Розьніца паміж вэрсіямі «Нэптун»

672 байты выдалена ,  7 гадоў таму
шаблён, дапаўненьне
(шаблён, дапаўненьне)
{{Іншыя значэньні|Нэптун (неадназначнасьць)}}
{{Плянэта
{| border="0" align="right" style="margin-left:1em" width="300px"
| назва = Нэптун
|-
| сымбаль = [[Файл:Neptune symbol.svg|25пкс]]
|
| выява = Neptune Full.jpg
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0"
| апісаньне выявы = NASA
|+<font size="+1">'''Нэптун&nbsp;'''[[Файл:Neptune symbol.svg|25пкс|Астранамічны знак Нэптуна]]</font>
 
|-
| эпоха = [[J2000]]
! align="center" bgcolor="#000000" colspan="2" | [[Файл:Neptune Full.jpg|300пкс|NASA]]
<!--| апацэнтар = {{просты сьпіс|
|-
* {{лік|4536874325 км}}
! bgcolor="#ffc0c0" colspan="2" | Гісторыя адкрыцьця
}}
|-
| пэрыцэнтар = {{просты сьпіс|
! align="left" | Адкрыты
* {{лік|4459631496 км}}
| [[Ёган Гале|Ёганам Гале]] <br /> Гейнрыхам д'Арэ <br /> Урбэнам Левер'е
}}-->
|-
| вялікая паўвось = {{просты сьпіс|
! align="left" | Дата адкрыцьця
* {{лік|4503443661 км}}
| [[23 верасьня]] [[1846]]
* {{лік|30.10366151 а. а.}}
|-
}}
! bgcolor="#ffc0c0" colspan="2" | [[Арбіта]]льныя характарыстыкі
| эксцэнтрысытэт = {{лік|0,00858587}}
|-
| сыдэрычны пэрыяд = {{просты сьпіс|
! align="left" | Сярэдняя адлегласьць ад [[Сонца]]
* {{лік|60223.3528 зямных дня}}{{удакладніць}}
| 4 498 252 900 км (30,06896348 [[астранамічная адзінка|а. а.]])
* {{лік|164.88 [[Юліянскі год (астраномія)|юліянскага году]]}}
|-
}}
! align="left" | [[Пэрыгелій]]
| сынадычны пэрыяд = {{просты сьпіс|
| 4 459 631 496 км
* {{лік|367.49 дзён}}
|-
}}
! align="left" | [[Афэлій]]
| арбітальная хуткасьць = {{лік|5.432 км/с}}
| 4 536 874 325 км
<!--| сярэдняя анамалія = {{лік|°}}-->
|-
| нахіленьне = {{просты сьпіс|
! align="left" | [[Сыдэрычны год|Сыдэрычны арбітальны пэрыяд]]
* {{лік|1,76917°}} да [[Экліпытка|экліптыкі]]
| 60 223,3528 зямных дня (164,88 гады)
<!--* {{лік|5.65°}} да экватара Сонца
|-
* {{лік|1.67°}} да [[Нязьменная плоскасьць Ляпляса|нязьменнай плоскасьці]]-->
! align="left" | [[Сярэдняя арбітальная хуткасьць]]
}}
| 5,432 км/з
<!--| усходзячы вузел = {{лік|°}}
|-
| аргумэнт пэрыцэнтра = {{лік|°}}-->
! align="left" | [[Эксцэнтрысытэт]] арбіты
|экватарыяльны радыюс = 24 764 км
| 0,008 585 87
|палярны радыюс = 24 340 км
|-
|сярэдні радыюс = 4 498 252 900 км (30,06896348 [[астранамічная адзінка|а. а.]])
! align="left" | [[Нахіл арбіты]] да плоскасьці экліптыкі
|акружына =188,925 а.а.
| 1,769 17°
|аб’ём = 6,254×10<sup>13</sup> км³
|-
|маса = 1,0243×10<sup>26</sup> кг
! align="left" | [[Акружнасьць]] арбіты
|шчыльнасьць = 1,638 [[грам|г]]/[[кубічны сантымэтар|см³]]{{удакладніць}}
| 188,925 а.е.
|плошча паверхні =7,619×10<sup>9</sup> км²
|-
