Мэтал: розьніца паміж вэрсіямі

13 байтаў дададзена ,  6 гадоў таму
д (Removing Link GA template (handled by wikidata))
 
== Фізычныя ўласцівасьці ==
Мэталы вызначаюцца высокай электра- й [[Цеплаправоднасьць|цеплаправоднасьцю]], здольнасьцю адбіваць сьветлавыя хвалі ды пластычнасьцюплястычнасьцю. У цьвёрдым выглядзе звычайна маюць крышталічную будову. БольшасцьБольшасьць крышталізуецца ў простых структурах (кубічных і гексаганальных), якія адпавядаюць найшчыльнейшай кампаноўцы атамаў. Шмат якія з мэталаў могуць існаваць у дзьвюх і больш крышталічных мадыфікацыях. [[Палімарфізм|Паліморфныя]] пераходы часам спалучаюцца са стратаю мэталічных уласьцівасьцяў (напрыклад, пераход белага [[волава]] (b-Sn) ў шэрае (a-Sn).
 
== Хімічныя ўласьцівасьці ==
Агульныя для мэталаў хімічныя ўласьцівасьці абумоўленыя слабой сувязьзю валентных электронаў з [[Атамнае ядро|ядром атама]]: утварэньне дадатна зараджаных іёнаў ([[катыён]]аў), станоўчая [[ступень акісьленьня]] ў [[Складанае рэчыва|злучэньнях]], утварэньне асноўных [[аксід]]аў і [[гідраксід]]аў, выцісканьне [[вадарод]]у з [[Кіслата|кіслотаў]].
 
Мэталічныя ўласьцівасьці элемэнта праяўляюцца тым яскравей, чым ніжэй ягоная [[электраадмоўнасьць]]. У падгрупах Пэрыядычнай сыстэмы з узрастаньнем атамнага нумару электраадмоўнасцьэлектраадмоўнасьць у цэлым зьмяншаецца, а мэталічныя ўласьцівасьці ўзмацняюцца.
 
Мэталы ад [[Літый|літыя]] да [[Натрый|натрыя]] лёгка рэагуюць з [[тлен]]ам на холадзе. Іншыя злучаюцца з тленам толькі пры награваньні, а [[ірыд]], [[плятына]] й [[золата]] з тленам не ўзаемадзейнічаюць. Уласьцівасьці мэталаў характарызуюцца іх месцам у [[Электрахіміны шэраг напружання мэталаў|электрахімічным шэрагу]]. Мэталы ад літыя да натрыя выціскаюць вадарод з [[Вада|вады]] пры [[Нармальныя умовы|нармальных умовах]], а ад [[Магній|магнія]] да [[Таль|талю]] — пры награваньні. Мэталы, якія стаяць у электрахімічным шэрагу перад вадародам, выціскаюць яго з разбаўленых кіслотаў (на холадзе або пры награваньні). Мэталы, якія стаяць у электрахімічным шэрагу пасьля вадароду, раствараюцца толькі ў тленавых кіслотах (канцэнтраваная [[Серная кіслата|серная]] або [[Азотная кіслата|азотная]]), а плятына й золата — толькі ў [[Сумесь|сумесі]] гэтых кіслотаў. Аксіды мэталаў ад літыя да алюмінія ды ад [[лянтан]]а да [[цынк]]а [[Аднаўленьне|аднаўляюцца]] цяжка. Бліжэй да канца электрахімічнага шэрагу схільнасьць да аднаўленьня павялічваецца. Аксіды апошніх у электрахімічным шэрагу мэталаў распадаюцца на мэталы й тлен ужо пры невялікім награваньні.
Ступені акісьленьня непераходных мэталаў: +1 для падгрупы I а; +2 для II a; +1 і +3 для III a; +2 і +4 для IV a; +2, +3 і +5 для V a; — 2, +2, +4, +6 для VI a. У пераходных М.: +1, +2, +3 для падгрупы I б, +2 для II б; +3 для III б; +2, +3, +4 для IV б; +2, +3, +4, +5 для V б; +2, +3, +4, +5, +6 для VI б, +2, +3, +4, +5, +6, +7 для VII б, от +2 до +8 в VIII б. У лантаноідаў: +2, +3 и +4, у актыноідаў — ад +3 да +6. Аксіды мэталаў з малой ступеньню акісьленьня маюць асноўныя ўласьцівасціўласьцівасьці. Аксіды з высокай ступеньню акісьленняакісьленьня зьяўляюцца [[ангідрыд]]амі кіслотаў. Мэталы ззь пераменнаю [[Валентнасьць|валентнасьцю]] (напрыклад, [[хром]], [[марганец]], [[жалеза]]), у злучэньнях, дзе яны маюць нізкія ступені акісьленьня, (хром (+2), марганец (+2), жалеза (+2)), выяўляюць аднаўленчыя ўласцівасьціўласьцівасьці, а ў злучэньнях, дзе яны маюць вышэйшыя ступені акісьленьня (хром (+6), марганец (+7), жалеза (+3)), — [[Акісленьне|акісьляльныя]].
 
