Розьніца паміж вэрсіямі «Дэмакратыя»

478 байтаў дададзена ,  4 гады таму
дапаўненьне, вікіфікацыя
д (Removing Link FA template (handled by wikidata) - The interwiki article is not featured)
(дапаўненьне, вікіфікацыя)
{{Формы кіраваньня}}
'''Дэмакра́тыя''' ({{мова-el|δημοκρατία}}  — «народаўладзьдзе», «рэспубліка»)  — форма кіраваньня [[дзяржава]]й або [[палітычная сыстэма]], пры якой [[улада]] ажыцьцяўляецца праз прамое народаўладзьдзе ([[прамая дэмакратыя]]) альбо праз прадстаўнікоў, абіраныхякія [[Выбары|абіраюцца]] народам або нейкай часткай народу ([[прадстаўнічая дэмакратыя]]). Галоўнай прыкметай дэмакратыі зьяўляецца забесьпячэньне прапарцыйнага прадстаўніцтва ва ўладзе як мага шырэйшых інтэрасаў насельніцтва, прысутных у краіне, а таксама дынамічная зьмена прадстаўнічай улады разам са зьменай адпаведных інтэрасаў у часе.
 
Паколькі ідэал народаўладзьдзя цяжкадасягаемы і належыць розным тлумачэньням, прапаноўвалася мноства практычных мадэляў. Да XVIII стагодзьдзя найбольш вядомай мадэльлю была прамая дэмакратыя, дзе грамадзяне ажыцьцяўляюць сваё права прыняцьця палітычных рашэньняў непасрэдна, за кошт дасягненьня кансэнсуса ці з дапамогай працэдураў падпарадкаваньня меншасьці большасьці. У прдстаўніковайпрадстаўніковай дэмакратыі грамадзяне ажыцьцяўляюць тое ж права праз абраных імі дэпутатаў і іншых службовых асобаў ляхамшляхам дэлегаваньня ім часткі ўласных правоў, пры гэтым абраныя кіраўнікі прымаюць рашэньні з улікам перавагаў кіруемых і адказваюць перад імі за свае дзеяньні.
 
Дэмакратыя можа існаваць ва унітарных дзяржавах (Францыя, Швэцыя, Партугалія, Японія) і ў фэдэратыўных дзяржавах (Швайцарыя, ЗША, Нямеччына, Канада, Бразылія, Індыя)<ref>{{кніга|аўтар=Эрме, П.|загаловак=Культура і дэмакратыя|арыгінал=Culture et démocratie|адказны=пер. з францускай|месца=Мінск|выдавецтва="Беларусь"/ЮНЕСКО|год=1995|старонкі=48|isbn=985-01-0070-2}}</ref>.
 
