Адкрыць галоўнае мэню

Зьмены

Нэўтральнасьць спадарства , дапаўненьне з крыніца — ru:Тарашкевица#.D0.A0.D0.B5.D1.84.D0.BE.D1.80.D0.BC.D0.B0 1933 .D0.B3.D0.BE.D0.B4.D0.B0, вікіфікацыя
{{Перанесьці|Беларускі акадэмічны правапіс}}
'''Нарка́маўкаБелару́скі афіцы́йны пра́вапіс'''{{Заўвага|У адрозьненьне ад [[Беларускі клясычны правапіс|беларускага клясычнага првапісу]], т. зв. «тарашкевіцы».}}<ref name=BKP>[[БКП]]. [http://pravapis.info/books/pravapis2005.html#h2_0_2 Два правапісныя стандарты].</ref>, таксама '''нарко́маўканарка́маўка''', '''нарко́маўка''' — варыянт правапісу [[беларуская мова|беларускае мовы]], штучнаякі створаныбярэ ўадлік вынікупасьля [[рэформа беларускага правапісу 1933 году|палітычнай рэформы беларускага правапісу 1933 году]] і, замацаваны ў далейшых афіцыйных зводах правілаў ([[1934]] і [[1956]]  гг., у [[БССР]]; і [[2008]]  г., у [[Рэспубліка Беларусь|РБРэспубліцы Беларусь]]).
 
НазваСама назва «наркамаўка» паходзіць ад слова «наркамат»  — «народны камісарыят» (найменьне міністэрства ў БССР) і мае пакрэсьліваць факт прыняцьця новай беларускай граматыкі 1933 году Саўнаркамам БССР без грамадзкага ды навуковага абмеркаваньня.<ref name="zs">[[Зьміцер Саўка]]. [http://arche.by/by/9/10/204/ Мазаічная артаграфія] // Часопіс «[[Arche]]», [[16 сьнежня]] [[2008]]</ref><ref name="klimaw-2004">[[Ігар Клімаў|Клімаў І.]] [http://mab.org.by/materyjaly/publikacyi/dva-standarty-bielaruskaj-litaraturnaj-movy Два стандарты беларускай літаратурнай мовы, 2004] // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама»</ref> УласнаАкрамя тэрмінгэтага, ''наркомаўка''дадзеную быўграматыку ўведзеныкрытыкуюць ўза навуковынаўмыснае ўжытакштучнае [[Зьміцернабліжэньне Саўка|З.беларускай Саўкам]]мовы да расейскай<ref name="zaprzs2" />[[Сяргей<ref Запрудзкі|Запрудскіname=Panou С/>.]] ВарыянтнасцьАдзначаецца, ушто беларускайпасродкам літаратурнайяе мовеў //беларускую IVмову летнібыло семінарўведзена беларускайбольш мовы,за літаратуры«30 фанэтычных і культурымарфалягічынх (5–19асаблівасьцяў, ліпеняуласьцівых 1999расейскай гмове»<ref>[[Ніна Баршчэўская]].): Лекцыі[http://kamunikat.org/download.php?item=482-6.pdf&pubref=482 Мінск,Беларуская 1999.эміграцыя — С.абаронца 20–26.</ref>роднае мовы]. — ПрыВаршава: гэтымКатэдра існаваліБеларускай іФілялёгіі іншыяФакультэт прапановыПрыкладной дляЛінгвістыкі пазначэньняі гэтагаЎсходнеславянскіх правапісуФілялёгіяў Варшаўскі ''парэформенны''Ўніверсітэт, ці2004. С. ''рэфармаваны''368</ref>Жураўскі<ref>Традыцыя А.такой Праблемыкрытыкі нормбыла беларускайраспачатая літаратурнайбрашурай мовы[[Я. МінскСтанкевіч]]а «Зьмена граматыкі беларускага языка ў БСРР», Вільня, 19931936. /Гл. згодна зтаксама: [http://mabhomoliber.org.by/materials/publ/klimau_standardsrp030114.phphtml КлімаўТатьяна ІАмосова. ДваРепрессивная стандартыполитика беларускайСоветской літаратурнайвласти мовы, 2004в Беларуси].<//ref>. МоваРазам із соцыум.тым (TERRAпачынаючы ALBA.з Том1957 III).году Магілёў,афіцыйная ГАартаграфія МТбеларускай «Брама»]</ref>,мовы апаступова таксаманабывае ''чарнушэвіца''<refрысы name="zapr"/>тарашкевіцы ([[Аляксандарй Чарнушэвіч|А.эвалюцыянуе Чарнушэвіч]]ў быўбок устандарту [[1933]]клясычнага г.правапісу наркамам<ref асьветыname=BKP БССР)/>.
 
