Розьніца паміж вэрсіямі «Прусія»

136 байтаў выдалена ,  5 гадоў таму
артаграфія
(выпраўленьне спасылак, артаграфія)
(артаграфія)
}}
'''Пру́сія''' ({{мова-de|Preußen}}) — гістарычная назва шэрагу раёнаў ва ўсходняй і цэнтральнай [[Эўропа|Эўропе]], а менавіта:
# Населены аднайменным [[народ]]ам ([[прусы]]) рэґіён на паўднёва-усходнімўсходнім узьбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], у [[Сярэднявечча|сярэднявеччы]] заваяваны [[тэўтонскі ордэн|тэўтонскімі рыцарамі]]. Пазьней гэты рэґіён стаў звацца [[Усходняя Прусія|УсходняюЎсходняю Прусіяю]].
# Ґерцагства (з [[1525 год]]у), курфюрства (з [[1618 год]]у, пад уладаю нямецкае дынастыі [[ГогенцолерныГагэнцолерны|ГогенцолернаўГагэнцолернаў]]). Уключала ўласна (Усходнюю) Прусію, а таксама [[Брандэнбург]]. Сталіца разьмяшчалася спачатку ў [[Кёнігсбэрг|Кёнігсбэргу]]у, а пасьля [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовае вайны]] — у [[Бэрлін]]е. Каралеўства (з [[1701 год]]у).
# Тэрытарыяльнае ўтварэньне («вольная дзяржава») у рамках [[Ваймарская рэспубліка|Ваймарскае рэспублікі]], узьніклае пасьля падзеньня ГагенцолераўГагэнцолернаў у [[1918 год]]зе, якое ўключала большую частку былога каралеўства. У [[1947 год]]зе як тэрытарыяльнае ўтварэньне Прусія была ліквідавана па рашэньні саюзьнікаў у рамках [[Другая сусьветная вайна|паваеннай]] перабудовы Эўропы.
 
== Гісторыя ==
Альбрэхт таксама рэфармаваў усю дзяржаўную сыстэму. Ствараліся новыя ўрадавыя ўстановы. У 1544 годзе ў Кенігзбэрзе ўтвораны [[Кенігзбэргскі ўнівэрсытэт|унівэрсытэт]], уладкованы па ўзоры іншых нямецкіх унівэрсытэтаў. Рэформы Альбрэхта згулялі значную ролю ў разьвіцьці Прусіі, спрыялі яе эканамічнаму і культурнаму разьвіцьцю. Памёр Альбрэхт [[20 сакавіка]] [[1568 год]]у на 78-м годзе жыцьця ў замку Тапіаў ([[Гвардзейск]]).
 
Пасьля яго сьмерці сытуацыя ў Прусіі зноў ускладнілася. Яго хворы сын, Альбрэхт Фрэдэрэк, практычна не прымаў удзелу ў кіраваньні ґерцаґствам. З 1578 году Прусіяю сталі кіраваць рэґенты зь нямецкай дынастыі [[ГогенцолерныГагэнцолерны|ГогенцолернаўГагэнцолернаў]]. Бо ў Альбэрта Фрэдэрыка не было сыноў, курфюрст [[Брандэнбург]]у Ёахім Фрыдрых жэніць свайго сына Яана Жыгімонта на Ганьне Прускай, дочкі Альбрэхта ў надзеі ўсталяваць дынастычнае сваяцтва і пасьля яго сьмерці далучыць землі Прусіі да БрандэнбургаБрандэнбургу. Так і здарылася. У 1618 Альбрэхт Фрэдэрык памірае і прускае ґерцаґства пераходзіць курфюрсту Брандэнбурга Яану Жыгімонту.
 
=== Курфюрства Брандэнбург-Прусія (1618—1701) ===
 
==== У складзе Нямеччыны ====
[[Файл:Prussia (political map before 1905).jpg|thumbміні|250px250пкс|КартаМапа каралеўства Прусія 1905 году (складовая частка Нямецкае імпэрыі)]]
 
Новая імпэрыя Бісмарка стала адной з самых магутных дзяржаваў з краінаў кантынэнтальнае Эўропы. Панаваньне Прусіі ў новай імпэрыі было амаль гэтак жа абсалютным, як гэта было ў Паўночна-Нямецкім саюзе. Прусія мела тры пятыхпятыя плошчы імпэрыі, і дзьве траціны яе насельніцтва. Імпэратарская карона стала спадчыннай дынастыі ГагенцолераўГагэнцолернаў.
 
