Розьніца паміж вэрсіямі «Лепель»

667 байтаў дададзена ,  2 гады таму
абнаўленьне зьвестак
д (стыль)
(абнаўленьне зьвестак)
|Гімн =
|Дата заснаваньня =
|Першыя згадкі = [[1439]]
|Статус з =
|Магдэбурскае права =
|Вышыня =
|Унутраны падзел =
|Колькасьць насельніцтва = 1769017822
|Год падліку колькасьці = 20162017
|Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2016belstat2017" />
|Этнічны склад насельніцтва =
|Год падліку этнічнага складу =
|Сайт =
}}
'''Ле́пель''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на беразе [[Лепельскае возера|Лепельскага возера]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Лепельскі раён|Лепельскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Насельніцтва на 20162017 год — 17 690822 чалавекчалавекі<ref name="belstat2016belstat2017" />. Знаходзіцца за 115 км ад [[Віцебск]]у. Канцавая станцыя на чыгуначнай лініі [[Ворша]] — Лепель. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з [[Полацак|Полацкам]], [[Менск]]ам, [[Віцебск]]ам, [[Ворша]]й.
 
Лепель — даўняе места [[Полацкае ваяводзтва|гістарычнай Полаччыны]], старажытны [[Лепельскі замак|замак]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Да нашага часу тут захаваліся збудаваныя ў стылі [[клясыцызм]]у [[Касьцёл Сьвятога Казімера (Лепель)|касьцёл Сьвятога Казімера]] і драўляная царква Сьвятой Параскевы Пятніцы, помнікі архітэктуры XIX ст. Побач з касьцёлам у 2010 годзе паставілі першы ў Беларусі помнік [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлеру]] [[Леў Сапега|Льву Сапегу]]. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучалася Спаская царква ў стылі клясыцызму, помнік архітэктуры XIX ст., [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зруйнаваны савецкімі ўладамі]].
 
=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1709).jpg|150px150пкс|значак|зьлева|[[Леў Сапега]]]]
 
Першы пісьмовы ўпамін пра Лепель датуецца 1439 годам. У гэты час на высьпе Лепельскага возера існавалі вёска і маёнтак ''Стары Лепель'', якія [[Міхал Жыгімонтавіч|Міхал]] [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтавіч]] падараваў [[Віцебск]]аму рымска-каталіцкаму касьцёлу. У 1503 годзе [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аляксандар Казімеравіч|Аляксандар]] зацьвердзіў за Віцебскім касьцёлам дарунак Міхала Жыгімонтавіча, дадаўшы да яго Баравенскае войтаўства і вёскі [[Машчоны (Сеньненскі раён)|Машчоны]] ды Соржыцу. У 1541 годзе з згоды [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] далучыў Лепельскі маёнтак да [[Віленская катэдра|Віленскай катэдры]]. У [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкую вайну]] (1558—1582) на тэрыторыі маёнтку збудавалі [[Лепельскі замак|драўляны замак]]<ref>Януш І. Лепель // {{Літаратура/БелЭн|9к}} С. 206.</ref>.
 
[[Файл:Lepiel. Лепель (XVII).jpg|значак|245пкс|Мапа Новага Лепеля, XVII ст.]]
 
У 1563 годзе побач з замкам на высьпе заснавалі ''места Лепель'', пры якім працаваў гандлёвы порт. Таго ж году Віленская капітула, ня будучы ў стане бараніць маёмасьць ад бесьперапынных нападаў суседняй [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскага дзяржавы]], аддала маёнтак у валоданьне вялікаму князю [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонту Аўгусту]] з умовай, што калі ён захоча назаўсёды пакінуць гэтую маёмасьць сабе, то мусіць даць капітуле іншую маёмасьць той самай вартасьці. Аднак насуперак дамоўленасьці ў 1568 годзе Жыгімонт Аўгуст аддаў Лепель у пажыцьцёвае карыстаньне [[Кашталяны смаленскія|кашталяну смаленскаму]] [[Юры Зяновіч|Юрыю Зяновічу]], а па ягонай сьмерці — [[ваяводы полацкія|ваяводу полацкаму]] [[Мікалай Дарагастайскі|Мікалаю Дарагастайскаму]]. У 1579 годзе [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Стэфан Баторы]] вярнуў лепельскую маёмасьць Віленскай рымска-каталіцкай катэдры.
 
=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
[[Файл:Lepiel, Pahonia. Лепель, Пагоня (1850).jpg|міні|зьлева|150пкс|Герб Лепеля, 1850 г.<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 71.</ref>]]
 
У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Лепель апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стаў цэнтрам [[Лепельскі павет|павету]] [[Полацкая губэрня|Полацкай]], з 1802 году — [[Віцебская губэрня|Віцебскай губэрні]]. У 1797—1805 гадох вялося будаваньне [[Бярэзінская водная сыстэма|Бярэзінскай воднай сыстэмы]], дырэкцыя якой разьмясьцілася ў Лепелі (у 1833—1839 гадох тут працаваў калега і сябар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] [[Ян Чачот]]). У 1804 годзе адбылося зацьвярджэньне першага пляну забудовы места. У [[вайна 1812 году|вайну 1812 году]] Лепель панёс вялікія страты: войскі, што праходзілі празь места, спалілі яго.
 
[[Файл:Lepiel, Rynak. Лепель, Рынак (1866).jpg|міні|245пкс|Царква і [[Касьцёл Сьвятога Казімера (Лепель)|касьцёл]] (удалечыні), 1866 г.]]
 
