Розьніца паміж вэрсіямі «Чачэнія»

29 байтаў дададзена ,  5 гадоў таму
д
стыль
д (стыль)
|Колер фону герб-сьцяг = {{Колер|Расея}}
}}
'''Чачэ́нія''' ({{мова-ru|Чечня}}, {{мова-ce|Нохчийчоь}}), афіцыйна '''Чачэ́нская Рэспу́бліка''' ({{мова-ru|Чеченская Республика}}, {{мова-ce|Нохчийн Республика}})  — суб’ект [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]] і рэспубліка ў яе складзе<ref>Зьвесткі паводле Канстытуцыі Расейскае Фэдэрацыі (артыкул 5, пункты 1, 2)</ref>. Месьціцца ў паўднёва-заходняй частцы Расеі, уваходзіць у склад [[Паўночнакаўкаская фэдэральная акруга|Паўночнакаўкаскай фэдэральнай акругі]].
 
Адміністрацыйны цэнтар  — места [[Грозны]], знаходзіцца ў цэнтральнай частцы поўначы рэспублікі. Мяжуе з трыма рэспублікамі Расеі (з [[Дагестан]]ам  — на поўначы, усходзе, паўднёвым усходзе; з [[Інгушэтыя]]й  — на захадзе; з [[Паўночная Асэтыя|Паўночнай Асэтыяй]]  — на паўночным захадзе) і адным краем краіны (з [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскім]]  — таксама на паўночным захадзе). На поўдні рэспублікі праходзіць участак мяжы Расеі з [[Грузія]]й.
 
== Гісторыя ==
 
=== Дагістарычны пэрыяд ===
Сьляды чалавечых паселішчаў на тэрыторыі сучаснае Чачэніі ўзыходзяць да 40 000  г. да н. э., гэтыя сьведчаньні былі знойдзеныя ля возера Кезеноям, што на мяжы Дагестану ды Чачэніі. Наскальныя малюнкі й археалягічныя знаходкі сьведчаць, што ў гэтым рэгіёне чалавек жыў бесьперапынна на працягу каля 8000 гадоў<ref>{{Кніга|аўтар = Amjad M. Jaimoukha.|частка = |загаловак = The Chechens: A Handbook|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=PnjAlei9fe0C&pg=PA110&lpg=PA110&dq=Deela-Malkh&source=bl&ots=cBbztAi8mC&sig=29XfftH681vf6iFbZRGDHzt0UYU&hl=en&ei=BliFSoDDKtOQtgf5tJSwCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=Deela-Malkh&f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = RoutledgeCurzon|год = 2005|том = |старонкі = |старонак = 320|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>.
 
=== Паходжаньне ===
Некаторыя амэрыканскія дасьледчыкі сьцьвярджаюць, што продкі сучасных чачэнцаў маюць сваё паходжаньне ад земляробаў [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага Паўмесяцу]], якія прыйшлі на тэрыторыю сучаснага Каўказу праз сучасны [[Азэрбайджан]] каля 10 000  г. да н. э.<ref>{{артыкул|аўтар=Bernice Wuethrich.|загаловак=Peering Into the Past, With Words|арыгінал=|спасылка=http://www.sciencemag.org/content/288/5469/1158.full?sid=b73d602d-8965-4c4a-90ba-26a04c20dab7|аўтар выданьня=|выданьне=Science|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2000|выпуск=|том=|нумар=5469|старонкі=|isbn=}}</ref>. Прыкладна ў гэты ж пэрыяд перасяленцы вынайшлі мэтады сельскае гаспадаркі, ірыгацыі і прыручэньня жывёлаў.
 
=== Старажытная гісторыя ===
З 6000 па 4000  гг. да н. э. на тэрыторыі сучаснай Чачэніі пачалі зьяўляцца керамічныя вырабы, паселішчы з каменьня й цэглы<ref name=kadzojeu>{{Кніга|аўтар = Н. Д. Кодзоев.|частка = |загаловак = История ингушской нации|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Знаходкі пэрыяду 4000—3000  г. да н. э. сьведчаць пра ўзьнікненьне кола, выплаўкі мэталу і пачатку выкарыстаньня каня ў транспартных мэтах<ref name=kadzojeu/>.
 