Аднак карані будучых праблемаў знаходзіліся ў глыбокіх адрозьненнях паміж імпэрскае і прускае сыстэмамі. Імпэрыя мела сыстэму ўсеагульнага і роўнага выбарчага права для ўсіх мужчын старэй 25 гадоў. У той жа час, Прусія захавала сыстэму галасаваньня з абмежавальнымі трыма клясамі, у якое 17,5 % насельніцтва кантралявала ўсе сфэры жыцьця. Імпэрскі канцлер быў, за выключэньнем двух пэрыядаў (студзень-лістапад 1873 і 1892—1894 гадоў) таксама прэм’ер-міністрам Прусіі, і гэта азначала, што на працягу большае часткі існаваньня імпэрыі, каралю/імпэратару і прэм’ер-міністру/канцлеру прыйшлося шукаць большасьці ў выбарчых заканадаўчых органах дзьвюх абсалютна розных выбарчых сыстэмаў.
 
== Геаграфія і насельніцтва Прусіі ==
Тэрыторыя Прусіі значна зьмянялася зь цягам часу. Так, у XIV павеку Прусія складалася з тэрыторый цяперашняга [[Вармінска-Мазурское ваяводзтва|Вармінска-Мазурскага ваяводзтва]] [[Польшча|Польшчы]], [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкае вобласьці]] і [[Клайпедзкі павет|Кляйпэдзкага павету]] [[Летува|Летувы]]. Напачатку XX стагодзьдзя каралеўства Прусія складалася з «уласна Прусіі» ([[Усходняя Прусія|Усходняй]] і [[Заходняя Прусія|Заходняй Прусіі]]), [[Правінцыя Брандэнбург|Брандэнбург]], правінцыі [[Правінцыя Саксонія|Саксоніі]] (тэрыторыя цяперашняе зямлі [[Саксонія-Ангальт]] і частка зямлі [[Турынгія]]), [[Памэранія|Памэраніі]], [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]], [[Вэстфалія|Вэстфаліі]], [[Сілезія|Сілезію]], [[Лужынка|Лужынкі]], Шлезьвіг-Гальштайн, [[Правінцыя Гановэр|Гановэр]], Гэсэн-Насаў і правінцыю Гагэнцолерн.
Напачатку XX стагодзьдзя каралеўства Прусія складалася з «уласна Прусіі» ([[Усходняя Прусія|Усходняй]] і [[Заходняя Прусія|Заходняй Прусіі]]), [[Правінцыя Брандэнбург|Брандэнбург]], правінцыі [[Правінцыя Саксонія|Саксоніі]] (тэрыторыя цяперашняе зямлі [[Саксонія-Ангальт]] і частка зямлі [[Турынгія]]), [[Памэранія|Памэраніі]], [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]], [[Вэстфалія|Вэстфаліі]], [[Сілезія|Сілезію]], [[Лужынка|Лужынкі]], Шлезьвіг-Гальштайн, [[Правінцыя Гановэр|Гановэр]], Гэсэн-Насаў і правінцыю Гагенцолерн.
 
У 1914 годзе плошча тэрыторыі Прусіі складала 354 490 км².
* [[Ордэн Лебедзя]] {{мова-de|'''Schwanenorden'''}}
* [[Ордэн Кароны (Прусія)|Ордэн Кароны]] {{мова-de|'''Kronen-Orden'''}}
* [[Каралеўскі ордэн дома ГогенцолернГагэнцолерн]] {{мова-de|'''Koniglicher Hausorden von Hohenzollern'''}} [[18 студзеня]] [[1851]] года
* [[Каралеўскі прускі ордэн Сьвятога Яана]] {{мова-de|'''Koniglich Preu?ischer St Johanniterorden'''}}
* [[Княжы ордэн дома ГагенцолернГагэнцолерн]] {{мова-de|''' Hausorden von Hohenzollern'''}}
* [[Ордэн Луізы]] {{мова-de|'''Luisenorden'''}}
* [[Жалезны крыж (ордэн)]] {{мова-de|'''Eisernes Kreuz'''}}
 
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
{{Commonscat|Prussia}}
 
[[Катэгорыя:Прусія| ]]
[[Катэгорыя:Тэрыторыі Нямецкай імпэрыі]]
[[Катэгорыя:Колішнія дзяржавы Эўропы]]
[[Катэгорыя:Фэадальныя валадарствы Кароны Каралеўства Польскага]]
159 567

зьменаў