|гравітацыя на экватары = 11,15 [[Паскарэньне|м/с²]], або 1,14 [[паскарэньне вольнага падзеньня|g]]
! align="left" | [[Спадарожнікі Нэптуна|Спадарожнік]]і
|другая касьмічная хуткасьць = 23,5 км/с
| 13
|сыдэрычны дзень = 16,11
|-
|нахіл восі = 42,95
! align="left" | Зьяўляецца [[спадарожнік|спадарожнікам]]
|тэмпэратура загаловак1 = [[Кельвін]]
| [[Сонца]]
|мінімальная тэмпэратура1 = 50&nbsp;
|-
|сярэдняя тэмпэратура1 = 53&nbsp;K
! bgcolor="#ffc0c0" colspan="2" | Фізычныя характарыстыкі
|максымальная тэмпэратура1 = ?&nbsp;K
|-
|ціск = 100 кПа
! align="left" | [[Экватар]]ыяльны [[дыямэтар]]
| спадарожнікі = 14 ([[Спадарожнікі Нэптуна|сьпіс]])
| 49 528 км
|склад = {{Просты сьпіс|
|-
* 80±3.2 % [[вадарод]]у (H<sub>2</sub>)
!align="left" | Палярны дыямэтар
* 19±3.2 % [[Гелій|гелію]] (He)
| 48 681 км
* 1.5±0.5 % [[мэтан]]у
|-
!* align="left"1,5 |ppm [[Аб'ёмэтан]]у
}}
| 6,254×10<sup>13</sup> км<sup>3</sup>
}}
|-
! align="left" | [[Маса]]
| 1,0243×10<sup>26</sup> кг
|-
! align="left" | [[Шчыльнасьць рэчыва|Шчыльнасьць]]
| 1,638 [[грам|г]]/[[кубічны сантымэтар|см<sup>3</sup>]]
|-
! align="left" | [[Плошча]] паверхні
| 7,619×10<sup>9</sup> км<sup>2</sup>
|-
! align="left" | [[Гравітацыя]] у зоне Экватара
| 11,15 [[Паскарэньне|м/с<sup>2</sup>]], або 1,14 [[паскарэньне вольнага падзеньня|g]]
|-
! align="left" | [[Другая касьмічная хуткасьць]]
| 23,5 км/с
|-
! align="left" | [[Сыдэрычны дзень|Сыдэрычны пэрыяд кручэньня]]
| 16,11 ч. (16 ч. 6 мін. 36 сек.)
|-
! align="left" | [[Нахіл да восі|Экватарыяльны нахіл да арбіты]]
| 42,95°
|-
! align="left" | [[Тэмпэратура]] паверхні
|
{| cellspacing="0" cellpadding="2" align ="center" border="0" width="100%"
|-
! мін.
! срэдн.
! макс.
|- align ="center"
| 50°K
| 53°K
| ?
|}
|-
! align="left" | [[Атмасфэрны ціск]] у паверхні
| 100 [[кПа]]
|-
! bgcolor="#ffc0c0" colspan="2" | Склад атмасфэры
|-
| '''[[Вадарод]]''' || 80 % ±3.2 %
|-
| '''[[Гелій]]''' || 19 % ±3.2 %
|-
| '''[[Метан]]''' || 1.5 % ±0.5 %
|-
| '''[[Этан]] || 1,5 ppm
|}
|}
[[Файл:Neptune-Int.jpg|міні|200пкс|Схема, якая ілюструе ўнутраны склад Нэптуна]]
'''Нэпту́н'''  — восьмая па аддаленасьці ад [[Сонца]] [[плянэта]] [[Сонечная сыстэма|Сонечнай сыстэмы]]. Плянэта была адкрыта ў [[1846]] годзе і названая імем бога мораў у рымскай міталёгіі. Знак Нэптуна  — ♆ стылізаваны трызубец, знак марскога бога Нэптуна.
 
Вельмі кампактная [[газавая плянэта]] (шчыльнасьць 1,64&nbsp;г/см³) дамінуе дзякуючы сваёй вялікай масе (17&nbsp;×&nbsp;Зямлі) над усёй вонкавай Сонечнай сыстэмай і ўплывае на арбіты шматлікіх цел меншага памеру, такіх як [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]] і [[Транснэптунавы аб'ект|транснэптунавые аб'ектыаб’екты]].
 