Уласна тэрмін ''наркомаўка'' быў ўведзены ў навуковы ўжытак [[Зьміцер Саўка|З. Саўкам]]<ref name="zapr">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Варыянтнасць у беларускай літаратурнай мове // IV летні семінар беларускай мовы, літаратуры і культуры (5-19 ліпеня 1999 г.): Лекцыі. Мінск, 1999. С. 20-26.</ref>. Пры гэтым існавалі і іншыя прапановы для пазначэньня гэтага правапісу — ''парэформенны'' ці ''рэфармаваны''<ref>Жураўскі А. Праблемы норм беларускай літаратурнай мовы. Мінск, 1993. / згодна з [http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы, 2004 // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама»]</ref>, а таксама ''чарнушэвіца''<ref name="zapr"/> ([[Аляксандар Чарнушэвіч|А. Чарнушэвіч]] быў у [[1933]] г. наркамам асьветы БССР)
У [[2008]] годзе [[IANA]] вылучыла для наркамаўкі асобны моўны падтэг «1959acad» (поўнае пазначэньне: be-1959acad)<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA registry of language subtags]</ref> з мэтай адрозьненьня яе ад іншых правапісаў беларускай мовы, якія ўсе ахопліваюцца моўным тэгам «be», у прыватнасьці — ад [[тарашкевіца|тарашкевіцы]], якая таксама мае свой падтэг «tarask».
 
У [[2008]] годзе [[IANA]] вылучыла для наркамаўкі асобны моўны падтэг «1959acad{{Заўвага|Ад «акадэмічны», у сэнсе правапіс, рэгуляваны акадэміямі.}}» (поўнае пазначэньне: be-1959acad)<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA registry of language subtags]</ref> з мэтай адрозьненьня яе ад іншых правапісаў беларускай мовы, якія ўсе ахопліваюцца моўным тэгам «be», у прыватнасьці — ад [[тарашкевіца|тарашкевіцы]], якая таксама мае свой падтэг «tarask».
 
== Гісторыя ==
 
=== Палітычная рэформа беларускага правапісу ===
{{Асноўны артыкул|Рэформа беларускага правапісу 1933 году}}
 
