Розьніца паміж вэрсіямі «Імпэрыя Сэлеўкідаў»

артаграфія, афармленьне
д (Bot: Migrating 60 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q93180 (translate me))
(артаграфія, афармленьне)
}}
[[Файл:Seleuco I Nicatore.JPG|міні|[[Сэлеўк I]]]]
'''Імпэрыя Сэлеўкілаў''' — [[эліныстычная манархія]], якая ўтварылася пры распадзе імпэрыі [[Аляксандар Македонскі|Аляксандра Македонскага]]. Ядром дзяржавы быў Блізкі Ўсход, на вяршыні сваёй магутнасьці яна ўключала частку [[Малая Азія|Малое Азіі]], [[Сырыя|Сырыю]], [[Фінікія|Фінікію]], [[Палестына|Палестыну]], [[Мэсапатамія|Мэсапатамію]], [[Іран]], часткі [[Сярэдняя Азія|Сярэдняе Азіі]] й цяперашняга [[Пакістан]]у. Зяўлялася найважнымнайважнейшым цэнтрам элінізму, асноўным злучным зьвяном паміж грэцкае й ўсходняеусходняе культурнымі традыцыямі. У эпоху сваёй магутнасьці, яна ўключала ў свой склад: [[Малая Азія|Малую Азію]], [[Левант]], [[Пэрсія|Пэрсію]], [[Памір]] і частку [[Пакістан]]у. Пачаўшы сваю экспаньсіюэкспансію ў Грэцыю, імпэрыя сутыкнулася з войскам [[Рымская рэспубліка|Рымскае рэспублікі]], ад якой імпэрыя атрымала шэраг паразаў. У выніку ўсходняя частка краіны да сярэдзіны II стагодзьдзя да н. э. была захоплена парфянамі пад кіраўніцтвам [[Мітрыдат I|Мітрыдата I]]. Сэлеўкіды працягвалі кіраваць у сырыіСырыі й Фінікіі, да заваёвы краіны армянскім царом [[Тыгран II|Тыгранам II]]. Пасьля чаго, Сэлеўкідская дзяржава як самастойны суб'ектсуб’ект была ліквідавана. Бэнэсэлеўка, якая кіравала імпэрыяй з дынастыі Сэлеўкідаў была схоплена й празь некалькі гадоў пакарана сьмерцю па загадзе армянскага цара <ref name=autogenerated1>[http://ancientrome.ru/antlitr/appian/hist-f11.htm Апіян, Гісторыя. Мэтрэдатавыя войны]</ref>. У [[64 да .н. э.]] былая заходняя частка тэрыторыі дзяржавы Сэлеўкідаў зьвернутая ў рымскую правінцыю.
 
== Гісторыя імпэрыі ==
 
=== Сэлеўк I і заснаваньне імпэрыі ===
Пасьля сьмерці Аляксандра Вялікага ўлада над яго імпэрыю знаходзілася ў руках рэгенту — [[Пэрдыка|Пэрдыкі]], які ў [[323 да н. э.]], падзяліў яе тэрыторыю паміж генэраламі Аляксандра, сталымі сатрапамі.
 
Кіраўнік Эгіпту [[Пталямэй I Сотэр|Пталямэй]] першым кінуў выклік рэгенту, справакаваўшы Пэрдыку на ваенны паход у [[ЭгіпЕтЭгіпет]] у [[321 да н. э.]] Пры пераходзе празь [[Ніл]], загінула частка македонскага войска, выклікаўшы ў ім незадаволенасьць.
Пасьля сьмерці Аляксандра Вялікага ўлада над яго імпэрыю знаходзілася ў руках рэгенту — [[Пэрдыка|Пэрдыкі]], які ў 323 да н.э, падзяліў яе тэрыторыю паміж генэраламі Аляксандра, сталымі сатрапамі.
 