== Гісторыя адкрыцьця ==
Уначы [[23 верасьня]] [[1846]] [[Ёган Гале]] (Johann Gottfried Galle) і [[Гейнрых д’Арэ]] (Heinrich Louis d’Arrest), праводзячы назіраньні на абсэрваторыі ў [[Бэрлін]]е, выявілі плянэту ўсяго ў адным градусе ад становішча, вылічанага ў [[1846]] году францускім астраномам [[Урбэн Левер'е|Урбэнам Левер'еЛевер’е]] на падставе дадзеных аб невялікіх абурэньнях у руху [[Уран (плянэта)|Урана]]. Трохі меней дакладнае прадказаньне ангельскага астранома [[Джон КаўчКух АдамсАдамз|Джона АдамсаАдамза]] (John Couch Adams), зробленае на год раней, сустрэла ў Ангельшчыне неабгрунтаваны скептыцызм, і было апублікавана толькі пасьля адкрыцьця плянэты. Нягледзячы на гэта, ангельцы разгарнулі разлютаваныя спрэчкі аб нацыянальным прыярытэце і аб тым, як трэба назваць плянэту. У канчатковым выніку плянэта атрымала назву Нэптун па ймю бога мора [[старажытнарымская міталёгія|рымскай міталёгіі]], якое прапанаваў Левер'еЛевер’е адразу жа пасьля адкрыцьця. Цікава, што вылічаная Левер'еЛевер’е і Адамсам арбіта Нэптуна вельмі хутка адхілялася ад сапраўднай арбіты плянэты, і калі бы пошукі зацягнуліся на некалькі гадоў, то па гэтых вылічэньнях знайсьці плянэту ўжо было бы нельга.
 
== Вывучэньне ==
На самых лепшых фатаграфіях, зробленых з [[Зямля|Зямлі]], можна адрозьніць асобныя яркія аблокі й яркую імгу над паўднёвым канцавосьсем плянэты. Касьмічны апарат [[Вояджэр-2|«Вояджэр-2»]] пацьвердзіў гэтыя назіраньні, калі мінуў усяго ў 5000  км над верхавінамі аблокаў плянэты [[25 жніўня]] [[1989]]. Акрамя таго, ён выявіў шмат новых дэталяў, у тым ліку шырокую цыкланічную сыстэму ў паўднёвым паўшар'і паўшар’і — Вялікая цёмная пляма. Да [[1994]]  г. гэтая сыстэма распалася, а касьмічны [[Хабл (тэлескоп)|тэлескоп імя Хабла]] выявіў новую Вялікую цёмную пляму ў паўночным паўшар'іпаўшар’і.
 
«Вояджэр-2» таксама выявіў меншую цыкланічную сыстэму зь яркім ядром з пёрыстых аблокаў, добра адрозную сыстэму палос і шматлікія тонкія пёрыстыя аблокі. Таксама было выяўлена маленькае яркае воблачка няправільнай формы, зьдзяйсняльнае адно абарачэньне за 16 гадзін. Яно атрымала назву «[[Скутэр (воблака)|Скутэр]]» і можа быць верхавінай выкіду з ніжніх пластоў [[Атмасфэра|атмасфэры]]. Некаторыя з гэтых дэталяў адкідаюць цені на больш глыбокія пласты аблокаў, што дало першыя дадзеныя аб вэртыкальным расслаеньні атмасфэры Нэптуна. Высокія аблокі, зьмешчаныя на 50—100  км вышэй асноўнага пласта, верагодна, складаюцца з крышталяў [[мэтан]]у, а ніжэйшы і бесперапынны ўзровень утвораны крышталямі [[аміяк]]у або сульфіду [[вадарод]]у. Пёрыстыя аблокі хутка зьмяняюцца, часта зьяўляюцца і зьнікаюць ўсяго за некалькі гадзін. Такім чынам, надвор'енадвор’е на Нэптуне дынамічнае і зьменлівае, як і на Зямлі.
 
== Астранамічныя дадзеныя ==
Арбіта Нэптуна  — адна з найболей блізкіх да акружнасьці ў Сонечнай сыстэме. Яе вялікая паўвось роўная 4504,3  млн км пры [[эксцэнтрысытэт|эксцэнтрысытээксцэнтрысытэце]]це ўсяго 0,0086. Адлегласьць Нэптуна да Сонца зьмяняецца ў межах 29,8—30,4 [[астранамічная адзінка|а. а.]] Нахіл арбіты да плоскасьці [[экліптыка|экліптыкі]] роўны 1°46'. Пэрыяд звароту плянэты вакол Сонцы роўны 164,79 гадоў.
 