== Гісторыя ==
 
=== Антычнасьць ===
Тэрмін «дэмакратыя» ўпершыню зьявіўся ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэцкай]] палітычнай і філязофскай думкедумцы. ГрэцкіяЯк правіла, першымі дэмакратыямі лічацца старажытнагрэцкія [[гарад-дзяржава|гарады-дзяржавы]] ў [[Атэны|Атэнах]], створаныя на чале з [[Клэйстэн]]ам, як правіла, лічацца першымі дэмакратыяміКлэйстэнам ў [[507 да н. э.|507 годзе да нашай эры]]. Клэйстэна называюць «бацькам атэнскай дэмакратыі»<ref>{{Кніга|аўтар=R. Po-chia Hsia, Lynn Hunt, Thomas R. Martin, Barbara H. Rosenwein, and Bonnie G. Smith, |загаловак=The Making of the West, Peoples and Cultures, A Concise History, Volume |volume=I: To 1740 (|месца=Boston and New York: |выдавецтва=Bedford/St. Martin’s, |год=2007), |старонкі=44.}}</ref>. Атэнскі філёзаф [[Плятон]] супрацьпастаўляў дэмакратыі, сыстэму «рэгулюючага кіраваньня», з альтэрнатыўнымі сыстэмамі [[манархія|манархіі]] (кіраваньне аднаго чалавека), [[алігархія|алігархіі]] (кіраваньне малой клясы эліты) і [[тымакратыя|тымакратыі]] (кіраваньне клясы ўласьнікаў). Сёньня клясычная атэнская дэмакратыя, на думку многіх, зьяляласязьяўлялася прамой дэмакратыяй. Першапачаткова гэтая форма ўлады мела дзьве адметныя асаблівасьці: па-першае, выбар па жэрабі для звычайных грамадзянаў на пасады дзяржаўных установаў і судоў і, па-другое, сход усіх грамадзянаў<ref>Grinin L. E. [http://www.socionauki.ru/book/early_state_en/ Early State and Democraсy]. socionauki.ru</ref>. Усе грамадзяне мелі права выступаць і галасаваць на сходзе, дзе ўсталёўваліся законы гораду-дзяржавы. Тым ня менш, атэнскімі грамадзянамі зьяўляліся толькі мужчыны, якія нарадзіліся ад атэнскіх бацькоў і мелі ўзрост большы за 20 гадоў. Усе жанчыны, рабы, замежнікі і мужчын ува ўзросьце да 20 гадоў правы грамадзянаў ня мелі. З прыкладна 200—400 тысячаў жыхароў налічвалася толькі 30—60 тысячаў грамадзянаў. Абраныя генэралы часьцяком мелі значны ўплыў на сходах. Гэтак [[Пэрыкл]] быў дэ-факта шмат гадоў палітычным лідэрам Атэнаў, падчас пэрыяду, калі яго абіралі на дзяржаўныя пасады агулам 15 гадоў запар.
 
=== Іншыя пэрыяды ===
З ускладненьнем дзяржаўных задачаў, прамая дэмакратыя была практычна паўсюдна выцесьненая [[манархія|манархічнымі]] формамі кіраваньня. У цяперашні час дэмакратычнае кіраваньне звычайна носіць форму заходняй [[Эўропа|эўрапейскай]] прадстаўнічай дэмакратыі, якая атрымала назву «[[лібэральная дэмакратыя]]». Сярод яе тэарэтычных заснавальнікаў былі [[Жан-Жак Русо]] ([[1712]]—[[1778]]), [[Джон Лок]] ([[1632]]—[[1704]]) і [[Шарль Люі дэ Мантэск’ё|Мантэск’ё]] ([[1689]]—[[1755]]). Разьвіцьцё сродкаў масавай камунікацыі, аўтаматычнай апрацоўкі інфармацыі, тэорыі штучнага інтэлекту з інжынэрыяй ведаў, з улікам нарастальных складанасьцяў з рэалізацыяй прадстаўнічай дэмакратыі, адрадзіла цікавасьць да яе прамых формаў.
 
Расейскі філёзаф Павал Іванавіч Наўгародцаў сьцьвярджаў, што «Зь цяжарам народаўладзьдзя можа зладзіцца толькі народ, здольны да самаабмежаваньня» [[Павел Іванавіч Наўгародцаў|П.І. Наўгародцаў]]
 
== Прыкметы дэмакратычнай дзяржавы ==
Сучаснае паняцьце дэмакратыі ўключае наступныя грамадзянскія правы і [[воля (права)|волі]]:
 
