Розьніца паміж вэрсіямі «Эстонія»

3297 байтаў дададзена ,  4 гады таму
крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Estonia?oldid=655013610
(абнаўленьне зьвестак)
(крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Estonia?oldid=655013610)
{{Краіна
|Назва = Эстонія
|НазваЎРоднымСклоне = Эстоніі
|НазваНаДзяржаўнайМове = Eesti Vabariik
|Сьцяг = Flag_of_Estonia.svg
|Герб = Coat of arms of Estonia.svg
|НацыянальныДэвіз =
|ДзяржаўныГімн = Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
|Месцазнаходжаньне = EU-Estonia.svg
|АфіцыйнаяМова = [[Эстонская мова|Эстонская]]
|ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня =
|Сталіца = [[Талін]]
|АфіцыйнаяМова = [[Эстонская мова|Эстонская]]
|НайбуйнейшыГорад = Талін
|Сталіца = [[Талін]]
|ТыпУраду = Парлямэнцкая дэмакратыя
|НайбуйнейшыГорад = Талін
|ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]]
|ТыпУраду = [[Парлямэнцкая дэмакратыярэспубліка]]
|ІмёныКіраўнікоў = [[Тоамас Хэндрык Ільвэс]]<br />Taavi Rõivas
|ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт Эстоніі|Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар Эстоніі|Прэм’ер-міністар]]
|Плошча = 45 228
|ІмёныКіраўнікоў = [[Тоамас Хэндрык Ільвэс]]<br />TaaviТааві RõivasРыйвас
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 132-е
|АдсотакВадыПлошча = 4,45% 227
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 132-е
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2014
|АдсотакВады = 4,45%
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 155-е
|ГодАцэнкіНасельніцтва = 2014
|Насельніцтва = 1 311 870<ref>[http://www.stat.ee/main-indicators Афіцыйная ацэнка]</ref>
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 155154
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 29
|Насельніцтва = 1 311315 870819<ref>[http://www.stat.ee/main-indicators Афіцыйная ацэнка]</ref>
|ГодАцэнкіСУП = 2009
|ШчыльнасьцьНасельніцтва = 29
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 101-е
|ЭтнічныСклад = {{Просты сьпіс
|СУП = $24,004 млрд
* 69,1% [[эстонцы]]<sup>b</sup>
|СУПНаДушуНасельніцтва = $17 908
* 24,8% [[расейцы]]
|Валюта = [[Эўра]]
* 1,7% [[украінцы]]
|КодВалюты = EUR
* 1,0% [[беларусы]]
|ЧасавыПас = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]]
* 0,6% [[фіны]]
|ЧасРозьніцаUTC = +2
* 0,2% [[жыды]]
|ЧасавыПасУлетку = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]]
* 0,2% [[латышы]]
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3
* 0,1% [[немцы]]
|НезалежнасьцьПадзеі = — ад [[СССР]]
* 2,7% іншыя
|НезалежнасьцьДаты = [[20 жніўня]] [[1991]]
}}
|ДзяржаўныГімн = Mu isamaa, mu õnn ja rõõm
|КанфэсійныСклад =
|АўтамабільныЗнак =
|Пісьменнасьць =
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = ee
|ТэлефонныКодГодАцэнкіСУП = 3722015
|ДадаткіМесцаЎСьвецеПаводлеСУП = =101-е
|СУП = $27,410 млрд
|СУПНаДушуНасельніцтва = $1720 908571
|Валюта = [[Эўра]]
|КодВалюты = EUR
|ЧасавыПас = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]]
|ЧасРозьніцаUTC = +2
|ЧасавыПасУлетку = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]]
|ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3
|НезалежнасьцьПадзеі = — ад [[СССР]]
|НезалежнасьцьДаты = [[20 жніўня]] [[1991]]
|АўтамабільныЗнак = EST
|ДамэнВерхнягаЎзроўню = ee
|ТэлефонныКод = 372
|Дадаткі =
}}
'''Эсто́нія''' ({{Мова-et|Eesti}}), афіцыйна '''Эсто́нская Рэспу́бліка''' ({{мова-et|Eesti Vabariik|скарочана}}), {{IPA|[ˈeːsti ˈʋɑbɑriːk]}}) — краіна ў паўночнай [[Паўночная Эўропа|паўночнай Эўропе]] на ўзьбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. іНа поўначы амываецца [[Фінскі заліў|ФінскаеФінскай затокізатокай]]., Нана захадзе — [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]; на поўдні Эстонія мяжуе з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расея]]ю на ўсходзе, а таксама мае марскую мяжу зь [[Фінляндыя]]й на поўначы і [[Швэцыя]]й на захадзе.
{{Гісторыя Эстоніі}}
 