Сэлеўк, які кіраваў лягерам дапамог забіць Пэрдыку, атрымаўшы бабілёнскую сатрапію й адмовіўшыся ад пасады [[[ХіліархХіліярх]]у на карысьць [[Антыпатар (палкаводзец)|Антыпатара]] сына [[Касандар|Касандра]]. Час яго сьцьвярджэньня ў Бабілёне ў [[312 да н. э.]] стаў лічыцца момантам заснаваньня Сэлеўкідаў. Пасьля гэтага Сэлеўк пачаў пашыраць сваю дзяржаву, дадаўшы да яго Мэсапатамію, Армэнію, Пэрсыс, Парфію, Бактрыю, Арабію. Такім чынам, дзярдава Сэлеўкідаў зрабілася імпэрыяю.
Кіраўнік Эгіпту [[Пталямэй I Сотэр|Пталямэй]] першым кінуў выклік рэгенту, справакаваўшы Пэрдыку на ваенны паход у [[ЭгіпЕт]] у 321 да н. э. Пры пераходзе празь [[Ніл]], загінула частка македонскага войска, выклікаўшы ў ім незадаволенасьць.
 
Сэлеўк дайшоў да Індыі, дзе склаў дамову зьз індыйскім царом [[Чандрагупта Маўр'я]], па якім наўзамен перадачы Сэлеўку 500 баявых сланоў да Маўр'яМаўр’я адышлі Пароламіс, [[Арахосія]] й [[Гедросія]].
Сэлеўк, які кіраваў лягерам дапамог забіць Пэрдыку, атрымаўшы бабілёнскую сатрапію й адмовіўшыся ад пасады [[[Хіліарх]]у на карысьць [[Антыпатар (палкаводзец)|Антыпатара]] сына [[Касандар|Касандра]]. Час яго сьцьвярджэньня ў Бабілёне ў 312 да н.э стаў лічыцца момантам заснаваньня Сэлеўкідаў. Пасьля гэтага Сэлеўк пачаў пашыраць сваю дзяржаву, дадаўшы да яго Мэсапатамію, Армэнію, Пэрсыс, Парфію, Бактрыю, Арабію. Такім чынам, дзярдава Сэлеўкідаў зрабілася імпэрыяю.
 
Пасьля перамогі над [[Антыгон I Аднавокі|Антыгонам Аднавокім]] у [[Бітва пры Іпсэ|бітве пры ІпсЭІпсэ]] уў [[301 да н. э.]], Сэлеўк атрымаў кантроль над усходам Малое Азіі і паўночнаю Сырыяю. У ёй ён заснаваў гарады [[Антыёхія]], зрабіўшы яе сталіцаю яго валадарстваў. Альтэрнатыўная сталіца была створана ў горадзе [[Сэлеўкія]] на Тыгру, на поўначы ад Бабілёну.
Сэлеўк дайшоў да Індыі, дзе склаў дамову зь індыйскім царом [[Чандрагупта Маўр'я]], па якім наўзамен перадачы Сэлеўку 500 баявых сланоў да Маўр'я адышлі Пароламіс, [[Арахосія]] й [[Гедросія]].
 
Пасьля перамогі над [[Антыгон I Аднавокі|Антыгонам Аднавокім]] у [[Бітва пры Іпсэ|бітве пры ІпсЭ]] у 301 да н. э., Сэлеўк атрымаў кантроль над усходам Малое Азіі і паўночнаю Сырыяю. У ёй ён заснаваў гарады [[Антыёхія]], зрабіўшы яе сталіцаю яго валадарстваў. Альтэрнатыўная сталіца была створана ў горадзе [[Сэлеўкія]] на Тыгру, на поўначы ад Бабілёну.
 
Імпэрыя Сэлеўка дасягнула свайго росквіту пасьля перамогі над яго былым саюзьнікам — Дзімітрыем. Спробы Сэлеўка ўзяць пад свой кантроль [[Тракія|Тракію]] й Македонію былі перапынены згубаю каля Лізымахіі ад рукі Пталямэя Кэраўна.
 