[[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|Рэформу беларускага правапісу 1933 году]] не вызналі [[Беларусы|беларускія]] навуковыя і культурна-асьветніцкія арганізацыі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (напрыклад, [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]] ў [[Вільня|Вільні]] на сваім надзвычайным паседжаньні [[31 кастрычніка]] [[1933]]  г. прыняло рэзалюцыю супраць рэформы, дзе паказала яе [[расеізацыя|русіфікацыйную]] скіраванасьць і слабы навуковы падмурак), беларускія цэнтры ў [[Латвія|Латвіі]], [[Прага|Празе]] і [[Бэрлін]]е<ref name="klimaw-2004" /> з наступных прычынаў:
* напярэдадні рэформы былі праведзеныя ўзмоцьненыя [[сталін]]скія чысткі і рэпрэсіі ў асяродзьдзі беларускай інтэлігенцыі.<ref name="pa">Е.  А.  Потехина (Минск  — Ольштын). Обучение белорусскому языку в условиях белорусско-белорусского двуязычия (проблемы обучения белорусскому языку как иностранному) // Исследование славянских языков и литератур в высшей школе: достижения и перспективы: Информационные материалы и тезисы докладов международной научной конференции / Под ред. В.  П.  Гудкова, А.  Г.  Машковой, С.  С.  Скорвида.  — М.:[Филологический факультет МГУ им. М.  В.  Ломоносова], 2003.  — 317  с. С. 170—173 [http://www.philol.msu.ru/~slavphil/books/21_10_2003.pdf 1]</ref><ref name="klimaw-2004" />
* праект рэформы распрацавала адмысловая [[Палітычная камісія для перагляду расейска-беларускага слоўніка і новых правілаў правапісу беларускай мовы|«'''Палітычная камісія для перагляду руска-беларускага слоўніка і новых правіл правапісу беларускай мовы'''»]], у склад якой не ўвайшоў ніводны філёляг.<ref name="hrest">Гісторыя беларускага мовазнаўства, 1918—1941: Хрэстаматыя для студэнтаў філалагічнага факультэта. Ч. 1—2. Мінск: БДУ, 2005—2008. Ч. 2. 2008. С. 168</ref> Увогуле, як падкрэсьліваюць сучасныя беларускія мовазнаўцы, складальнікі новага зводу правілаў кіравалася ў першую чаргу палітычнымі, а не лінгвістычнымі чыньнікамі.<ref name="lk"/>
* зацьвярджэньне праекту зьдзейсьніў Савет народных камісараў БССР без грамадзкага ды навуковага абмеркаваньня.<ref name="zs" /><ref name="klimaw-2004" />
* [[Ператварэньне мовы|рэформа]] праводзілася ва ўмовах татальнага тэрору. Беларускі філёляг [[Сяргей Запрудзкі|С. Запрудзкі]] паказвае на наступны факт<ref>[[Ніна Баршчэўская]]. [http://kamunikat.org/download.php?item=482-6.pdf&pubref=482 Беларуская эміграцыя  — абаронца роднае мовы].  — Варшава: Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўніверсітэт, 2004. С. 166 [http://kamunikat.org/download.php?item=482-6.pdf&pubref=482 1]</ref>:
 
{{Цытата|Пастанова СНК сімвалізавала для сучаснікаў неадхільную волю наблізіць беларускую мову да расійскай «любой цаной».|[[Сяргей Запрудзкі|Сяргей Запрудскі]]|Беларуская мова ў яе кантактах з расійскай: у цісках аднімальнага білінгвізму // Letopis 50 (2003) 1. — С. 81}}
 
* рэформа сталася праявай палітыкі [[расеізацыя|расеізацыі]] і штучна<ref name="lk">{{Літаратура/Беларуская мова. Лінгвістычны кампэдыюм|к}} С. 88</ref><ref name=Panou>Паноў С. В.  Матэрыялы па гісторыі Беларусі; пад навук. рэд. М. С.  Сташкевіча, Г. Я.  Галенчанкі.  — Мн.: «Аверсэв», 2003. С. 254</ref><ref>[[Леанід Лыч]]. [http://knihi.com/mova/reforma.html Рэформа беларускага правапісу 1933 года: ідэалагічны аспект]. Мн.: Навука і тэхніка, 1993. ISBN 5-343-01453-4</ref> наблізіла беларускую мову да расейскай  — з [[Акадэмічны праект рэформы беларускага правапісу 1933 году|папярэдняга, акадэмічнага, праекту 1933 году]] былі ўзятыя ўсе пункты, якія прадугледжвалі збліжэньне з расейскай мовай, астатнія жа былі альбо кардынальна перапрацаваныя ў бок набліжэньня да расейскіх нормаў, альбо зусім ня ўлічаныя.<ref name="zs2">[[Зьміцер Саўка]]. [http://arche.by/by/9/30/338/ Мэханіка зьнявечаньня] // Часопіс «[[Arche]]», [[10 кастрычніка]] [[2009]]</ref>. На штучную, русіфікацыйную сутнасьць рэформы паказвае філёляг [[Ігар Клімаў|І. Клімаў]]:
 