'''Эсто́нія''', '''Эсто́нская Рэспу́бліка''' ({{мова-et|Eesti Vabariik}}) — краіна ў паўночнай [[Эўропа|Эўропе]] на ўзьбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і [[Фінскі заліў|Фінскае затокі]]. На поўдні Эстонія мяжуе з [[Латвія]]й, з [[Расея]]ю на ўсходзе, а таксама мае марскую мяжу зь [[Фінляндыя]]й на поўначы.
Эстонія — дэмакратычная [[парлямэнцкая рэспубліка]], падзеленая на [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Эстоніі|пятнаццаць паветаў]]; сталіца і найбольшы горад — [[Талін]]. З насельніцтвам 1,3 мільёны Эстонія ёсьць адной з найменш населеных краінаў [[Эўразьвяз]]у, [[Эўразона|Эўразоны]], [[НАТО]] і [[Шэнгенская зона|Шэнгенскае зоны]]. [[Эстонцы]] належаць да [[Прыбалтыйска-фінскія народы|фінскіх народаў]], а [[эстонская мова]] — да [[Фіна-вугорскія мовы|фіна-вугорскай групы]], набліжаная да [[Фінская мова|фінскай]] і [[Саамскія мовы|саамскіх моваў]] і аддалена павязаная з [[Вугорская мова|вугорскай]].
 
Эстонія зьяўляецца [[Разьвітыя краіны|разьвітай краінай]] з высокапрыбытковай эканомікай<ref>{{Спасылка|url=http://www.globalpolitician.com/2614-baltic-eu-expansion-estonia |archiveurl=//web.archive.org/web/20110628230137/http://www.globalpolitician.com/2614-baltic-eu-expansion-estonia |archivedate=28 June 2011 |загаловак=Estonian Economic Miracle: A Model For Developing Countries |выдавец=Global Politician |дата доступу=5 чэрвеня 2011|мова = en}}</ref>. Зьяўляецца сябрам [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця]].
 
== Гісторыя ==
{{Гісторыя Эстоніі}}
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Эстоніі}}
 
У старажытныя часы Эстонія была заселеная плямёнамі [[фіна-вугры|фіна-вуграў]]. [[Хрысьціянства]] прыйшло на эстонскую зямлю, калі [[Нямеччына|нямецкія]] [[крыжакі]] і [[Данія|датчане]] заваявалі краіну ў [[1227]] годзе. За сваю гісторыю Эстонія знаходзілася пад уладай розных замежных захопнікаў: крыжакоў, [[Данія|Даніі]], [[Швэцыя|Швэцыі]], [[Рэч Паспалітая Абодвух Народаў|Рэчы Паспалітае]], і ўрэшце рэшт [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. Ажно да [[1918]] году пануючаю клясай заставаліся [[астзэйскія немцы]], рэшткі якіх зьехалі ў Нямеччыну пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другое сусьветнае вайны]].
 
Пасьля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкае рэвалюцыі]] і распаду Расейскай імпэрыі Эстонія [[24 лютага]] [[1918]] году абвесьціла незалежнасьць. У чэрвені [[1940]] году краіна была гвалтоўна інкарпараваная ў Савецкі Саюз згода з [[Пакт Молатава—Рыбэнтропа|савецка-нацысцкаю змовай]]. З [[1941]] па [[1944]] год Эстонія была пад нямецкай акупацыяй, потым  — зноў у складзе СССР. Незалежнасьць Эстоніі адноўленая [[20 жніўня]] [[1991]] году пасьля балтыйскае [[Сьпяваючая рэвалюцыя|Пяючае рэвалюцыі]] і [[Развал СССР|распаду СССР]].
 
Пасьля канчатковага вываду расейскіх войскаў [[31 жніўня]] [[1994]] году Эстонія змагла разьвіваць актыўныя сувязі з Заходняю Эўропай. [[29 сакавіка]] [[2004]] году Эстонія далучылася да [[NATO]], а [[1 траўня]] [[2004]] году  — да [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]].
 
<gallery>
Эстонія зьяўляецца ўнітарнай дэмакратычнаю рэспублікай. [[Прэзыдэнт Эстоніі|Прэзыдэнт]] абіраецца [[Парлямэнт Эстоніі|аднапалатным парлямэнтам]] на пяць гадоў. Выканаўчая ўлада ажыцьцяўляецца [[Урад Эстоніі|ўрадам]], які фармуецца прызначаным прэзыдэнтам [[Прэм’ер-міністар Эстоніі|прэм’ер-міністрам]] і складаецца з 14 міністраў. Урад прызначаецца прэзыдэнтам са згоды парлямэнту.
 
Заканадаўчая ўлада належыць [[Парлямэнт Эстоніі|аднапалатнаму парлямэнту]] (Рыйгікогу - — {{Мова-et|Riigikogu|скарочана}}  — «Дзяржаўная асамблея»), што складаецца з 101 [[дэпутат]]а і абіраецца на 4 гады.
 