Здольнасьць мэталаў да ўтварэньня злучэньняў і паліморфных пераходаў стварае аснову для атрыманьня шматлікіх [[Стопак|стопкаў]] з разнастайнымі карыснымі ўласьцівасьцямі. Колькасьць вядомых стопкаў перавышае 10 тысячаў.
 
== Гісторыя ==
Назоў «мэтал» паходзіць ад [[Грэцкая мова|грэцкага]] слова métallon (ад metalléuo — выкапваю, здабываю зь зямлі), якое спачатку азначала копі, руднікі (у [[Герадот]]а, [[5 стагодзьдзе да н. э.]]). У [[Старажытнасьць|CтаражытнасьціСтаражытнасьці]] й [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] ведалі 7 мэталаў: золата, [[срэбра]], [[медзь]], волава, [[сьвінец]], жалеза ды [[ртуць]]. У 1-й палове [[19 стагодзьдзе|19 ст.]] былі атрыманыя мэталы плятынавай групы, [[Лужныя мэталы|лужныя]] й [[Лужназямельныя мэталы|лужназямельныя]] мэталы, адкрытыя невядомыя мэталы пры [[Аналітычная хімія|хімічным аналізе]] [[мінэрал]]аў. У [[1860]]—63 гадох мэтадам [[Спэктральны аналіз|спэктральнага аналізу]] былі адкрытыя [[цэз]], [[рубід]], [[таль]] ды [[інд (элемэнт)|інд]]. У другой палове [[20 стагодзьдзе|20 ст.]] былі штучна атрыманыя [[Радыяактыўнасьць|радыяактыўныя]] мэталы, у прыватнасьці, [[трансураніды]].
 
Мэталы й іх стопкі шырока выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці, перш за ўсё як канструкцыйны матэрыял.
Характэрныя ўласьцівасьці мэталаў можна апісаць, сыходзячы зь іх унутранай будовы. Усе яны маюць слабую сувязь электронаў зьнешняга энэргетычнага ўзроўню (іншымі словамі, валентных электронаў) зь ядром. Дзякуючы гэтаму створаная рознасьць патэнцыялаў у правадніку прыводзіць да лавінападобнага руху электронаў (званых электронамі праводнасьці) у крышталічнай краце. Сукупнасьць такіх электронаў часта называюць электронным газам. Уклад у цеплаправоднасьць, апроч электронаў, даюць фаноны (ваганьні краткі). Плястычнасьць можна растлумачыць вялікай колькасьцю структурных дэфэктаў (міжвузлавыя атамы, вакансіі і інш.).
 
ПразПразь лёгкую аддачу электронаў магчыма [[Затляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|атляненьне]] мэталаў, што можа прывесьці да карозіі і далейшай дэградацыі ўласьцівасьцяў. Здольнасьць для атляненьня можна пазнаць па стандартнаму шэрагу актыўнасьці мэталаў. Гэты факт пацьвярджае неабходнасьць выкарыстаньня мэталаў у камбінацыі зь іншымі элемэнтамі (сплаў, важнейшым зь якіх зьяўляецца сталь), іх легіраваньне і прымяненьне розных пакрыцьцяў.
 
Для больш канкрэтнага апісаньня электронных уласьцівасьцяў мэталаў патрэбна выкарыстоўваць квантавую мэханіку. Ва ўсіх цьвёрдых целах з дастатковай сымэтрыяй узроўні энэргіі электронаў асобных атамаў перакрываюцца і ўтвараюць дазволеныя зоны, прычым зона, утвораная валентнымі электронамі, называецца валентнай зонай. Кволая сувязь валентных электронаў у мэталах прыводзіць да таго, што валентная зона ў мэталах атрымліваецца вельмі шырокай, і ўсіх валентных электронаў не хапае для яе поўнага запаўненьня.
32 246

зьменаў