* [[воляСвабода слова|волюсвабоду слова]] пры наяўнасьці адказнасьці за выкарыстаньне дадзенага права
* волю [[веравызнаньне|веравызнаньня]] і адпраўленьня веры, рэлігійных культаў і абрадаў
* аддзяленьне [[рэлігія|рэлігіі]] ад дзяржавы і [[школа|школы]]
* волю выбару мовы міжасобасных зносінаў
* незалежнасьць друку і іншых [[сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]] (уключаючы тэлебачаньне)
* дэпалітызацыю і дэпартызацыю войска, паліцыі, органаў дзяржаўнай бясьпекі, пракуратуры і суда, радавога (непалітычнага) складу апарата органаў дзяржаўнай улады і кіраваньня
* абмежаваньне ўмяшаньня дзяржавы ў дзейнасьць эканамічных суб’ектаў, грамадзян, грамадзкіх арганізацый, партый і рухаў, рэлігійных канфэсій, органаў мясцовага самакіраваньня
* моцнае [[мясцовае самакіраваньне]]
* разьвітое [[грамадзянскае грамадзтва]]
* разьвітыя інстытуты парлямэнтарызму, уключаючы парлямэнцкія расьсьледаваньні
* усеагульнае, роўнае і прамое выбарчае права пры забесьпячэньні рэальнага раўнапраўя і спаборнасьці кандыдатаў, палітычных партый і рухаў і іх праграм
* дзяржаўныя гарантыі нутрапартыйнай і нутрапрафзьвязнай дэмакратыі, у прыватнасьці гарантыі вольнага існаваньня нутрапартыйных фракцый і захаваньні вызначаных працэдур пры выбарах партыйных органаў  — гэта ня можа зьяўляцца ўнутранай справай ні адной партыі, прэтэндуючай на ўдзел у выбарах
 
== Сучасныя тэорыі дэмакратыі ==
* [[Партысіпацыённая дэмакратыя|Партысіпацыённая]]
* [[Плебісцытарная дэмакратыя|Плебісцытарная]]
* [[Плюралістычная дэмакратыя|Плюралістычная]]
* [[Рынкавая дэмакратыя|Рынкавая]]
* Сацыялістычная ([[Сацыялістычная сацыял-дэмакратыя|Сацыялістычная]])
* [[Паліархія]]
* [[Інфармацыйная тэорыя дэмакратыі|Інфармацыйная]]
 
== Функцыі дэмакратыі ==
Эфэктыўнае дужаньне з завышанай самаацэнкай грамадзкіх лідэраў вынікаў сваёй дзейнасьці. Аб’ектыўную адзнаку якасьці грамадзкага кіраваньня можна атрымаць толькі на выбарах ва ўмовах вольных камунікацый.
Мэтапакладаньне  — дэмакратыя прымушае палітычных лідэраў улічваць патрэбы чалавека ў складзе глябальных мэт разьвіцьця. Адсутнасьць дэмакратыі можа прывесьці да жахлівых рэпрэсій у імя прагрэсу, калі палітык ставіць прыватную эканамічную або ідэалягічную мэту вышэй жыцьцяў суайчыньнікаў па міма іх волі.
Прылада палітычных узгадненьняў, забясьпечвае зьмену эліт прымальным спосабам, падчас ідэалягічнага дужаньня на выбарах. У аўтарытарных дзяржавах эліту зьмяняюць з выкарыстаньнем грубіянскай сілы, і гэтая працэдура суправаджаецца значнымі стратамі ў эканоміцы. Пры гэтым пэрыядычная ратацыя ўлады неабходная для прадухіленьня застою ў разьвіцьці.
 
== Дэмакратыя ў Беларусі ==
{{Асноўны артыкул|Дэмакратыя ў Беларусі}}
Па меркаваньні большасьці эўрапейскіх краінаў у сучаснай Беларусі ўсталяваная [[Аўтарытарызм|аўтарытарная ўлада]].
 
== Глядзіце таксама ==
* [[Індэкс дэмакратыі]]
* [[Лібэральная дэмакратыя]]
* [[Сацыял-дэмакратыя]]
 
== Літаратура ==
* [[Дзьмітры Чарнаўскі{{Кніга|аўтар=Чарнаўскі, Д.С.]] |загаловак=Сынэргетыка і інфармацыя (дынамічная тэорыя інфармацыі)|месца=М.:|выдавецтва=Едиториал УРСС, |год=2004. – |старонак=288 с. ISBN |isbn=5-354-00241-9.}}
 
== Крыніцы ==
 
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Democracy}}
* [http://www.bukovsky.org/forum Форум падтрымкі дэмакратыі]
* [http://www.democracy.ru/quotes.php Выняткі аб дэмакратыі на www.democracy.ru]
Ананімны ўдзельнік