Розьніца паміж вэрсіямі «Польшча»

2 байты выдалена ,  4 гады таму
афармленьне, выпраўленьне спасылак
(→‎Палітыка: дапасаваньне)
(афармленьне, выпраўленьне спасылак)
{{Краіна
| Назва = Польшча
| НазваЎРоднымСклоне = Польшчы
| НазваНаДзяржаўнайМове = Rzeczpospolita Polska
| Сьцяг = Flag of Poland.svg
| Герб = Herb Polski.svg
| НацыянальныДэвіз =
| Месцазнаходжаньне = EU-Poland.svg
| АфіцыйнаяМова = [[польская мова|польская]]
| Сталіца = [[Варшава]]
| НайбуйнейшыГорад = Варшава
| ТыпУраду = [[Рэспубліка]]
| ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]]
| ІмёныКіраўнікоў = [[Анджэй Дуда]]<br />[[Эва Копач]]
| Плошча = 312 679
| МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 70-е
| АдсотакВады = 3,07 %
| ГодАцэнкіНасельніцтва = 2014
| МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 34-е
| Насельніцтва = 38 483 957<ref>Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność Polski. Stan na 30.06.2014. [http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx].</ref>
| ШчыльнасьцьНасельніцтва = 123
| ГодАцэнкіСУП = 2009
| МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 24-е
| СУП = $688,761 млрд
| СУПНаДушуНасельніцтва = $18 072
| Валюта = [[Польскі злоты]]
| КодВалюты = PLN
| ЧасавыПас = [[Цэнтральнаэўрапейскі час|CET]]
| ЧасРозьніцаUTC = +1
| ЧасавыПасУлетку = [[Цэнтральнаэўрапейскі летні час|CEST]]
| ЧасРозьніцаUTCУлетку = +2
| НезалежнасьцьПадзеі = — вернутая
| НезалежнасьцьДаты = [[996]]—[[1795]]<br />[[11 лістапада]] [[1918]]
| ДзяржаўныГімн = Mazurek Dąbrowskiego
| АўтамабільныЗнак = PL
| ДамэнВерхнягаЎзроўню = pl
| ТэлефонныКод = 48
| Дадаткі = [[Файл:Poland CIA map PL.png|280пкс|цэнтар|Мапа Польшчы]]
}}
'''Рэспу́бліка По́льшча''', '''По́льшча''' ({{мова-pl|Rzeczpospolita Polska}}) — краіна ў [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай Эўропе]], знаходзіцца паміж [[Нямеччына]]й на захадзе, [[Чэхія]]й і [[Славаччына]]й на поўдні, [[Украіна]]й і [[Беларусь]]сю на ўсходзе, і [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]], [[Летува]]й і [[Расея]]й на поўначы.
 
== Назва ==
«Rzeczpospolita Polska» — афіцыйная назва Польшчы на [[Польская мова|польскай мове]]. Rzeczpospolita перакладаецца як «садружнасьць» ці «рэспубліка». Словам «Rzeczpospolita» уў Польшчы таксама называлі унію Польскага каралеўства і [[Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае|Вялікага Княства Літоўскага]].
 
Паходжаньне назвы «Польшча» дакладна невядомае. Згодна з найбольш распаўсюджанай тэорыяй гэтая назва [[Этымалёгія|паходзіць]] ад назвы племені палянаў, якія насялялі абшары сучаснага [[Вялікапольскае ваяводзтва|Вялікапольскага ваяводзтва]]. Слова «паляне» паводле адной з тэорыяў паходзіць ад слова «племя» — супляменьнік, чалавек, зьвязаны крэўнай сувязьзю, які мае тую ж самую веру. Іншая тэорыя выводзіць слова «паляне» ад слова «поле», дапускаючы, што асноўным заняткам племені палянаў была апрацоўка зямлі ў адрозьненьне ад іншых плямёнаў, напрыклад, вісьлянаў ці мазаўшанаў, якія насялялі [[Лес|лясныя]] абшары. Некаторыя [[Лінгвістыка|лінгвісты]] сьцьвярджаюць, што гэта можа быць зьвязана зь першапачатковай формай пляменнай арганізацыі — «аполем», якая зьяўлялася пэўным відам кіраваньня з выбарным кіраўніком, агульнай уласнасьцю на зямлю і [[род]]ам — асновай грамадзтва.
Іншыя назвы Польшчы (''Lechia'', [[пэрсыдзкая мова]] ''Lachistan'', [[летувіская мова]] ''Lenkija'') і палякаў ([[Турэцкая мова|турэцкае]] ''Lehce'', расейскае ''Ляхи'', [[Вугорская мова|вугорскае]] ''Lengyel'') паходзяць ад назвы племені [[Лэндзяне|лэндзянаў]], якія насялялі тэрыторыю паўднёва-ўсходняй часткі Польшчы.
 