=== Першыя Сэлеўкіды ===
 
Спадчыньнікам Сэлеўка стаў [[Антыёх I Сотэр]], які атрымаў перамогу над [[Галяты|галятамі]] — хаўрусам трох [[Кельты|кельцкіх]] плямёнаў, што ўварваліся ў [[Малая Азія|Малую Азію]] у 278—277 да н. э. і якія спусташалі яе заходнюю частку на працягу 46 гадоў. Пазьней ён вёў з Эўмэнам Пэрганскім і [[Пталямэй II Філядэльф|Пталямэям]] [[Сырыйскія войны|Першую Сырыйскую вайну]]), якая паказала няздольнасьць імпэрыі весьці войны.
 
 
=== Пры Антыёхах I і II ===
[[Файл:Seleucid-Empire 200bc.jpg|thumbміні|300px300пкс|200 да н. э.]][[Файл:Antiochos III.jpg|thumb|Мармуровы бюст Антыёха III]]
[[Файл:Antiochos III.jpg|міні|Мармуровы бюст Антыёха III]]
 
Пры Антыёхах I і II імпэрыя Сэлеўкідаў паменшылася ў аб'ёме, з прычыны адпадзеньня [[Парфія|парфянаў]] (256) і [[Бактрыя|бактрыйцаў]]. Пры Сэлеўке II Калініку Барадатым (246-226) адбылася [[Трэцяя Сырыйская вайна]], якая была няўдалая для Сырыі. Атрымаўшы паразу, Сэлеўк II уступіў у саюз са сваім братам Антыёхам Гіераксам, з прычыны чаго [[Пталямэй III Эвэргет]] заключыў на 10 гадоў мір з Сэлеўкідамі. Неўзабаве, аднак, Антыёх Гіеракс пачаў вайну з [[Сэлеўк II|Сэлеўкам II]], які, па адной з вэрсый, загінуў у бітве; па іншым сьведчанні, ён загінуў у бітве з [[Мітрадат II|Мітрадатам]] пры [[Анкір]]ы. Мянушку Калінік ён атрымаў за перамогу над парфянскім царом Арсакам, хоць пазьней апошні, уступіўшы ў саюз зь Дзіядохам II Бактрыйскім, разьбіў Сэлеўка й прымусіў яго адыйсьці ў Сырыю. Кіраваньне Сэлеўка II было нешчасьліва ў сфэры як унутраных адносінаў, так і вонкавае палітыкі. Амаль уся [[Малая Азія]] й паўднёвыя землі тэрыторыі Сэлеўкідаў ужо не належалі магутнае некалі дынастыі: Сэлеўк II заставаўся гаспадаром толькі паўночнае часткі ўнутранае Сырыі (да Пэрсэполю й Экбатану), раўнінаў Кілікіі. Пасьля Сэлеўка II кіраваў [[Сэлеўк III Кераўн]], альбо [[Сотэр]] (226—222). З дапамогаю аднаго са сваіх сваякоў, [[Ахея]], ён адваяваў у пэргамскога цара значную частку Малое Азіі, але неўзабаве быў забіты. Пры [[Антыёх III|Антыёхе III]] Вялікім (222—187) манархія Сэлеўкідаў спачатку вярнула сваё ранейшае палітычнае значэньне й магутнасьць. Антыёх адняў [[палестына|Палестыну]] й Фінікію ў Пталімеяв, скарыў парфянаў, бактрыйцев і індыйцаў і заявіў дамаганьні на ўсе землі да захадзе ад Таўра і па берагах Гелеспонту. Аднак, умяшаньне рымлянаў паклала мяжу дамаганьням Антыёха, які ў [[Бітва пры Магнэзіі|бітве пры Магнэзіі (190)]] быў пабіты ўшчэнт і назаўжды загубіў магутнасьць Сэлеўкідаў, дзяржава якіх з тых часоў была абмежавана Таўрам.
 
=== Пры пераемніках Антыёху ===
 
Пры пераемніках Антыёху сырыйская манархія ўжо не магла падняцца да ранейшае ступені магутнасьці й павольна йшла да поўнага заняпаду ды распаду. Дзе-нідзе зьявіліся поўнезалежныя ўладары - такімі напрыклад былі тыраны Кібіры, на поўначы [[Лікія|Лікіі]] якія кіравалі 180-84 да н.э. Вядомыя: Маагэт I, Пайкрат, Маагэт II, Сэмій і Маагэт III.
 
