшлі 15 траўня 2005 году, аказаліся даволі спрэчнымі, а некаторыя апазыцыйныя рухі абвінавацілі кіроўную ўладу ў махлярстве. Не зважаючы на тое, што [[Цэнтар Картэра]] быў задаволены працэсам падрыхтоўкі да выбараў, падзеі, што рушылі за плебесцытам, выклікалі абурэньне міжнароднай установы. Назіральнікі ад [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] выказалі падтрымку кампаніі РДФЭН, але таксама зазначылі парушэньні ў падліку галасоў і публікацыі вынікаў<ref>[https://www.voanews.com/a/article-2005-ethiopian-election-a-look-back-93947294/159888.html «2005 Ethiopian election: a look back»]. Voice of America</ref>. Апазыцыйныя партыі атрымалі больш за 200 месцаў у парлямэнце, што было значна больш за мінулыя 12 месцаў на выбарах 2000 году. У той час як большасьць прадстаўнікоў апазыцыі атрымалі мандаты, некаторыя лідэры апазыцыйных партыяў адмовіліся заняць свае месцы ў парлямэнце і былі абвінавачаныя ў распальваньні гвалту пасьля выбараў і былі заключаныя ў турму.
 
Кааліцыя апазыцыйных партыяў была створаная ў 2009 годзе з мэтай перамогі над РДФЭН у парлямэнцкіх выбарах 2010 году. Мэлес, які знаходзіўся ва ўладзе з 1991 году, апублікаваў свой 65-старонкавы маніфэст ў Адыс-Абэбе 10 кастрычніка 2009 году. Па выніках апазыцыя атрымала большасьць галасоў, але РДНЭФ спыніла падлік галасоў на некалькіх дзён, што выклівала абурэньне апазыцыі. Мэлес памёр 20 жніўня 2012 году ў [[Брусэль|Брусэлі]], дзе ён лячыўся ад нявызначанага захворваньня<ref>[https://www.reuters.com/article/2012/08/21/us-ethiopia-meles-idUSBRE87K04K20120821 «Ethiopian Prime Minister Meles has died: state television»]. Reuters.</ref>. НамеснікНамесьнік прэм’ер-міністра [[Хайлемарыям Дэсалень]] быў прызначаны новым прэм’ерам краіны да правядзеньня новых выбраў у 2015 годзе<ref>[https://www.reuters.com/article/2012/08/22/us-ethiopia-meles-leader-idUSBRE87L0B820120822 «Ethiopia acting PM to remain at helm until 2015»]. Reuters.</ref>, але пасьля іх застаўся на сваёй пасадзе<ref>[http://www.aljazeera.com/news/2015/05/profile-ethiopias-placeholder-pm-quietly-holds-150527172136197.html «Profile: Ethiopia's 'placeholder' PM quietly holds on»]. Al Jazeera.</ref>.
 
5 жніўня 2016 году ў краіне ўспыхнулі хваляваньні і дэманстрацыі, дзясяткі дэманстрантаў былі расстраляныя і забітыя паліцыяй. Пратэстоўцы патрабавалі спыніць парушэньні правоў чалавека, вызваліць палітычных зьняволеных і больш справядлівага пераразмеркаваньняпераразьмеркаваньня багацьцяў<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-37004725 «'Several killed' as Ethiopia police clash with protesters»]. BBC News.</ref><ref>[https://af.reuters.com/article/topNews/idAFKCN10J0ZJ?sp=true «At least 33 protesters killed in Ethiopia's Oromiya region: opposition»]. Reuters.</ref>. Пасьля гэтых пратэстаў, Этыёпія аб’явіла надзвычайнае становішча, якое было адменена ў жніўні 2017 году<ref>[http://www.africanews.com/2017/10/26/deaths-reported-as-ethiopia-elite-forces-clash-with-protesters-in-oromia// «10 killed as Ethiopia forces clash with protesters in Oromia»]. Africanews.</ref>. Новае надзвычайнае становішча было аб’яўлена ўрадам 16 лютага 2018 году пасьля адстаўкі прэм’ера Дэсаленя<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-43091248 «Ethiopia declares state of emergency»]. BBC News.</ref>. Хайлемарыям зьяўляецца першым кіраўніком у сучаснай гісторыі Этыёпіі, які сам сышоў у адстаўку, у той час як ягоныя папярэднікі, ці памерлі, займаючы кіроўныя пасады, ці былі скінутыя<ref>[http://www.france24.com/en/20180306-ethiopia-state-emergency-protest-strike «Ethiopians protesting state of emergency shut down capital, Oromia region»]. France 24.</ref>. Ягоны пераемнік [[Абій Агмэд Алі]] зрабіў гістарычны візыт у Эрытрэю уў 2018 годзе, паставіўшы кропку ў працяглам канфлікце паміж краінамі<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-44764597 «Ethiopia and Eritrea declare end of war»]. BBC News.</ref>.
 
== Палітыка ==
=== Унутраная палітыка ===
Прынятай у [[1994]] годзе Канстытуцыяй усталяваны фэдэратыўны дзяржаўны лад краіны і замацаваныя асноўныя дэмакратычныя прынцыпы разьвіцьця грамадзтва. Кіруючая з [[1991]] году кааліцыя — Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт этыёпскіх народаў. Лідэр Фронту — [[Мэлес Зэнаўі]]. Парлямэнт (Фэдэральны сход) складаецца з Рады народных прадстаўнікоў (валодае заканадаўчай уладай) і Рады Фэдэрацыі (у яе веданьні — тлумачэньне Канстытуцыі і прыняцьце рашэньняў, зьвязаных з рэалізацыяй права рэгіёнаў на самавызначэньне). Прэзыдэнт і Прэм’ер-міністар абіраюцца парлямэнтам. Прэзыдэнту адводзяцца прадстаўнічыя функцыі. Рэальная ўлада ў краіне належыць прэм’ер-міністру.
 
== Геаграфія ==
27 813

зьменаў