На працягу 37 годгадоў (з [[1952]] па [[1989]]) афіцыйнай назвай Польшчы была [[Польская Народная Рэспубліка]] (ПНР); (''Polska Republika Ludowa'').
 
== Гісторыя ==
Падчас кіраваньня [[Дынастыя Ягелонаў|дынастыі Ягелонаў]], Польскае каралеўства наладзіла цесныя сувязі з [[ВКЛ|Вялікім Княствам Літоўскім]], а затым, у [[1569]], пасьля прыняцьця [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], утварыла зь ім [[Фэдэрацыя|фэдэрацыйную]] дзяржаву — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую абодвух народаў]].
 
У [[1572]] памёр, не пакінуўшы спадчыньніка, [[Жыгімонт II Аўгуст]]. Сярод шматлікіх прэтэндэнтаў на сталец перамога дасталася [[Генрык Валезы|Генрыку Валезы]], брату францускага караля [[Карл IX (кароль Францыі)|Карла IX]]. Аднак Генрых нядоўга прабыў у Польшчы. Атрымаўшы вестку аб сьмерці свайго брата, ён таемна зьбёг у [[Парыж]], каб заняць там францускі сталец.
 
У выніку польскую карону атрымаў [[Стэфан Баторы]] ([[1574]]—[[1586]]). Стэфан Баторый пасьпяхова завяршыў вайну супраць [[Іван IV|Івана IV]]: Рэч Паспалітая атрымала [[Лівонія|Лівонію]] і вярнула [[Полацак]]. Падчас падрыхтоўкі да вайны супраць [[Асманская імпэрыя|Турцыі]] Стэфан нечакана памёр. Насталае пасьля яго сьмерці міжкаралеўе ізноў вылілася ў смуту. Нарэшце на сталец узышоў швэдзкі каралевіч [[Жыгімонт III Ваза]] ([[1587]]—[[1632]]). Пасьля сьмерці свайго бацькі Жыгімонт Ваза адбыў у Швэцыю, дзе ў [[1593]] каранаваўся швэдзкім каралём. Дынастычныя спрэчкі, а таксама барацьба за панаваньне ў Прыбалтыцы, прывялі да вайны са Швэцыяй ([[1600]]—[[1629]]). У дадатак у [[1609]] пачалася вайна з Расеяй.
 
Гады кіраваньня [[Уладзіслаў Ваза|УладзіславаЎладзіслава IV Вазы]] (1632—1648) былі даволі ўдалымі. Быў падпісаны Палянаўскі мір з Расеяй, адбіты чарговы націск турэцка-крымскага войска, заключана 26-гадовае перамір’е са Швэцыяй ([[1635]]), па якім Польшчы вярталіся прускія гарады. Заключэньне дынастычнага шлюбу з Цэцыліяй Рэнатай умацавала саюз з Габсбургамі.
 