Максымальная [[зорная велічыня]] Нэптуна на зямным небе роўная 7,8, г. з. ён прыкладна ў пяць разоў слабей самых слабых зорак, бачных няўзброеным вокам. У вялікія тэлескопы ён выглядае як маленькая блакітнаватая кружэлка дыямэтрам 2,3 кутніх сэкунды.
 
== Фізычныя характарыстыкі ==
У Нэптуна, як і ў іншых [[Газавыя плянэты|плянэт-гігантаў]], няма цьвёрдай паверхні, таму за ўзровень адліку пры вымярэньні памераў плянэты прымаецца ўзровень атмасфэры, на якім ціск складае 1 бар. Экватарыяльны дыяметр Нэптуна роўны 49 528  км, палярны  — 48 680  км; яго маса  — 1.02×10<sup>26</sup> кг  — пераўзыходзіць зямную ў 17,14 раз. Такім чынам, гэтая плянэта трохі менш і цяжэй за [[Уран (плянэта)|Ўран]]. Сярэдняя шчыльнасьць Нэптуна  — 1,76 г/см³{{удакладніць}}. Узровень сонечнай энэргіі ў навакольлях Нэптуна вельмі малы і складае каля 8 8 Вт/м².
 
Атмасфэра Нэптуна на 98% складаецца з [[вадарод]]у і [[гелій|гелію]]. У ёй утрымліваецца таксама 2,5—3 % [[мэтан]]у. Пёрыстыя аблокі ў атмасферы Нэптуна, хутчэй за ўсё, складаюцца з крышталяў зьмёрзлага метану. Моцныя лініі паглынаньня мэтану, дамінуючыя ў спэктры плянэты, надаюць Нэптуну інтэнсіўны сіні колер. У спэктры выяўленыя таксама сьляды малекулярнага вадароду і этану. У мікрахвалевым дыяпазоне выяўляецца прысутнасьць невялікіх колькасьцяў аміяку.
 
Тэмпэратура ў атмасфэры Нэптуна зьмяняецца з глыбінёй. На ўзроўні 0,1 бар тэмпэратура мінімальная  — 50 К. Вышэй тэмпэратура расьце, дасягаючы 750 К на вышыні 2000  км (пры ціску 10—11 бар), і далей застаецца сталай. Таксама тэмпэратура расьце да цэнтра плянэты, дзе чакаюцца значэньні тэмпэратуры ў 7000 К і ціск у 5×10<sup>6</sup>бар. На ўзроўні 1 бар тэмпэратура атмасфэры роўная 74 К. Улічваючы адлегласьць плянэты да Сонца, чакалася, што эфэктыўная тэмпэратура Нэптуна складае каля 45 К, але апынулася, што яна роўная 59,3 К. Такім чынам, на Нэптуне частка цеплыні паступае з унутраных крыніц.
 
Вось кручэньня Нэптуна нахіленая да плоскасьці арбіты на 29°34'. Пэрыяд кручэньня магнітнага поля Нэптуна, які, як лічаць, зьвязаны з кручэньнем ядра плянэты, быў вызначаны «Вояджэрам-2» і складае 16,11 гадзін (16 гадзін 07 хвілін). Большасьць аблокаў круцяцца з іншымі пэрыядамі, складнікамі ад 12 гадзін зблізку ад паўднёвага канцавосся да 18 гадзін поруч экватара. Гэта азначае, што на Нэптуне дзьмуць вятры з хуткасьцямі да 2400 км/г, накіраваныя супраць кручэньня плянэты. Гэта наймацнейшыя вятры ў Сонечнай сыстэме.
 