Судовая ўлада прадстаўленая [[Вярхоўны суд Эстоніі|Нацыянальным судом]] ({{мова-et|Riigikohus}}), які складаецца з 17 судзей. Намесьнік Нацыянальнага суду пажыцьцёва прызначаецца парлямэнтам з намінацыі прэзыдэнта.
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Эстоніі}}
 
Эстонія мае ў сваім складзе 15 адміністрацыйных адзінак  — акругаў:
 
* [[Хар’юмаа|Акруга Хар’ю]] (''Harjumaa'')
[[Файл:En-map.png|справа|Мапа Эстоніі]]
 
Эстонія ляжыць на ўсходнім узьбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] на паўночна-ўсходняй частцы ўсходне-эўрапейскае плятформы, між 57,3 і 59,5 ґрадусамі паўночнае шырыні; і 21,5 і 28,1 ґрадусамі заходняе даўжыні. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора  — усяго 50 мэтраў.
 
Прыродныя рэсурсы Эстоніі складаюць [[гаручыя лупнякі]] (або кукэрсыт) і [[вапняк]], а таксама лясы, што займаюць 47% тэрыторыі краіны. Эстонія мае больш за [[Сьпіс азёраў Эстоніі|1400 азёраў]] (большая частка зь якіх вельмі малыя, самае вялікае  — возера [[Пэйпсі (возера)|Пэйпсі]]  — мае 3555 км²), шматлікія балоты, і ўзьбярэжжа даўжынёю 3794  км з шматлікімі затокамі, пралівамі, бухтамі. Колькасьць выспаў раўняецца прыкладна 1500, самыя вялікія (якія таксама зьяўляюцца асобнымі акругамі)  — [[Саарэмаа]] і [[Хіюмаа]].
 
Найвышэйшы пункт Эстоніі  — [[Суур Мунамяґі]] на паўднёвым усходзе краіны (318 м).
 
== Эканоміка ==
{{Асноўны артыкул|Эканоміка Эстоніі}}
[[Файл:ESTCube orbiidil 2.jpg|значак|[[ESTCube-1]]  — першы эстонскі [[спадарожнік]]]]
Эстонія  — сябра [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], буйнейшае ў сьвеце эканамічнае зоны. Пасьля аднаўленьня незалежнасьці краіны ў [[1991]] годзе адбылася [[прыватызацыя]] большасьці энэрґетыкі, тэлекамунікацыяў, чыгункі і іншых прадпрыемстваў.
 
Эстонія сталася адной з найбольш дынамічна разьвіваючаюся эканомік усходняе Эўропы і нават сьвету. Яна першаю з былых рэсублік [[СССР]] выйшла на ўзровень вытворчасьці [[1990]] году і перавысіла яго. Самым цяжкім з эканамічнага пункту гледжаньня годам для краіны быў [[1999]], пад уплывам фінансавае крызы ў Расеі [[17 жніўня]] [[1998]] году Эстонія была другой балтыйскаю краінай, якая далучылася да [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] (у лістападзе [[1999]] году). Ужо да канца [[2002]] году Эстонія выканала большасьць патрабаваньняў для сяброўства ў Эўрапейскім Зьвязе, і [[1 траўня]] [[2004]] году сталася сябрам ЭЗ.
У [[1994]] годзе Эстонія сталася першаю ў сьвеце краінаю, перайшоўшаю на плоскую шкалу падаткаў, пры якой прыбытак любога памеру абкладаецца па адзіным тарыфе (26%). У студзені [[2005]] году падатак на даходы фізычных асобаў быў зьменшаны да 24%.
 
[[1 студзеня]] [[2011]] году Эстонія далучылася да эўразоны  — [[эстонская крона]] была замененая на [[эўра]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2264390.html Ужо выходныя, 1—2 студзеня] [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]], 1 студзеня 2011</ref>.
 
== Насельніцтва ==
{{Асноўны артыкул|Насельніцтва Эстоніі}}
 
Амаль семдзясят адсоткаў насельніцтва складаюць этнічныя [[эстонцы]], астатнія  — пераважна [[расейцы]], якія жывуць галоўным чынам у прамысловым паўночным рэґіёне краіны ці ў сталіцы Таліне. Таксама маецца невялікая ґрупа этнічных [[фіны|фінаў]].
 
Паводле перапісу ад 2002 году, этнічны склад Эстоніі наступны:
 
== Мова ==
Дзяржаўная мова Эстоніі  — [[эстонская мова|эстонская]]. Шырока распаўсюджаныя [[расейская мова|расейская]] і [[ангельская мова|ангельская]].
 
== Культура ==
* [http://www.riik.ee/ Афіцыйная старонка эстонскае дзяржавы (''e''Riik)]
* [http://www.ciesin.ee/ESTCG/ Віртуальны гід па Эстоніі]
* [http://www.estonica.org '''Estonica'''  — Эстонія ад A да Z]
* [http://estonia.europe-countries.com Краявіды Эстоніі]
* [http://www.europe-atlas.com/estonia-map.htm Мапа Эстоніі]
108 352

зьмены