Аднак саз другой паловы 17 ст.стагодзьдзя пачынаецца агульны заняпад Рэчы Паспалітай. У [[1652]] угодзе ў сойме ўпершыню на практыцы быў ужыты прынцып [[liberum veto]], калі для зрыву прыняцьця рашэньня хапала аднаго галосу. У [[1648]] годзе пачалося паўстаньне нава Ўкраіне, узначаленае [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]]. Скарыстаўшыся сытуацыяй вайну супраць Рэчы Паспалітай пачала і Швэцыя ([[1655]]—[[1660]]). У кароткі тэрмін былі ўзятыя [[Кракаў]] і [[Варшава]] і акупаваная вялікая частка Польшчы. У [[1658]] годзе Расея аднавіла ваенныя дзеяньні супраць Рэчы Паспалітай. У выніку войнаў Рэч Паспалітая мусіла згадзіцца на тэрытарыяльныя саступкі.
 
У пач. 18 ст. Польшча была ўцягнутая ў Паўночную вайну (1700—1721). У 1701 на яе тэрыторыю ўступілі швэдзкія войскі Карла XII. Да перамоў 1720—1721 аб сканчэньні вайны прадстаўнікі Рэчы Паспалітай дапушчаныя не былі, што сьведчыла аб канчатковай страце прэстыжу Рэчы Паспалітай у Эўропе. Расея і Прусія ў 1720 прынялі ўзаемнае абавязальніцтва падтрымліваць наяўныя ў Польшчы парадкі.
* [[Лодзінскае ваяводзтва|Лодзінскае]] ([[Лодзь]])
* [[Люблінскае ваяводзтва|Любельскае]] ([[Люблін]])
* [[Любускае ваяводзтва|Любускае]] ([[ГожаўГораў Вялікапольскі]], [[Зялёна Гура]])
* [[Мазавецкае ваяводзтва|Мазавецкае]] ([[Варшава]])
* [[Малапольскае ваяводзтва|Малапольскае]] ([[Кракаў]])
Агульная плошча Польшчы складае 613 658 км² (займае 69 месца ў сьвеце і 9 у [[Эўропа|Эўропе]]). Каля 2/3 паверхні займае [[Польская нізіна]]. На поўначы знаходзіцца [[Балтыйскае града]], на поўдні — [[Малапольскае ўзвышша|Малапольскае]] і [[Люблінскае ўзвышша|Люблінскае]] ўзвышшы, а ўздоўж паўночнай мяжы цягнуцца [[Карпаты]] (самая высокая кропка 2499 м) і [[Судэты]]. Самымі буйнымі рэкамі зьяўляюцца [[Вісла]] і [[Одра]], але таксама існуе вялікая колькасьць больш дробных рэк. [[Возера|Азёры]] ў асноўным знаходзяцца на поўначы. [[Лес|Лясы]] займаюць 28% тэрыторыі краіны.
 
Агульная працягласьць межаў — 3528 км, зь якіх 3054 км на сушы і 528 на моры. Польшча мяжуе з [[Беларусь]]сю (416 км), [[Украіна]]й (529 км), [[СлавакіяСлаваччына]]й (539 км), [[Чэхія]]й (790 км), [[Нямеччына]]й (467), [[Расея]]й (206 км) і [[Летува|Летувой]] (104 км).
 
[[Клімат]] [[Умераны клімат|умераны]], пераходны ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя тэмпэратура [[студзень|студзеня]] ад −1 да −5&nbsp;°C (у гарах да −8&nbsp;°C), [[Чэрвень|чэрвеня]] 17—19&nbsp;°C (у гарах да 10°). Ападкі складаюць 500—800 мм на раўнінах, у гарах да 1000 мм у год.
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Партал|Эўропа}}
{{Commons|Category:Poland}}
* [http://www.poland.gov.pl/ Афіцыйны польскі партал] {{ref-en}}
* [http://www.poland.by/ Польшча.by] {{ref-ru}}
* [http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_oz_maly_rocznik_statystyczny_2009.pdf Mały Rocznik Statystyczny 2009] {{ref-en}} {{ref-pl}}
 
{{Краіны Эўропы}}
{{АБСЭ}}
{{Вышаградзкая група}}
 
{{Славянскія краіны}}
 
159 567

зьменаў