=== Сярэднявечча ===
 
=== Распад СССР ===
[[26 лістапада]] [[1990]] рокугоду Вярхоўны Савет Чачэна-Інгускай АССР прыняў Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Чачэна-Інгускай Рэспублікі. У [[1991]] рокугоду быў утвораны Аб’яднаны Кангрэс чачэнскага народу пад кіраўніцтвам былога генэрала паветраных сілаў СССР [[Джахар Дудаеў|Джахара Дудаева]], які ўзяў курс на адасабленьне Чачэніі як асобнай рэспублікі ды незалежнай дзяржавы. Тым ня менш, гэты курс атрымаў крытыку тагачаснага кіраўніцтва РСФСР, паколькі аўтаномныя рэспублікі СССР ня мелі права выхаду са складу СССР у адрозьненьне ад саюзных рэспублік. [[8 чэрвеня]] гэтага ж рокугоду АКЧН абвясьціла Чачэнскую Рэспубліку Нахчы-чо, пазьней вядомую як [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя]]<ref>{{Спасылка | аўтар = Тимур Музаев.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Чеченская Республика Ичкерия. Общий обзор| фармат = | назва праекту = | выдавец = igpi.ru| дата = 22 лютага 2014 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>, чым фактычна замацоўваецца распад Чачэнска-Інгускай Рэспублікі. [[10 сьнежня]] [[1992]] расейскім урадам быў выдадзены ўказ пра падзел Чачэна-Інгускай Рэспублікі на Чачэнскую Рэспубліку ды Інгускую Рэспубліку<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1978/zakony/183098/| копія = | дата копіі = | загаловак = Закон Расейскай Фэдэрацыі ад 10 сьнежня 1992 р. N 4071-I «Аб унясеньні зьменаў у артыкул 71 Канстытуцыі (Асноўнага Закону) Расейскай Фэдэрацыі — Расеі»| фармат = | назва праекту = Сайт Канстытуцыі Расейскай Фэдэрацыі| выдавец = Б. Ельцын| дата = 22 лютага 2014 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>.
 
* '''[[Першая расейска-чачэнская вайна|Першая Чачэнская вайна]]'''
 
У пэрыяд паміж абвяшчэньнем незалежнасьці ЧРІ і [[1994]] рокугоду тэрыторыя сучаснай Чачэнскай Рэспублікі знаходзілася пад кантролем палітычных структураў Джахара Дудаева, у сувязі з чым тэрыторыя Чачэніі дэ-факта існавала як незалежная дзяржава.
 
У [[1994]] рокугоду Расея паставіла спробу аднаўленьня кантролю над Чачэніяй, што спрычынілася да [[Першая расейска-чачэнская вайна|Першай Чачэнскай вайны]], якая цягнулася з [[1994]] па [[1996]] рокігады. Незважаючы на перавагу расейскіх войскаў над чачэнскімі фармаваньнямі ў колькасным пляне, а таксама ў галіне ўзбраеньня й авіяцыі, Расея ня здолела ўсталяваць кантроль над паўднёвай, гарыстай часткай Чачэніі (аднак, напрыклад, цягам некаторага часу кантраляваўся Грозны). Атака чачэнскіх фармаваньняў на Будзёнаўск (Стаўрапольскі край) у [[1995]] рокугодзе стала чыньнікам росту незадавальненьня расейскага грамадзтва і міжнароднага асуджэньня чачэнскіх сілаў.
 
У [[1996]] рокугодзе ракетным ударам быў забіты прэзыдэнт Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя [[Джахар Дудаеў]], аднак у хуткім часе [[Расея]] падпісала мірную дамову зь лідэрамі чачэнскіх фармаваньняў, у якой прадугледжваўся вывад расейскіх войск з тэрыторыі Чачэніі. Гэтай дамове спрыяў, у прыватнасьці, пасьпяховы наступ чачэнскіх фармаваньняў, кіраваных [[Аслан Масхадаў|Асланам Масхадавым]].
 
