Розьніца паміж вэрсіямі «Ультрафіялетавае выпраменьваньне»

дапаўненьне
(→‎Глядзіце таксама: выпраўленьне спасылак)
(дапаўненьне)
[[Файл:SDO's Ultra-high Definition View of 2012 Venus Transit (304 Angstrom Full Disc 02).jpg|значак|Выява ультафіялетавага выпраменьваньня [[Сонца]]]]
'''Ультрафіяле́тавае выпраме́ньваньне''' — [[электрамагнітнае выпраменьваньне]] з [[даўжыня хвалі|даўжынёй хвалі]] меншай, чым у бачнага [[сьвятло|бачнага сьвятла]], але даўжэйшай, чым у [[рэнтгенаўскае выпраменьваньне|рэнтгенаўскім выпраменьваньні]], а менавіта ў прамежку 10—400 {{м|нана|н}}, і энэргіямі ад 3 да 124 [[Электронвольт|эВ]]. Від выпраменьваньня ({{мова-la|ultra|скарочана}} — за + «''фіялетавы''») названы з-за таго, што ўвесьягоны спэктар складаецца з электрамагнітных хваляў з частасьцямі, вышэйшымі за тыя, якія [[чалавек]] распазнае як [[фіялетавы колер]]. Гістарычна склалася, што вока чалавека не ўспрымае ўльтрафіялетавае выпраменьваньне. Гэта зьвязана з тым, што ультрафіялетавае выпраменьваньне паглынаецца вадой, якая ўваходзіць у склад рагавіцы вока. У рэдкіх выпадках людзі могуць бачыць яго ў дыяпазоне частасьцяў, блізкіх да фіялетавага колеру. Некаторыя птушкі, насякомыя, паўзуны і рыбы здольныя бачыць ўльтрафіялетавае выпраменьваньне ў частцы дыяпазону.
 
Упершыню ўльтрафіялетавае выпраменьваньне назіраў Ёган Рытэр (Johann Ritter) у 1801 годзе<ref name=nasa>{{спасылка|url=http://missionscience.nasa.gov/ems/10_ultravioletwaves.html|загаловак=Ultraviolet Waves|назва праекту=Mission:Science|выдавец=NASA}}</ref>. Ён раскладаў белае сьвятло з дапамогай прызмы і апраменьваў гэтым спэктрам паперу, прапітаную хлярыдам срэбра.
Ультрафіялетавае сьвятло выпраменьвае [[Сонца]] (як і іншыя [[зорка|зоркі]]), [[электрычная дуга|электрычныя дугі]], а таксама адмысловыя прылады кшталту лямпаў чорнага сьвятла. Ультрафіялет клясыфікуецца як неіянізуючае выпраменьваньне, але можа каталізаваць хімічныя рэакцыі, прымушая некаторыя рэчывы сьвяціцца ці [[флюарэсцэнцыя|флюарэсцыраваць]].
 
УльтрафіялетаваеКрыніцамі сьвятлоўльтрафіялетавага выпраменьваесьвятла зьяўляюцца [[Сонца]] (як і іншыя [[зорка|зоркі]]), [[электрычная дуга|электрычныя дугі]], некаторыя лазэры, а таксама адмысловыя прылады кшталту лямпаў чорнага сьвятла. УльтрафіялетУльтрафіялетавае выпраменьваньне клясыфікуецца як неіянізуючае выпраменьваньне, але яно можа [[Каталізатар|каталізаваць]] хімічныя рэакцыі, прымушаяпрымушаючы некаторыя рэчывы сьвяціцца ці [[флюарэсцэнцыя|флюарэсцыраваць]] (сьвяціцца).
 