У 1821 годзе ў Лепелі адкрылася аптэка, у 1830 годзе — 4-клясная вучэльня. У 1833 годзе места моцна пацярпела ад пажару. У 1835 годзе складзены генэральны плян Лепеля, згодна зь якім места падзялялася на цэнтар і 26 кварталаў (у 1860 годзе гэты плян скарэктавалі, падзяліўшы Лепель на 30 кварталаў і 4 плошчы). У 1841—1844 гадох тут збудавалі мураваны праваслаўны сабор, у 1857—1876 гадох — касьцёл Сьвятога Казімера. 9 верасьня 1852 году места атрымала герб: «у чырвоным полі [[Пагоня]]»<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}} С. 183.</ref>. На 1864 год у месьце было 38 мураваных і 562 драўляныя дамы (паводле зьвестак на 1897 год — 10 мураваных і 800 драўляных); дзейнічалі 3 царквы, касьцёл, капліца, 4 сынагогі; працавалі піваварны і гарбарны заводы, 2 цагельні.
 
11 верасьня 2010 году ў цэнтры Лепеля ўрачыста адкрылі помнік дзяржаўнаму дзеячу Вялікага Княства Літоўскага — [[Леў Сапега|Льву Сапегу]] (нягледзячы на пратэсты [[Беларускі экзархат Расейскай праваслаўнай царквы|Беларускага экзархату Маскоўскага патрыярхату]])<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2156459.html Помнік Льву Сапегу паставілі, нягледзячы на пратэст праваслаўнага сьвятара] // «[[Радыё Свабода]]», 13 верасьня 2010 г.</ref>.
 
<center><gallery caption="Места на старых здымках" widths=150 heights=150 perrowclass="4center">
Lepiel, Aziornaja. Лепель, Азёрная (XX).jpg|Азёрная вуліца
Lepiel, Ksiandzoŭ most. Лепель, Ксяндзоў мост (XX).jpg|Ксяндзоў мост
Lepiel, Kapanickaja. Лепель, Капаніцкая (XX).jpg|Капаніцкая вуліца, [[Касьцёл Сьвятога Казімера (Лепель)|касьцёл Сьвятога Казімера]]
Lepiel, Poŭśviskaja-Kapanickaja. Лепель, Поўсьвіская-Капаніцкая (1910).jpg|Рог Поўсьвіскай і Капаніцкай
</gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center">
Lepiel-carkva.jpg|Царква, зьнішчаная бальшавікамі
Lepiel, Rynak. Лепель, Рынак (1913).jpg|Рынак, пошта
Lepiel, Čašnickaja. Лепель, Чашніцкая (1900).jpg|Чашніцкая вуліца, земская ўправа
Lepiel, Šlachieckaja. Лепель, Шляхецкая (1901-17).jpg|Шляхецкая вуліца
</gallery></center>
 
== Насельніцтва ==
=== Дэмаграфія ===
<div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours">
<center><timeline>
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
bar:2006 from:0 till:18800
bar:2009 from:0 till:17280
bar:20162017 from:0 till:1769017822
TextData=
fontsize:10px pos:(25,195)
text:
</timeline></center>
</div>
 
* '''XIX стагодзьдзе''': 1866 год — 3093 чал.; 1 студзеня 1880 году — 5284 чал. (2609 муж. і 2675 жан.), у тым ліку 2281 праваслаўны, 536 каталікоў, 6 эвангелістаў, 2458 юдэяў, 6 магамэтанаў<ref>Kuściński M. Lepel // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} S. 150.</ref>; 1897 год — 6284 чал.
* '''XX стагодзьдзе''': 1939 год — 13,8 тыс. чал.; 1959 год — 9,7 тыс. чал.; 1970 год — 13,1 тыс. чал.<ref>[[Ілья Януш|Януш І.]] Лепель // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 351.</ref>; 1972 год — 13,6 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}</ref>; 1991 год — 19,6 тыс. чал.; 1997 год — 19,4 тыс. чал.; 1998 год — 19,4 тыс. чал.
* '''XXI стагодзьдзе''': 2006 год — 18,8 тыс. чал.; 2007 год — 18,7 тыс. чал.; 2009 год — 17 280 чал.<ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2010 год — 17,4 тыс. чал.; 2016 год — 17 690 чал.<ref name="belstat2016">[http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 17 822 чал.<ref name="belstat2017">[http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>
 
=== Адукацыя ===
 
== Галерэя ==
<center><gallery widths=150 heights=150 caption="Краявіды места" perrowclass="4center">
Lepel. Kasciol Sv.Kazimira.JPG|[[Касьцёл Сьвятога Казімера (Лепель)|Касьцёл Сьвятога Казімера]]
Лепель. Касцёл. Галоўны фасад.jpg|Касьцёл, галоўны фасад
Liepel carkva hieorhija.jpg|Капліца Сьвятога Георгія
Liepel carkva paraskievy.jpg|Царква Сьвятой Параскевы Пятніцы
</gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center">
Lepiel. Лепель (2008).jpg|«Першы ўспамін пра Лепель»
Lepiel. Лепель (12.08.2008).jpg|На цэнтральным пляцы
Lepiel, kamianica (12.08.2008).jpg|Старая камяніца
Liepel HES.jpg|[[Лепельская ГЭС]]
</gallery></center>
 
== Асобы ==
159 567

зьменаў