* '''Міжваенны пэрыяд'''
Пасьля вайны ў выніку прэзыдэнцкіх выбараў у Чачэніі да ўлады прыйшоў Аслан Масхадаў, начальнік штабу ЧРІ і прэм’ер-міністар рэспублікі. Масхадаў імкнуўся захаваць фактычны сувэрэнітэт ЧРІ, адначасова патрабуючы ад Расеі дапамогі ў аднаўленьні эканомікі і інфраструтуры рэспублікі. Расея працягвала забясьпечваць Чачэнію сродкамі, але на мясцовым узроўні большая іх частка сыходзіла пад кантроль мясцовых прывілеяваных палявых камандзіраў<ref>{{артыкул|аўтар=Leon Aron.|загаловак=Chechnya|арыгінал=|спасылка=http://www.aei.org/article/foreign-and-defense-policy/regional/europe/chechnya-outlook/|аўтар выданьня=|выданьне=AEI Online|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2003|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Прыкладна 40% ад даваеннага насельніцтва Чачэніі (прыкладна паўмільёна чалавек) жылі ў лягерах бежанцаў або ў перапоўненых вёсках<ref>{{Кніга|аўтар = Alex Goldfarb, Marina Litvinenko.|частка = |загаловак = Death of a Dissident: The Poisoning of Alexander Litvinenko and the Return of the KGB|арыгінал = |спасылка = http://www.amazon.com/dp/1416551654/|адказны = |выданьне = |месца = New York|выдавецтва = Free Press|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>.
 
Праз вынікі эканамічнага спаду адным з распаўсюджаных спосабаў атрыманьня даходу ў Чачэніі стала практыка выкраданьняў, якія прынесьлі больш за 200  млн даляраў на працягу трох гадоў фактычнае незалежнасьці Чачэніі<ref>{{Кніга|аўтар = Tishkov, Valery.|частка = |загаловак = Chechnya: Life in a War-Torn Society|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Berkeley|выдавецтва = University of California Press|год = 2004|том = |старонкі = 114|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. [[25 кастрычніка]] [[1998]] рокугоду прэзыдэнт ЧРІ Масхадаў абвясьціў кампанію па прадухіленьні выкраданьняў, але празь некаторы час Шадзід Баргішаў, адзін з найгалоўнейшых праціўнікаў выкраданьняў, быў забіты. Паплечнікі Баргішава выказалі сваю нэгатыўную рэакцыю на забойства, што паступова прывяло да эскаляцыі напружанасьці ў рэспубліцы, якая, у сваю чаргу, стала прычынай адкрытых сутыкненьняў між Нацыянальнай гвардыяй ЧРІ ды ісламісцкімі баевікамі.
 
* '''[[Другая расейска-чачэнская вайна|Другая Чачэнская вайна]]'''
 
[[7 жніўня]] [[1999]] рокугоду баявыя дзеяньні ўзнавіліся, у выніку якіх [[Ісламская міжнародная міратворчая брыгада]] ўварвалася ў Дагестан, намагаючыся аказаць дапамогу тамтэйшым сэпаратысцкім фармаваньням<ref>{{артыкул|аўтар=Steve Harrigan.|загаловак=Moscow again plans wider war in Dagestan|арыгінал=|спасылка=http://edition.cnn.com/WORLD/europe/9908/19/russia.dagestan.02/|аўтар выданьня=|выданьне=CNN|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1990|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>.
 
