Розьніца паміж вэрсіямі «Лепель»

24 байты выдалена ,  6 гадоў таму
д
кірылічная «і»
д (→‎Вуліцы і пляцы: дапаўненьне)
д (кірылічная «і»)
 
== Назва ==
Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму «Лепель». Беларускі географ [[Вадзім Жучкевіч|В. Жучкевіч]] лічыў, што ў яго аснове беларускія словы «лепей», «лепы» (у сэнсе лепшы, прыгожы) або «ляпіць» (зьвязаны з ганчарным рамяством)<ref name="pam">{{Літаратура/Памяць/Лепельскі раён|к}}</ref>. На думку расейскага гісторыка А. Качубінскага, назва ўтварылася ад латыскага слова «Ііара» — «ліпа» (у сэнсе «возера сярод ліпавых лясоў»)<ref>[[Ілья Януш|Януш І.]] Лепель // {{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 350.</ref>. Супрацоўнікі [[Рыга|Рыскага]] музэю гісторыі, літаратуры iі мастацтва імя Я. Райніса зьвязваюць назву места з латыскім «лепе» ці летувіскім «лепеле», што ў абодвух выпадках абазначае «[[Гарлачык жоўты малы|жоўтыя гарлачыкі]]». Беларускі навуковец Р. Аўчыньнікава мяркуе, што тапонім мае фіна-вугорскае паходжаньне («леп») iі перакладаецца, як «альховы»<ref>[http://www.lepel.of.by/cikavasci.php?id=cikavasci&page=nazva Цікавасці: назва горада] на [http://www.lepel.of.by/ Сайт пра Лепель і Лепельскае возера]</ref>.
 
Таксама існуе народнае паданьне пра знакамітага падарожніка, што завітаў на Лепельшчыну. Спачатку ён падзівіўся: «О, як тут пышна!» (гэтак узьнікла назва вёскі [[Пышна]]). Калі ж паехаў далей, то ўзрушыўся прыгажосьцю мясьціны: «Ого, а тут яшчэ лепей!» Адсюль, згодна з паданьнем, і ўтварылася назва Лепель<ref name="pam"/>.
[[Файл:Lepiel,_Rynak._Лепель,_Рынак_(1866).jpg|міні|245пкс|Царква і [[Касьцёл Сьвятога Казімера (Лепель)|касьцёл]] (удалечыні), [[1866]]]]
 
У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Лепель апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стаў цэнтрам [[Лепельскі павет|павету]] [[Полацкая губэрня|Полацкай]], з [[1802]] — [[Віцебская губэрня|Віцебскай губэрні]]. У [[1797]]—[[1805]] вялося будаваньне [[Бярэзінская водная сыстэма|Бярэзінскай воднай сыстэмы]], дырэкцыя якой разьмясьцілася ў Лепелі (у [[1833]]—[[1839]] тут працаваў калега і сябар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] [[Ян Чачот]]). У [[1804]] адбылося зацьвярджэньне першага пляну забудовы места. У [[вайна 1812 году|вайну 1812 году]] Лепель панёс вялікія страты: войскі, што праходзілі празь места, спалілі яго.
 
У [[1821]] у Лепелі адкрылася аптэка, у [[1830]] — 4-клясная вучэльня. У [[1833]] места моцна пацярпела ад пажару. У [[1835]] складзены генэральны плян Лепеля, згодна зь якім места падзялялася на цэнтар і 26 кварталаў (у [[1860]] гэты плян скарэктавалі, падзяліўшы Лепель на 30 кварталаў і 4 плошчы). У [[1841]]—[[1844]] тут збудавалі мураваны праваслаўны сабор, у [[1857]]—[[1876]] — касьцёл Сьвятога Казімера. [[9 верасьня]] [[1852]] места атрымала герб: «у чырвоным полі [[Пагоня]]»<ref>[http://knihi.com/hierb/lepie.html Лепель] // {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}}</ref>. На [[1864]] у месьце было 38 мураваных і 562 драўляныя дамы (паводле зьвестак на [[1897]], 10 мураваных і 800 драўляных); дзейнічалі 3 царквы, касьцёл, капліца, 4 сынагогі; працавалі піваварны і гарбарны заводы, 2 цагельні.
 
=== Адукацыя ===
У Лепелі працуюць агратэхнічны каледж (у мiнулыммінулым — гідрамэліярацыйны тэхнікум), ліцэй, 4 сярэднія школы, школа мастацтваў, ПТВ 175.
 