З 162 па 125 г. сырыйскі пасад бесперапынна пераходзіў з рук у рукі, пакуль Сырыя не была падзелена на дзьве часткі, якія кіраваліся адмысловымі кіраўнікамі: паўночную Сырыю, з [[Кілікія|Кілікіей]], і Фінікію, з Кайлесырыяй. Па сьмерці Антыёха XIII, забітага эмэскім князем, [[Гнэй Пампей Вялікі]] увосень 64 да н. э. уступіў у Сырыю й заваяваў яе, звьярнуўшы яе ў [[Сырыя (рымская правінцыя)|рымскую правінцыю]]. У культурным стаўленьні Сырыя займала важнае месца ў шэрагу эліністычных манархіяў і ў некаторых адносінах мела перавагу перад Пталемэеўскай манархіяю. Так, кіраўнікі Сырыі былі значна дзейней [[Лягіды|Лагідаў]]; насельніцтва не ўяўляла сабою натоўпу, але было арганізавана ў абшчыны, прычым грэка-македонскі элемент панаваў у матэрыяльным і культурным стаўленні над усходнім. Нароўні з грэцкімі незалежнымі гарадамі існавалі ўсходнія абшчыны, якія жылі сваім жыцьцём (напр., габрэі).
 
Антыёхія была трэцім пасьля Рыму й [[Александрыя (Эгіпет)|Александрыі]] цэнтрам цывілізацыі й асьветы. У ёй было шмат багатых храмаў, порцікаў, баняў, тэатраў, твораў мастацтва; Бібліятэка ў Антыёхіі была заснавана толькі пры АнтыёхеАнтыёху XIII. Іншым цэнтрам сырыйскага царства была Сэлеўкія на Тыгру. Сырыйцы адрозьніваліся жывым розумам, схільнасьцю да задавальненьняў і маральнаю распушчанасьцю; тыповы ўзор сырыйскага характару ўяўляе сабою Антыёх IV Эпіфан.
 
Акрамя ўласна Сэлеўкіі, грэцкая культура была распаўсюджана ў Кілікіі й Фінікіі; грэцкія гарады, якія знаходзіліся ў гэтых абласьцях, лічыліся «сьвятымі й недатыкальнымі». У чым складалася юрыдычная аснова гэтае недатыкальнасьці, сапраўды вызначыць цяжка; вядома толькі, што большасьць значных гарадоў, пакінутых дакладнымі апошнім Сэлеўкідам, дапушчалі самадзяржаўную ўладу толькі з вялікімі абмежаваньнямі.
 
== Тэрытарыяльны падзел ==
Імпэрыя была падзелена на 72 невялікіхневялікія [[сатрапіі]], зь якіх самае значнае была так званая СелеўідаСэлеўіда, у якую ўваходзілі паўднёва-усходняяўсходняя [[кілікія|Кілікія]], паўднёвая частка [[Камагена|Камагены]] й Верхняя [[Сырыя]], з 4 вялікімі гарадамі: [[антыёхія|АнтыёхіяюАнтыёхія]]ю, Сэлеўкіяй, Апамэяй і [[Ляодзікея|Ляодзікеяй]]й. Па гэтых чатырох гарадах Сэлеўкіда назывлася таксама Тэтрапалем ([[Страбон]]). Зь іншых гарадоў шырокае манархіі найболей значныя былі [[Ароп]] (паміж Аронтам і ЭвфратомЭўфратам), Зэўгма (на ЭвфрацеЭўфраце), Бамбіка-Гіерапаль (на поўдзень ад Зэўгмы), [[Амфіполь]], Бэраэа (паміж Аманским хрыбтом і Эвфратам), Эдэса (паміж Тыграм і Эвфратом), [[Сэлеўкія]] на Тыгру, Эўроп у Мідыі, [[КаліопаКаліёпа]] і Гекатомпіл у Парфіі.
 