У верасьні ў некалькіх гарадох цэнтральнай Расеі адбылася сэрыя выбухаў дамоў, у адказ на што была ініцыяваная новая вайсковая кампанія супраць ЧРІ<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Context of 'September 13, 1999: Second Moscow Apartment Bombing Kills 118; Chechen Rebels Blamed'|арыгінал=|спасылка=http://www.historycommons.org/context.jsp?item=a091399kashirskoyebomb|аўтар выданьня=|выданьне=History Commons|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Маючы лепшую арганізацыю, расейскія сілы ўзялі пад кантроль большасьць рэгіёнаў Чачэніі, выкарыстоўваючы, у тым ліку, і грубую сілу супраць некаторых жыхароў Чачэніі. Пасьля ўзяцьця Грознага ў лютым [[2000]] рокугоду палітычныя структуры ЧРІ страцілі большую частку ўлады<ref>{{артыкул|аўтар=globalsecurity.org.|загаловак=Second Chechnya War - 1999-2006.|арыгінал=|спасылка=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/chechnya2.htm|аўтар выданьня=|выданьне=globalsecurity.org|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Цягам наступнага часу чачэнскія сэпаратысцкія фармаваньні перайшлі да тактыкі тэрактаў як у Чачэніі, так і за яе межамі ў іншых рэгіёнах Расеі.
 
У адказ на рост тэрарызму Расея пашырыла свой кантроль над Чачэніяй і павялічыла маштаб антытэрарыстычных апэрацыяў у рэспубліцы. У [[2003]] рокугоду адбыўся рэфэрэндум па рэінтэграцыі Чачэніі ў склад Расеі, на якім, паводле зьвестак ураду Чачэнскай Рэспублікі, была дасягнутая яўка ў 80% выбарцаў, якія ў большасьці сваёй (95,5%) прынялі прапановы рэфэрэндуму<ref>{{артыкул|аўтар=Ben Aris.|загаловак=Boycott call in Chechen poll ignored|арыгінал=|спасылка=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/1425501/Boycott-call-in-Chechen-poll-ignored.html|аўтар выданьня=|выданьне=The Telegraph|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2003|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>.
 
У красавіку [[2009]] рокугоду Расея аб’явіла пра заканчэньне контратэрарыстычнай апэрацыі ў Чачэніі і адцягнула вялікую частку войскаў. Нягледзячы на гэта, тэрарыстычныя акты за апошнім часам адзінкавымі выпадкамі сталі распаўсюджаныя ў іншых рэспубліках Паўночнага Каўказу.
 
== Насельніцтва ==
Паводле зьвестак на [[2014]] год колькасьць насельніцтва Чачэнскае Рэспублікі складае 1 346 524 чал.<ref name="zviestki"/> У тым ліку шчыльнасьць насельніцтва склала 86,06чал./км², дзеля мескага насельніцтва  — 34,25%.
 
Нацыянальны склад разьмяркоўваецца наступным чынам: [[чачэнцы]]  — 95,3%; [[расейцы]]  — 1,9%; [[кумыкі]] (гістарычна пражываюць у некаторых рэгіёнах на поўначы рэспублікі)  — 1,0%; іншыя нацыянальнасьці<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls]</ref>.
 
== Урад ==
== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
[[Файл:Административно-территориальное деление Чечни (файл 3).svg|thumb|right|350px|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Чачэніі.]]
У склад Чачэнскай Рэспублікі ўваходзяць дзьве мескія акругі (адпаведныя гарадам Грозны й [[Аргун (места)|Аргун]]), а таксама 15 муніцыпальных [[раён]]аў. СерадСярод раёнаў  — два раёны, створаныя ў часы новай адміністрацыі (Галанчоскі, Чэберлоеўскі)<ref>{{артыкул|аўтар=grozny-inform.ru.|загаловак=На карте Чечни появятся возрожденные Галанчожский и Чеберлоевский районы|арыгінал=|спасылка=http://www.grozny-inform.ru/main.mhtml?Part=10&PubID=37317|аўтар выданьня=|выданьне=Информационное агентство «Грозный-информ»|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>.
 
* '''Раёны Чачэнскай Рэспублікі''' (нумар раёну адпавядае нумару раёну на мапе):
124 273

зьмены