=== Культура ===
 
== Забудова ==
У сучасным Лепеле захавалася рэгулярнае плянаваньне [[XIX стагодзьдзе|ХІХХIХ ст.]] У [[1964]] і [[1976]] складаліся генэральныя пляны места. Цэнтар і паўднёва-ўсходнюю частку займаюць 2-5-павярховыя будынкі. Паводле плянаваньня [[1980]] перавага аддаецца невысокай забудове, на галоўнай магістралі места невялікія групы 5-павярховых будынкаў з установамі культурна-побытавага прызначэньня на першых паверхах. У [[1989]] зьявіўся праект рэканструкцыі паркавай зоны і іншых частак места.
 
=== Вуліцы і пляцы ===
| '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы'''
|-style="background:#FAFAFA;" align="left"
| Данукалава вуліца <br /> Карла Маркса вуліца || '''Шляхецкая''' вуліца || Пралетарская вуліца
|-style="background:#EEEEEE;" align="left"
| Дзяржынскага вуліца || '''Капаніцкая''' вуліца ||
| Лабанка вуліца || '''Вакзальная''' вуліца ||
|-style="background:#EEEEEE;" align="left"
| Ленінская вуліца <br /> Максіма Горкага вуліца || '''Поўсьвіская''' вуліца || Пушкінская вуліца
|-style="background:#FAFAFA;" align="left"
| Савецкая вуліца || '''Чашніцкая''' вуліца || Нова-Чашніцкая вуліца
| Свабоды плошча || '''Рынак''' пляц ||
|-style="background:#FAFAFA;" align="left"
| Чуйкова вуліца || '''Чыгуначная''' вуліца ||
|-style="background:#EEEEEE;" align="left"
| ? || '''Азёрная''' вуліца ||
Места ўваходзіць у турыстычны маршрут «Спадчына Віцебшчыны гасьцям фэстывалю»<ref>Лепель // {{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Працуе Лепельскі краязнаўчы музэй. Сярод асабліва цікавых экспанатаў трэба адзначыць зброю XIX—XX стст., фатаздымкі і паштоўкі лепельскага фатографа Р. Фідэльмана, пячаткі павятовых і валасных органаў улады XIX ст. і іншыя.
 
Спыніцца можна ў гасьцініцы «Лепель» пад адрасам ''вуліца Дзяржынскага, 21.'' Дзейнічаюць дзіцячая санаторыя (''вуліца Віцебская, 23'') і дзіцячы рэабілітацыйна-аздараўленчы цэнтар «Жамчужына» ў Бароўцы. На беразе Лепельскага возера знаходзiццазнаходзіцца санаторыя «Лодэ».
 
''Помнікі'': Льву Сапегу.
* Гістарычная забудова места (кан. ХІХ — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)
* Капліца Сьвятога Георгія ([[1900]])
* [[Касьцёл Сьвятога Казімера (Лепель)|Касьцёл Сьвятога КазiмераКазімера]] ([[1857]]—[[1876]])
* Могілкі: габрэйскія; каталіцкія, брама і каплічкі (ХІХ ст.)
* Сынагога (ХІХ ст.)
== Галерэя ==
<center><gallery widths=150 heights=150 caption="Краявіды места" perrow="4">
Файл:Lepiel, kaścioł (13.08.2008).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Казімера (Лепель)|Касьцёл Сьвятога КазiмераКазімера]]
Файл:Лепель. Касцёл. Галоўны фасад.jpg|Касьцёл, галоўны фасад
Файл:Liepel carkva hieorhija.jpg|Капліца Сьвятога Георгія
 
== Цікавыя факты ==
У [[Лепельскі краязнаўчы музэй|Лепельскім краязнаўчым музэі]] захоўваецца найстарэйшая [[беларуская дуда]], вырабленнаявырабленая адў [[1877]] року.
 
== Крыніцы ==
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* {{Літаратура/Памяць/Лепельскі раён}}
* {{Літаратура/Сьвяты Казімер у Паазер'іПаазер’і}}
* {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў}}
* {{Літаратура/ЭГБ|4}}
== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Commons|Category:Liepieĺ}}
* {{Радзіма майго духу|lepely}}
* [http://radzima.org/be/pub/2680_m/ м. Лепель] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Lepel.htm Лепель] на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайнкрай: Гісторыя і сучаснасць]
* [http://www.lepel.of.by/gorad.php Лепель і Лепельскае возера]
* [http://catholic.by/2/belarus/dioceses/vitebsk/45-vitebsk/101128-lepelski-dekanat.html Лепельскі дэканат] на [[Catholic.by]]
118 723

зьмены