Сэлеўк быў выбітным адміністратарам і асьвечаным кіраўніком. Ён заснаваў да 75 гарадоў, у ліку якіх налічвалася 16 АнтыёхійАнтыёхіяў (па імені ягонага бацькі), дзевяць [[Сэлеўкій]], тры Апамэі, адна Стратанікея, пяць Ляадыкей; іншыя гарады былі названы па імені Аляксандра, македонскіх ці грэцкіх гарадоў, ці ў памяць ваенных перамогаў.
Імпэрыя была падзелена на 72 невялікіх [[сатрапіі]], зь якіх самае значнае была так званая Селеўіда, у якую ўваходзілі паўднёва-усходняя [[кілікія|Кілікія]], паўднёвая частка [[Камагена|Камагены]] й Верхняя [[Сырыя]], з 4 вялікімі гарадамі: [[антыёхія|Антыёхіяю]], Сэлеўкіяй, Апамэяй і [[Ляодзікея|Ляодзікеяй]]. Па гэтых чатырох гарадах Сэлеўкіда назывлася таксама Тэтрапалем ([[Страбон]]). Зь іншых гарадоў шырокае манархіі найболей значныя былі [[Ароп]] (паміж Аронтам і Эвфратом), Зэўгма (на Эвфраце), Бамбіка-Гіерапаль (на поўдзень ад Зэўгмы), [[Амфіполь]], Бэраэа (паміж Аманским хрыбтом і Эвфратам), Эдэса (паміж Тыграм і Эвфратом), [[Сэлеўкія]] на Тыгру, Эўроп у Мідыі, [[Каліопа]] і Гекатомпіл у Парфіі.
 
Сэлеўк быў выбітным адміністратарам і асьвечаным кіраўніком. Ён заснаваў да 75 гарадоў, у ліку якіх налічвалася 16 Антыёхій (па імені ягонага бацькі), дзевяць [[Сэлеўкій]], тры Апамэі, адна Стратанікея, пяць Ляадыкей; іншыя гарады былі названы па імені Аляксандра, македонскіх ці грэцкіх гарадоў, ці ў памяць ваенных перамогаў.
 
Большасьць заснаваных Сэлеўкам гарадоў карысталіся самакіраваньнем, падобна грэцкім, але былі вобласьці, у якіх насельніцтва плаціла даніну племянным князям. Сэлеўкія на Тыгру была галоўным гандлёвым цэнтрам на шляхі, якія злучалі [[Міжземнае мора]] зь Індыяю. Заходняя частка Малое Азіі таксама належала Сэлеўкідам, за выключэньнем [[Вініфія|Вініфіі]], Пэргама й некаторых іншых рэгіёнаў і гарадоў. Да ліку галоўных гарадоў гэтае часткі манархіі належалі [[Лямпсак]] і Сьмірна. Сэлеўкіды былі прадаўжальнікамі Аляксандра Вялікага ў справе элінізацыі Азіі. Зь цягам часу працідзеяньне грэцкіх элементаў насельніцтва азіяцкаму рэжыму прывяло да таго, што сырыйская [[манархія]] распалася на шэраг гарадскіх абшчынаў і страціла сваю магутнасьць.
 
== Эканоміка ==
 
=== Падатковая сыстэма ===
Імпэрыя Сэлеўкідаў існавала за кошт розных падаткаў:
[[Файл:Koan amphora2.jpg|leftзьлева|thumbміні|130px130пкс|Гэта старажытнагрэцкая [[амфара]] мясьціла эквівалентную таленту колькасьць вады]]
* Форас — выплаты залежных ад манарха палітычных элементаў. Гэты падатак быў уведзены [[Дарый I|Дарыем I]], і ў далейшым выкарыстоўваўся Сэлеўкідамі. Ён аблагаўся не з асобных твараў, а з абшчынаў (гарады, паселішчы, народы, плямёны) і разьмяркоўваўся паміж імі, ягоная сума заставалася нязьменнаю. Ад выплатаў можна было вызваліцца, атрымаўшы гаспадарчы прывілей <ref>''Бікэрман Э.'' Дзяржава Сэлеўкідаў. — М.: Навука, 1985. — С. 101—102.</ref>.
 
 
== Крыніцы ==
{{ЗноскіКрыніцы}}
 
== Літаратура ==
159 567

зьменаў