«Вояджэр-2» выявіў, што вось магнітнага поля Нэптуна нахіленая на 46° да восі кручэньня плянэты і зрушаная ад цэнтра плянэты на адлегласьць у 0,55 радыюсу плянэты. У выніку напружанасьць магнітнага поля моцна вар'іруевар’іруе па паверхні плянэты  — ад 0,1 гаўс у паўночным паўшар'іпаўшар’і да 1 гаўс у паўднёвым. Лічаць, што магнітнае поле Нэптуна спараджаецца не ядром плянэты, а мантыяй, багатай аміякам. Моцны нахіл восі магнітнага поля прыводзіць да таго, што траекторыі руху зараджаных часьціц у [[Магнітасфэра|магнітасфэры]] плянэты перасякаюць траекторыі руху спадарожнікаў і кольцаў; у выніку шматлікія зараджаныя часьціцы паглынаюцца спадарожнікамі і кольцамі, і іх канцэнтрацыя ў магнітасфэры памяншаецца. Акрамя таго, «Вояджэр» выявіў на Нэптуне палярныя зьзяньні, хоць і значна больш слабыя, чым на Зямлі. Яны маюць складаны характар і распаўсюджваюцца на вялікіх участках плянэты, ня толькі вакол магнітных канцавоссяў.
 
Лічаць, што Нэптун мае ядро з расплаўленых скальных парод, акружанае вонкавым ядром з часткова расплаўленай сумесі аміяку, воды й мэтану, не падзеленай на пласты.
 
Па дадзеных на ліпень [[2013]]  г., у Нэптуна [[спадарожнікі Нэптуна|14 спадарожнікаў]]<ref>[http://www.interfax.by/article/103437 Обнаружен 14-й спутник Нептуна] - — interfax.by 16.07.2013{{ref-ru}}</ref>.
 
== Кольцы ==
Да пралёта «Вояджэра-2» наяўнасьць у Нэптуна кольцаў была прадметам ажыўленай дыскусіі. Некаторыя наземныя назіраньні дазвалялі выказаць здагадку, што вакол плянэты разьмешчаныя няправільныя дугі. Здымкі «Вояджэра» паказалі, што вакол плянэты існуюць пяць кольцаў: два яркіх і вузкіх і тры больш слабых. Некаторыя сэктары вонкавага яркага кольца значна ярчэй, чым іншыя, і менавіта яны былі адкрытыя пры назіраньнях з Зямлі. Працягласьць такіх дуг складае ад 1000 да 10 000  км. Тры самых яркіх зь іх атрымалі назвы Свабода, Роўнасьць і Братэрства. Яркія кольцы (1989N2R, Левер'еЛевер’е і 1989N1R, Адамс) разьмешчаныя на адлегласьцях 53 тыс. км і 63 тыс. км. Унутранае яркае кольца мае шырыню ўсяго 15  км. Спадарожнікі [[Галатэя (спадарожнік Нэптуна)|Галатэя]] і [[Дэспіна (спадарожнік Нэптуна)|Дэспіна]] рухаюцца як раз па ўнутраным боку 1989N1R і 1989N2R адпаведна, і, магчыма, удзельнічаюць у іх фармаваньні. Адно з шырокіх кольцаў разьмешчана на адлегласьці 42 тыс. км (1989N3R, Гале), іншае  — паміж яркімі кольцамі (1989N4R Ласэль, Араго), і трэцяе, відаць, запаўняе прастору паміж унутраным шырокім кольцам і плянэтай. Кольцы не адлюстроўваюць радыёхваль, што паказвае на адсутнасьць у іх часьціц памерам буйней сантымэтра. Тое, што кольцы лепш бачныя, калі Сонца падсьвятляе іх ззаду, паказвае на перавагу пылявідных часьціц. Магчыма, кольцы складаюцца з мэтанавага лёду, пацямнелага пад дзеяньнем выпраменьваньня Сонца.
 
== Цікавыя факты ==
[[Галілео Галілей|Галілей]] падчас назіраньняў спадарожнікаў Юпітэру [[28 сьнежня]] [[1612|1612  г.]] і [[28 студзеня]] [[1613|1613  г.]], выявіў зьмену адноснага становішча двух зорак. Толькі праз 366 гадоў, у [[1979|1979  г.]] высьветлілася, што адной з гэтых «зорак» быў Нэптун.
 
== Крыніцы ==
== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons|Category:Neptune (planet)|выгляд=міні}}
* [http://www.allplanets.ru/solar_sistem/neptune/neptune_v.htm "«Вояджэр-2"» дасьледуе Нэптун]
* [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=1014 Сэрца марскога гіганта]
 
Ананімны ўдзельнік