Ультрафіялетавае выпраменьваньне можа ўплываць на здароўе чалавека. Яно выклікае [[загар]], прыводзіць да ўтварэньня [[Вітаміны|вітаміну]] D у скуры. Празьмернае знаходжаньне чалавека на адкрытым сонечным сьвятле прыводзіць да катаракты<ref>[http://www.allaboutvision.com/sunglasses/spf.htm Ultraviolet Radiation and Sunglasses: How To Protect Your Eyes] ''All About Vision''</ref>, абгараньня скуры і нават да [[Рак скуры|раку скуры]]. Пры адбіцьці сьвятла ад пяску ці сьнегу ультрафіялетавае выпраменьваньне можа трапіць на паверхню вока і прывесьці да так званай сьнегавой сьлепаты<ref>[http://uv.biospherical.com/student/page4.html Effects of UV Radiation on You] ''Student's Guide'' </ref>. Для абароны [[Вока|вачей]] варта выкарыстоўваць сонечныя акуляры, якія паглынаюць ултрафіялетавае выпраменьваньне. Для пазначэньня інтэнсіўнасьці ўльтрафіялетавага выпраменьваньня Сонца Міжнародная арганізацыя здароўя ўвяла ультрафіялетавы індэкс ({{мова-en|UV Index|скарочана}})<ref>[http://www.who.int/uv/intersunprogramme/activities/uv_index/en/ UV Index] WHO</ref>. Шкоднае для чалавека ўльтрафіялетавае выпраменьваньне ад Сонца часткова паглынаецца [[азон]]авым слоем у [[Атмасфэра Зямлі|атмасфэры Зямлі]] на вышыні прыкладна 20-25 км над узроўнем мора. Ня варта блытаць дзеяньне ўльтрафіялетавага сьвятла с сонечным ударам, які выклікаецца [[Інфрачырвонае выпраменьваньне|інфрачырвоным выпраменьваньнем]] Сонца.
 
Паводле свайго ўплыву на чалавека ўльтрафіялетавае выпраменьваньне ўмоўна падзяляецца на тры дыяпазоны:
* UV-A (УФ-А; ад 400~380 да 315 {{м|нана|н}}),
* UV-B (УФ-Б; ад 315 да 280 нм),
* UV-C (УФ-С; ад 280 да 10 нм)
Выпраменьваньне дыяпазону UV-B на 95% паглынаецца ў атмасфэры, але можа выклікаць загар, мутацыі ў ДНК і пашкоджаньне клетак. Самае шкоднае выпраменьваньне дыяпазону UV-C, якое цалкам паглынаецца азонавым слоем<ref name=nasa/>.
 
Ультрафіялетавае выпраменьваньне выклікае паступовае пажаўценьне паперы ды выцвятаньне пігмэнтаў.
[[Файл:UV LED Fluoresence.jpg|значак|справа|Ва ультрафіялетавым сьвятле на купюры ў 5 канадзкіх даляраў бачныя абарончыя валаскі, на купюры ў 20 даляраў ЗША бачная абарончая паласа, а аўтобусныя білеты моцна сьвецяцца]]
Ад [[Астранамічны аб’ект|астранамічных аб’ектаў]] ідзе ультрафіялетавае выпраменьваньне, што дае магчымасьць дадатковага вывучэньня іхняй будовы, калі зарэгістраваць толькі ультрафіялетавае выпраменьваньне. Існуюць дэтэктары і фільтры, празь якія не праходзіць бачнае сьвятло і якія прапускаюць ультрафіялетавае выпраменьваньне. Ультрафіялетавае выпраменьваньне выкарыстоўваецца ў мэдыцынскіх установах і крамах для кварцаваньня памяшканьняў. Узьдзеяньне ўльтрафіялетавага выпраменьваньня прыводзіць да памяншэньня канцэнтрацыі шкодных мікраарганізмаў у [[Паветра|паветры]]. Здольнасьць некаторых рэчываў флюарэсцыраваць пад узьдзеяньнем ультрафіялетавага выпраменьваньня выкарыстоўваецца, напрыклад, ў дадатковай абароне [[Грошы|грашовых купюр]], [[Аплатная картка|аплатных картак]], афіцыйных пячатак ад падробкі, у афармленьні начных клюбаў.
 
== Глядзіце таксама ==
* [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]]
* [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]]
 
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
 
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Ultraviolet light}}
* {{Спасылка|аўтар=Элен, Джэні. ''[|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/UVB/ |загаловак=Ultraviolet Radiation: How it Affects Life on Earth]''. |выдавец=[[NASA]].|дата [[публікацыі=6 верасьня]] [[2001]] году. }}{{ref-en}}
 
{{Электрамагнітны спэктар}}
{{Бібліяінфармацыя}}
 
{{Накід:Фізыка}}
 
Ананімны ўдзельнік