{{Цытата|Бальшавіцкая дзяржава <…> разглядала мову як аб’ект адмысловых маніпуляцый, накіраваных на дасягненне пэўных, зусім не лінгвістычных мэтаў. Важным кірункам такіх маніпуляцый з 1930 года было замацаванне рускага ўплыву ў нормах літаратурных моў іншых народаў СССР. Гэта падвышала культурную гамагеннасць сярод народаў савецкай імперыі, прыглушала іх памкненні да сепаратызму, спрыяла іх культурнай і моўнай асіміляцыі. Ахвярай такой палітыкі з 1930-х гадоў зрабілася і беларуская мова. Яе далейшае развіццё адбывалася не ў выніку ўнутранай неабходнасці ці рэальнага ўжытку, а прадвызначалася палітычнай кан'юнктурай савецкай дзяржавы.|[[Ігар Клімаў|Клімаў І.]]|Два стандарты беларускай літаратурнай мовы [2004] // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама»}}
У [[1939]] годзе бальшавікі падрыхтавалі чарговую рэформу з напісаньнямі кшталту «весна», «братскі», «бібліатека». Яшчэ ў адным праекце ([[1951]]) прапаноўвалася пісаць «снегі», «цеатр», «басціон».<ref name="pia">[http://knihi.com/pytanni/128.html 128. Як бальшавікі рэфармавалі беларускую мову?] // {{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref> Толькі відавочная абсурднасьць гэтых прапановаў, а таксама пэўныя вонкавыя чыньнікі ([[Другая Сусьветная вайна]], сьмерць [[Іосіф Сталін|І. Сталіна]]) уратавалі беларускую мову ад іх прыняцьця.
 
Расеізацыя істотна перайначыла слоўнікі. Партыйныя загады патрабавалі ўкладаць іх паводле «пралетарска-інтэрнацыянальнага» прынцыпу, тым часам спрадвечная і самабытная беларуская лексыка абвяшчалася «нацдэмаўскай» і «кулацкай». Найбольш яскравай праявай такой моўнай палітыкі стаўся «[[Руска-беларускі слоўнік Александровіча|Руска-беларускі слоўнік]]» пад рэдакцыяй [[Андрэй Александровіч|А. Александровіча]] ([[1937]]), у якім на карысьць прысутных у расейскай мове адпаведнікаў быў адкінуты вялікі пласт беларускай лексыкі.<ref>Дзмітрый Шыманскі «Хто знішчыў беларускую мову?» // Дзедзiч, № 5 (24) (лістапад, 2003  г.)</ref> Беларускі паэт [[Уладзімер Хадыка]] на допыце ў [[Турма НКВД (Менск)|турме НКВД]] [[30 сьнежня]] [[1936]] сьцьвярджаў што «поручение А. Александровичу редактировать новый белорусский словарь является страшнейшей ошибкой»<ref name=mar1>{{артыкул|аўтар=Маракоў, Л.|загаловак=Уладзімір Хадыка. Штрыхі да партрэта пісьменніка|арыгінал=|спасылка=|аўтар выданьня=|выданьне=Роднае слова|тып=|месца=Мн.|выдавецтва=|год=2002|выпуск=|том=|нумар=10|старонкі=102—107|isbn=}}</ref>. На загад бальшавікоў быў таксама зрасеізаваны расейска-беларускі слоўнік [[1953]] году. Да беларускіх словаў дапісвалі расейскія сынонімы, ставячы іх часьцяком на першае месца: рас. ''батрак'' — бел. ''батрак'', ''парабак''; ''большак'' — ''гасцінец'', ''бальшак''; ''поезд'' — ''поезд'', ''цягнік''; ''минута'' — ''мінута'', ''хвіліна''. Яшчэ далей пайшоў слоўнік [[1982]] году, які рэкамэндаваў ужываць поруч са словамі «вавёрка», «бусак» таксама «белка», «багор» і г. д.<ref name="pia"/>
 
У [[1950-я]] гады з [[Масква|Масквы]] прыйшоў загад правесьці расеізацыю граматыкі беларускае мовы, што было зьдзейсьнена ў двухтомнай акадэмічнай «Граматыцы».<ref name="pia"/>
* [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|Палітычны праект і рэформа беларускага правапісу 1933 году]]
* [[Русіфікацыя]]
 
== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}
 
== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}
{{Зноскі}}
 
{{Беларуская мова}}
5737

зьменаў