Розьніца паміж вэрсіямі «Хаўмэя (карлікавая плянэта)»

→‎Гісторыя: выпраўленьні
(→‎Гісторыя: выпраўленьні)
[[Файл:2003EL61art.jpg|міні|Хаўмэя і спадарожнікі (малюнак)]]
'''(136108) Хаўмэя''' — [[карлікавая плянэта]], плютоід, [[транснэптунавы аб’ект]] (ТНА)<ref>[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0807/ News Release — IAU0807: IAU names fifth dwarf planet Haumea]{{ref-en}}</ref>. Паводле дадзеных астраномаў з [[Палямарская абсэрваторыя|Палямарскай абсэрваторыі]] ([[Каліфорнія]]), мае памер, параўнальны з памерам [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютону]], моцна выцягнутую форму ій пэрыяд кручэньня вакол сваёй восі каля 4 гадзінаў. Мае 2 спадарожнікі з пэрыядамі звароту 18 і 49 сутак. Названая ў гонар гавайскай багіні ўрадлівасьці ій дзетараджэньня<ref>[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108;orb=0;cov=0;log=0;cad=0#discovery 136108 Haumea (2003 EL61)]{{ref-en}} // JPL Small-Body Database Browser, California Institute of Technology</ref>.
 
== Гісторыя ==
Аб’ект быў адкрыты ў 2005 року<ref>Дакладней, Хаўмэя была адкрыта групай дасьледчыкаў Калтэха ў Паломарскай абсэрваторыі 28 сьнежня 2004, і ў ліпені 2005 року групай з гішпанскай абсэрваторыі Сьера Нэвада. Аб палеміцы з нагоды даты і прыярытэту адкрыцьця гл. [[:en:Controversy over the discovery of Haumea]].</ref>, 29 ліпеня 2005 року яму быў прысвоены папярэдні парадкавы нумар 2003 EL<sub>61</sub> («2003» азначала дату адкрыцьця гішпанскімі дасьледчыкамі<ref>[http://www.cfa.harvard.edu/iauc/08500/08577.html IAUC 8577: 2003 EL_61, 2003 UB_313, 2005 FY_9; C/2005 N6]{{ref-en}}</ref>). 7 верасьня 2006 року аб’ект быў занесены ў афіцыйны каталёг малых плянэтплянэтаў як (136108) 2003 EL<sub>61</sub>.
 
На званьне першаадкрывальнікаў гэтага аб’екта прэтэндавалі дзьве групы астраномаў: з Гішпаніі і ЗША. Міжнародны астранамічны зьвяз абраў імя, прапанаванае амэрыканцамі. [[17 верасьня]] было абвешчана аб прысваеньні аб’екту імя Хаўмэя ій прысваеньні яму статусу карлікавай плянэты<ref>[http://astro.uni-altai.ru/pub/article.html?id=2903 Хаумеа из внешней части Солнечной системы]{{ref-ru}}</ref>.
 
== Характарыстыкі ==
Агульная маса сыстэмы Хаўмэя вызначанавызначаная па арбітах спадарожнікаў і складае 28% масы сыстэмы [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютону]].
 
Вельмі хуткае кручэньне ХаўмэяХаўмэі павінна скажаць яе форму. Сапраўды, у ХаўмэяХаўмэі назіраюцца ваганьні яркасьці. Хоць прычынай гэтых ваганьняў можа быць неаднароднасьць паверхні (як у Плютону, у якога адхіленьні ў яркасьці дасягаюць 35%), для ХаўмэяХаўмэі прычынай зьмены яркасьці зьяўляецца, хутчэй за ўсё, яе выцягнутая форма<ref name="kompjulenta">[http://science.compulenta.ru/458914/ Представлено описание карликовой планеты Хаумеа]{{ref-ru}} // Компьюлента</ref>. Можна выказаць здагадку, што сярэдняя шчыльнасьць ХаўмэяХаўмэі вышэйвышэйшая, чым у яе суседзяў па поясе Койпэра — да 3 г/см³.
 
У гэтым выпадку памеры ХаўмэяХаўмэі — каля дыямэтра Плютону «ўздоўж» і ў два разы менш — «папярокупоперак», і Хаўмэя займае трэцяе або чацьвертае месца сярод транснэптунавых аб’ектаў пасьля [[Эрыс (карлікавая плянэта)|Эрыса]], [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютону]] і, магчыма, [[Макемаке (карлікавая плянэта)|Макемаке]].
 
Спэктар ХаўмэяХаўмэі паказвае, што яе паверхня, як і паверхня [[Харон (карлікавая плянэта)|Харону]], пакрытапакрытая пераважна вадзяным лёдам.
 
Магчыма, гэты «ваўчок» поясапоясу Койпэра нарадзіўся ў выніку сутыкненьня двух нябесных целцелаў. Большая частка лёгкіх кампанэнтаў (мэтан і вадзяны лёд) пасьля ўдару часткова зьнікла, часткова была выкінутая ў навакольную прастору ій пасьля ўтварыла два спадарожнікі (магчыма, будуць адкрытыадкрытыя яшчэ спадарожнікі). Гіпотэза сутыкненьня ўскосна пацьвярджаецца тым, што на падобных арбітах абарочваюцца яшчэ як мінімумпрынамсі тры [[Транснэптунавы аб'ект|ТНА]] меншага памеру з аналягічнымі ХаўмэяХаўмэі спэктрамі — магчыма, «аскепкі» Хаўмеа іХаўмеі, зруйнаваўзруйнаваныя пасьля ўдару аб’екта дыямэтрам каля 1600 км. Два іншыя ТНА-спадарожнікі, якія раней лічыліся «аскепкамі», маюць чырвоны колер і таму не адносяцца да ўдзельнікаў гэтага катаклізму. Пошук «аскепкаў» працягваецца.
 
У [[2009]] року доктар Пэдра Ласэрда (''Pedro Lacerda'') з Каралеўскага ўнівэрсытэту ў Бэлфасьце паведаміў пра тое, што на паверхні ХаўмэяХаўмэі каляровыя анамаліі — буйныя плямы, якія маюць чырвонае адценьне ў бачным дыяпазоне. Прырода ій паходжаньне дадзенага аб’ектааб’екту дакладна не ўстаноўленаўстаноўленая. Меркавана гэта можа быць вобласьць навалы нейкіх мінэралаў ці арганічных злучэньняў<ref name="kompjulenta"/>. ПаПаводле іншай гіпотэзегіпотэзы «чырвоная пляма» ўяўляе сабой сьлед ад сутыкненьня ХаўмэяХаўмэі зь іншым нябесным целам<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?9643 На планете Хаумеа открыто большое красное пятно]{{ref-ru}} // Мембрана</ref>.
 
== Спадарожнікі ==
Дыямэтар большага спадарожніка ([[Хііяка (спадарожнік)|Хііяка]]) — каля 350 км, пэрыяд абарачэньня — 48,9 сутак, радыусрадыюс арбіты — 49,9 тыс. км. Другі спадарожнік ([[Намака (спадарожнік)|Намака]]) прыкладна ўдвая менш першагаза першы, зьвяртаеццаварочаецца вакол ХаўмэяХаўмэі па арбіце зь вялікай паўвосьсю 25,6 тыс. км з пэрыядам 18 сутак.
== Гл. таксама ==
* [[Карлікавая плянэта]]
284

зьмены